Sahafların tozlu raflarından gazete arşivlerinin sabaha karşı ışıklarına uzanan bir takip bu. Bir yanda Osmanlı konaklarından çıkıp Beyoğlu’nun yoksul sokaklarına, sürgünlere, sansürlere ve takma isimlerin arkasına sığınmaya zorlanmış devasa bir kadın yazar: Suat Derviş.

Diğer yanda ise onun unutturulmak istenen hafızasını iğneyle kuyu kazar gibi bugüne taşıyan bir araştırmacı: Serdar Soydan.

Bazen bir sahaf tezgahında rastlanan tek bir kitap, bütün bir ömrün seyrini değiştirir. Serdar Soydan’ın Fosforlu Cevriye ile karşılaşması da öyle bir an işte. "Ben onu arayıp bulurken o da beni besledi" diyor Soydan. Kol kolaylar yıllardır. Ekran karşısında sabahlanan geceler, boyun tutulmaları, gazete sayfalarında iz sürülen "Filiz Hataylı" müstearları… Hepsi, bu memleketin edebiyat tarihinde yok sayılmaya çalışılmış bir kadının hakkını teslim etmek, onun sesini yeniden kamusal alana taşımak için.

İthaki Yayınları, Suat Derviş’in ölüm yıl dönümünde okuru yine heyecanlandıran üç kitaplık özel bir seçkiyle karşımızda: Sevdiği Bendim, Üç Papatyalı Kadın ve Bitmeyen Korku. Yıllarca gazete tefrikalarında sıkışıp kalmış, müstear isimlerin ardına gizlenmiş bu metinler; Derviş’in hem kadın ruh halini hem de suçun, korkunun ve yalnızlığın sınırlarını nasıl eşsiz bir dille işlediğini bir kez daha kanıtlıyor.

Dizinin editörü Serdar Soydan ile Suat Derviş’in hiç bitmeyen arşivi, takma isimlerle direndiği yazarlık serüveni ve hakikatin peşini bırakmayan edebiyatçılığı üzerine konuştuk.

 “O beni hep beslerdi”

Suat Derviş edebiyatı sizin için kişisel anlamda ne ifade ediyor? Çalışmalarınızın tamamına yönelik sormak istedim, ona karşı edebiyat tarihimizdeki bir haksızlığı giderme çabası mı?

Evet, en temelde iki-üç kitabını okuyup sevdiğim bir yazarın, hak ettiği yerde olmadığını, görmezden gelindiğini düşünmüştüm. Bir araştırmacı olarak elimden geleni yapmak istedim. Yani araştırmak… Ona dair ne varsa toplamak ve sunmak. Böylece onu görünür kılmak. Ancak o da bu çabama karşılık verdi.

Derli toplu basılan bu külliyat sayesinde araştırmacı olarak adımı duyurdum. Suat Derviş ve eserleri sayesinde para kazandım, aferin aldım. Dahası Suat Derviş’in yazdıklarından ve yaşadıklarından güç aldım. Yani ben onu ve yazdıklarını arar, bulurken o da beni besledi. 

“Hayranlıkla okudum”

Sizin edebiyat yolculuğunuz Derviş ile ilk ne zaman ve nasıl kesişti?

Kaldırıma kurulmuş bir sahaf tezgâhında, Fosforlu Cevriye’yi görmem ve almamla başladı. Okudum, büyülendim. Sonra Suat Derviş yaşarken kitaplaşan az sayıdaki eserinden bir diğeri olan Hiç’i aramaya başladım. Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nden fotokopisini aldım, spirallettim. Onu da neredeyse başımı kaldırmadan, aynı hayranlıkla okudum. 2000 senesiydi yanılmıyorsam.

“Suat Derviş adını görünce çok mutlu oldum”

Yıllarca gazete ve dergi sayfalarında kalmış, müstear isimlerin arkasına gizlenmiş metinleri gün yüzüne çıkarmak adeta bir dedektiflik sabrı gerektiriyor. Suat Derviş arşivi içinde "Filiz Hataylı" izini sürerken nasıl bir metodoloji izlediniz, sizi en çok ne zorladı?

Sorunuzun sonundan başlayayım. İnsan sevdiği işi yaparken inanın zorlanmıyor. Zorlanıyor tabii; göz de, beyin de, kas da. Ama hissetmiyor. Kaç defa ekran karşısında sabahladım? Kaç defa boynum, sırtım, belim tutuldu acaba? Belki gençliktendir de… Bana mısın demedim. Üç-beş kültür-fizik hareketi, bir kas gevşetici… Kaldığım yerden devam ettim.

Filiz Hataylı adını ve bu takma adla yazılmış romanları nasıl bulduğuma gelecek olursak… Neriman Hikmet, Suat Derviş’in ölümünden sonra PTT’nin Güvercin dergisinde çıkan biyografik yazısında, Derviş’in çalıştığı, eser verdiği gazeteleri listelerken Cumhuriyet, Yarın, Tan, Son Posta, İkdam (eski), Yeni Sabah, Telgraf, Gece Postası, Her Gün ve Tercüman’ın isimlerini veriyordu. Bu gazetelerin hepsini taramıştım. Ancak Tercüman’da Suat Derviş ya da o güne kadar bilinen hiçbir takma adına rastlamamıştım.

Bu yüzden Tercüman gazetesine dair aldığım notları açtım ve ismini ilk kez duyduğum yazarların, romanlarının en azından ilk on tefrikasını okuyup bir ipucu yakalamaya çalıştım. Ve 1966 yılına geldiğimde aradığım ipucunu buldum! 1966 yılında o güne kadar Tercüman yahut başka bir yayında görmediğim bir isim vardı.

Filiz Hataylı… Gazetede yayınlanan ilk tefrikası Üç Papatyalı Kadın’ı okurken tematik olarak dil olarak da eserin Suat Derviş’in olabileceğini düşündüm. Sonra bu imzayla yayınlanan diğer romanları tek tek okudum ve pek çok paralellik, pek çok benzerlik yakalayıp kesin kararımı verdim. Filiz Hataylı Suat Derviş’ti. Daha sonra Münir Süleyman Çapanoğlu’nun henüz yayınlanmamış Türk Edebiyatında Müstearlar başlıklı çalışmasında Filiz Hataylı adını ve karşısında Suat Derviş’i görünce çok mutlu oldum. 

“Bugünün terminolojisiyle içerik üretici diyebiliriz”

Üç Papatyalı Kadın metnini yazarın kendi imzasıyla çıkan Günahtan Kaçan Kadın çizgi romanıyla yan yana getiriyorsunuz. Derviş’in aynı hikâyeyi hem düzyazı hem çizgi roman gibi farklı formlarda yeniden üretmesi, onun yazarlık pratiği hakkında bize ne söylüyor?

Geç Osmanlı, Erken Cumhuriyet’in pek çok yazarı aynı zamanda gazeteci. Reşat Nuri, Yakup Kadri, Refi Cevat, Nahid Sırrı, Suat Derviş…

Her biri muhabirlik, köşe yazarlığı da yapmış. Bugünün terminolojisiyle içerik üretici diyebiliriz hepsine. Onlardan istenen her formatta, her edebîlikle, her temada yazmışlar. Daha doğrusu yazabilenler el üstünde tutulmuş, o gazete senin, şu dergi benim gezmişler. Suat Derviş de köşe yazarlığı, çevirmenlik, adliye ve Beyoğlu muhabirliği, roman ve öykü yazarlığı yapmış. Pek çok türde, formatta metin üretmiş. Çünkü işi bu. 1953 başında bir çizgi roman olarak kurguladığı öyküyü, 1966’da Paris izlenimlerini de ayrı bir katman ve aks olarak ekleyerek romanlaştırmış.

“Kendi döneminin ötesinde”

Bitmeyen Korku ile Bir Köşede Bir Kadın eserlerinin yan yana gelişi okura nasıl bir tematik izlek sunuyor?

Bitmeyen Korku’da katil olduğu için psikolojisi bozulan genç bir kadın var. Gitgide buhranlar, heyezanlar içinde boğuluyor. Bir Köşede Bir Kadın’ın ana karakteri ise öldürülmek istendiğini bilen, ancak kaçamayacak kadar hasta, külçeye dönmüş bir bedene hapsolmuş.

İkisinde de klostrofobik bir atmosfer yaratmış Suat Derviş. İki eserde de suç karşısında biri katil, bir maktul iki kadın var.  Yukarıda bahsettim, Suat Derviş birkaç gazete için farklı yıllarda adliye muhabirliği yapıyor. Çok sayıda suç hikâyesi ve suçlu ile karşılaşması demek bu.

Bence bu iki metin, bir seri katil hikâyesi olan Ankara Canavarı ile henüz kitaplaşmamış Biz Üç Kız Kardeşiz gibi romanlar bu adliye gözlemlerine dayanıyor. Ve evet, tüm bu metinlerin ana karakterleri kadınlar.

Suat Derviş’in "korku", "yalnızlık" ve "kadın ruh hali" üzerine kurduğu bu atmosfer bugün bize ne söylüyor?

1960’ların ikinci yarısında, Suat Derviş de altmışlarının ikinci yarısındaydı. İnsan ömrünün de o yıllarda ortalama 50-55 arası. Yani Suat Derviş kendini ölüme yakın hissediyor olmalı. Her an ölebilecekmiş gibi. Dahası çok zor, birden fazla kırılma, kariyer açısından birkaç sıfırlanma içeren çok zorlu bir ömür sürmüş. İstinatgahları, yani ablası Hamiyet, kocası Reşat Fuat ve Neriman Hikmet de ölüme yakın… Belli belirsiz bir korku var. Tanıdığı, bildiği, çocuk olduğu, genç olduğu dünya değil artık içinde yaşadığı. Birlikte çalıştığı gazete patronları, muhabir ve muharrirler ya emekli olmuş ya da ölmüş. Matbuattan çekilmiş imzaları. Böyle bir atmosferde milliyetçi-mukaddesatçı bir gazetede, bir takma adla yazan, yazmak zorunda kalan bir yazar. Gözaltılarla, işkenceyle, kaçak göçek geçen ömrün izleri olsa gerek. Korku, kaygı, buhran, kıstırılmışlık hissi.

Dönemin toplumsal ve siyasi baskıları düşünüldüğünde, Suat Derviş’in "Filiz Hataylı" gibi takma isimler kullanmak zorunda kalması edebi kimliğini ve dönemin edebiyat çevresini nasıl şekillendirdi?

Bizim basın yayın tarihimiz takma adlarla dolu. Aziz Nesin, Orhan Kemal, Suat Derviş, Aka Gündüz, Turhan Tan… Tüm bu isimler takma. Kimi aynı zamanda memur olduğu için, kimi aynı anda beş-altı yayına içeri ürettiği için, kimi mimlendiği, sakıncalı bulunduğu, karda yürüyüp izini belli etmek istemediği için kullanmış takma adları.

Suat Derviş de ilk günden itibaren bir takma adın koruması altına giriyor. Hatice Saadet nüfustaki ismi. Ailenin seçtiği soyadı ise Dervişoğlu. Hatice Saadet Dervişoğlu olmuyor hiçbir zaman. Suat Derviş’i seçiyor.

En bilinen takma adı olan Hatice Hatip’i de otuzların başında Berlin’de kullanmaya başlıyor. 1933’te Türkiye’ye döndükten sonra de Suat Suzan adıyla iki roman tefrika ettiriyor. Bu takma adların hiçbiri siyasal sebeplerle alınmamış, ticari sebepler belirleyici olmuş. Server Bedi gibi yani. 

Peyami Safa o adı nasıl para kazanmak için daha hızlı, daha çalakalem ve avamın zevkine göre üretmek üzere aldıysa Suat Derviş de polisiyeleri, tür romanlarını daha çok takma adlarla yazmayı seçmiş.

Bizi kentin görünmeyenlerine, yoksul mahallelerine götüren bir isim Suat Derviş. Gazeteciliği de romanları gibi zamanı aşan bir nitelikte... Sizce bugünü dünden yakalamış, çağının ötesinde bir gazeteci ve edebiyatçı diyebilir miyiz ona?

Yirmi beş yıldır gazete ve dergi taradığım, eser ve yazar izi sürdüğüm, bulduklarımı varislere, yayıncılara ulaştırdığım, bir kısmını da yayına hazırladığım için biliyorum; Suat Derviş kadar edebi kamuda, okuyucuda karşılığını bulan keşif, neşriyat olmadı.

Ne Peride Celal, ne Nahid Sırrı, ne Selahattin Enis… Bu durumun nedenlerini çok düşündüm. Tabii ki İthaki’nin inatla, sabırla ve handiyse aşkla sayısı kırka yaklaşan bu kitapları yayınlaması, sonra Suat Derviş’i hatırlatmak, anlatmak için yapılan etkinliklere bütçe ayırması büyük bir etken. Ama Suat Derviş’in kendi döneminin ötesinde, halen güncel ve yaşar kalan konular seçmiş, karakterlerini tüm gerçekliği ve derinliğiyle anlatmış olması da çok önemli. Dünya pek değişmiyor. Ne yazık ki. Adaletsizlik de, sömürü de, ötekileştirme de aynı.

O yüzden eğer doğru, güçlü ve gerçek bir damar yakalarsanız, içten bir şekilde sistemin aksayan, sorunlu taraflarını ortaya koyarsanız bunun alıcısı her zaman oluyor. Suat Derviş muhabirlik yaptığı dönemden sonra son derece iyi bir gözlemci ve yazarlık kumaşı kaliteli; yani yazmaya, kağıda aks ettirmeye yetenekli bir insan olduğu için bugüne de kaldı, yarına da kalıyor. Son döneminde, takma adla yazdığı bu eserler bile ne kadar taze. Çünkü içten, çünkü gerçek. Klasikleşebilmenin, yarına kalmanın anahtarları bunlar.

Direkt olarak suça sürüklenen çocukları gözlemleyip onlarla konuşarak yazdığı metinler de var. Derviş’in edebiyatında ve gazeteciliğinde bu tür "tabu" ya da kenarda kalmış temaları merkeze almasının temel motivasyonu sizce neydi? Özellikle yaşadığı dönemi düşünürsek…

Ağzında altın kaşıkla doğmuş bir konak kızı. Zadegân sınıfından Osmanlı’nın. Kimyager ve akademisyen dede, doktor baba, sarayda yetişmiş, dil bilen bir anne… Suat Derviş nerede kozasını yırttı ve kendisine biçilen kaderin dışına çıktı?

Edebiyata merak saldığında belki. Edebiyat, sanat bunu yapmaz mı? Başka hayatları, deneyimleri ayağımıza getirir. Yaşamadan yaşatır bize. Suat Derviş romanlarda, öykülerde tanıdı başka dünyaları. 

Bize tanıttığı gibi. Sonra 1918-33 yılları arasında sık sık gittiği Berlin ve doğup büyüdüğü İstanbul’da, iki kozmopolit iki her milletten, her sınıftan insanı barındıran, varsılla yoksulun, göçmenle soylunun iç içe geçtiği bu iki merkezde yaşaması da farklı yaşamlara şahit olmasını, gözlem yapmasını kolaylaştırmış olmalı. İki savaş arasında, dünyada sular durulmuyordu.

İnsanlar sürekli hareket halindeydi. Suat Derviş de onlarla sürüklendi. Farklı akıntılara kapıldı ve karşı kıyıları keşfetti.

Bambaşka adalarda yürüdü, farklı sularda yüzdü. Böylece ötekinin peşine düştü sanırım. Ben böyle anlamlandırıyorum. Ruhsal bir yatkınlık da olabilir tabii. Ama ötekinin peşine düşmekle kalmadı, ötekinin sergüzeştini, derdini yazma cesaretini de gösterdi. 1935-39 yılları arasında kaleme aldığı röportaj dizilerinin o güne kadar eşi benzeri yoktur.    

Bu üç kitaplık seçkiyle birlikte Suat Derviş külliyatında henüz keşfedilmeyen başka karanlık noktalar veya kayıp metinler var mı? Okuru ileride yeni gelişmeler bekliyor mu?

Sizin sorularınızı yanıtlamak için kalktım bu sabah. Sonra, kendimi şüpheli, daha önce duymadığım bir isimle, belki bir takma isimle yazılmış beş romanı beşer tefrika okurken buldum. Temelde aradığım üç şey var. 1945 senesinde Hürses gazetesinin kapanması üzerine 104. tefrikasında yarım kalan Yaprak Kımıldamasın romanı acaba başka bir yerde, ileriki senelerde tefrika edildi mi?

Eserin sonunu bir gün bulabilecek miyim, merak ediyorum.  Radi Fiş’in Rusçaya çevirip 1969’da orada bastırdığı Aşk Romanları adlı otobiyografik eser de henüz kitaplaşmadı.

Acaba bu eserinde 1960’ların ikinci yarısında bir takma adla Türkiye’de tefrikasını bulabilir miyim diye hevesle sürekli yeni gazeteler tarıyorum. Son olarak Neriman Hikmet, Fatmagül Berktay’a verdiği bir röportajda Suat Derviş’in Ekspres gazetesinde de yazdığını söylüyor. 1962’de başlayan Ekspres’i taradım, büyük oranda analiz ettim tefrikaları. Orada bir şey çıkmadı. Ama ya İstanbul Ekspres, Ege Ekspres, Ankara Ekspres… Onları da tarıyorum.

Elimde iki yüzü aşkın öykü, mahkeme yazıları, kadın hakları üzerine yazılar var. Karanlıkta Bir Genç Kız ve Biz Üç Kız Kardeşiz romanları da yakın bir gelecekte çıkacak umarım. 

(EMK)

Oyuncu Serhat Kılıç’ın hayatını kaybetmesi tanıyan tanımayan herkesi üzdü, ancak ardından yaşananlar da ölüm kadar sarsıcıydı.

Bir anda bir evin kapılarının hiç tanımadığı insanlara açılması, bir salonun ortasındaki sehpanın üzerinde duran her bir nesnesinin ulu orta yayınlanması, ekran dışında hiç görmedikleri bir insanın hayatını tek bir kare fotoğraf üzerinden didikleyen kalabalıklar… Ölümün soğuk yüzünü iliklerimize kadar hissettiren bir yandan da etik anlayışımızı derinden sarsan acayip bir olay.

Görmek istemeseniz bile her yerden önünüze çıkan o fotoğrafa bakarken, insan düşünmeden edemiyor. Böyle bir durum, “kamuoyunun merakı” ya da “ünlü olmanın bedeli” diyerek geçiştirilebilir mi? Benzer durumlar ünlü olmayan ölülerin de başına geliyorken bu tür yorumlar çok yüzeysel kalmaz mı?

Mesele ünlü olmakla ilgili değil, mesele bir insan öldüğünde sınırlarının neden kalktığı, mahremiyetin ne zaman ve nasıl kamusal mülke dönüştüğü meselesi. Mesele daha derin… Kişi öldüğünde mahremiyet sınırı neden sıfırlanıyor? Yaşayanlar bu sınırı ihlal etme cüretini nerden buluyor?

Bu soruları düşünürken aklıma A. S. Byatt’ın Sahipler (Possession: A Romance, 1990) romanı geldi. Çünkü roman tam da bu çizgide duruyor. Üstelik sorularımıza soru ekliyor.

Yaşayan bir sanatçının yayımlamadığı mektupları ele geçirip aşk hayatını ortaya döksek bunu kolaylıkla mahremiyet ihlali sayarız. Peki ama aynı mektuplar ölü birine aitse… Onlara pekâlâ “arşiv”, “belge”, “edebiyat tarihi”, “sanat tarihi” diyebiliyoruz.

Böyle olunca zihnimizdeki soru büyüdükçe büyüyor. Mahremiyetin son kullanma tarihi var mı?

Belgeden mezara: Sahiplenme arzusu

Zihnimiz bu sorulara yanıt araya dursun, biz roman üzerinden ilerleyelim. Sahipler, başlığıyla bile meseleyi büyüten bir roman. “Possession” yalnızca romantik bir sahiplenme değil; araştırmacının şaire, biyografi yazarının hayata, koleksiyoncunun belgeye, okurun hikâyeye sahip olma arzusunu sorgulatan bir kavram.

Roman 1980’lerin Britanya akademik dünyasında başlıyor. Genç araştırmacı Roland Michell, Viktorya döneminin kurgusal şairi Randolph Henry Ash’e ait bir kitabın arasında Ash’in el yazısıyla yazılmış iki gizli mektup taslağı buluyor.  Akademik dünya Ash’i eşine bağlı, düzenli bir adam olarak bilirken, mektuplar başka bir kadına yazılmış! Roland’ın yapması gereken arşiv kurallarına uymak; fakat bunu yapmıyor, mektupları çalıyor.

Roland, mektupların muhatabının şair Christabel LaMotte olduğunu anlıyor ve LaMotte üzerine çalışan akademisyen Maud Bailey ile ortak bir iz sürmeye başlıyor. Araştırma derinleştikçe iki şair arasındaki gizli aşk, evlilik dışı bir hamilelik, bir intihar ve gizlenen bir çocuk gibi en mahrem aile sırları ortalığa saçılıyor. Roland ve Maud’nun yanı sıra Amerikalı koleksiyoncu Cropper gibi başkaları da belgelerin peşine düşüyor.

Merak ve “bilme hakkı”, romanın sonunda fiziksel bir ihlale dönüşüyor. Başlangıçta bir kitabın arasından alınan mektup, sonunda mezarın kazılmasına kadar varıyor.

Bilme arzusu tüm bu yaşananlardan sonra bizi etik bir ikilemle karşı karşıya bırakıyor. Bir insan öldüğünde hayatı başkalarının sahip olabileceği bir “malzemeye” dönüşür mü?

Ölüm, etik ihlali aklamaya yeter mi?

Bu noktada rahatsız edici bir paradoksla karşılaşıyoruz. Ölülerin özel hayatına duyduğumuz merakı “bilgi” sözcüğüyle meşrulaştırıyor olabilir miyiz? Yaşayan bir sanatçının kimle seviştiğini merak etmek magazin sayılırken, ölüm etik ihlali aklamaya yeter mi?

Bir de zaman meselesi var. Bir olay çok yeniyse, diğerinin üzerinden yüz yıl geçtiyse… Aradaki fark gerçekten zaman mı? Yoksa itiraz edecek kimse kalmadığı için daha mı rahat hareket ediliyor?

Sahipler’deki gibi artık mektup yazmıyoruz ama bugün ölen birinin telefonundaki gizli bir sohbet, taslaklar bölümünde saklanmış bir e-posta yüz yıl sonra biyografisinin parçası olarak yayımlanabilir mi?

Vicdani direncin kırılması, özel hayata bakış açımızın değişmesi için ne kadar zaman lazım?

Sormuş bulundum ama sorum havada asılı kaldı. Güncel olay gösteriyor ki zamana bile gerek yok, mahremiyetinizin kamu malına dönüşmesi için ölmüş olmanız yeterli!

‘Kamuoyunun bilme hakkı’ maskesi ve yasın ihlali

Byatt’ın kurgusundan tekrar Serhat Kılıç örneğine döndüğümüzde, durumun fecaati daha net ortaya çıkıyor. Romandaki akademisyenler ölülerin sırlarını deşerken buna “araştırma” diyebilirler, “biyografi” diyebilirler ya da “kültürel miras” adını verebilirler. Peki Serhat Kılıç’ın evinin salonundan, en kırılgan anından sızdırılan o fotoğrafta meşrulaştırıcı kılıf nedir?

“Kamuoyunun bilme hakkı” mı?

Bir insanın evinde tek başına ölmesi, cenazesinin iki gün sonra bulunması ya da sehpasının üzerinde duran nesneler kamuya ait bir bilgi olamaz, olsa olsa insanın en yalın yalnızlığını anlatır bize.

İnsanların o tek kareye bakarak kurguladığı hikâyeler, bir yaşam üzerine cüretle oturtulan ahlak bekçiliğinden başka bir şey değil. Bir kişinin oyuncu veya tanınır olması, evinin içindeki mahremin kamusal mülk hâline gelmesine gerekçe gösterilemez. Ki dedim ya bunu ünlü olmayanlara da yapıyorlar, kadın cinayetlerinde mesela; öldüğü için kadının yüzü, kimliği, hayatı, neyi var neyi yoksa birden kamu malı oluyor. Öldürenin adı gizleniyor, yüzü buzlanıyor, çünkü hâlâ yaşıyor.

Dönelim yine zaman meselesine. Yakınları henüz kaybın şokunu atlatamamışken, daha yaslarını tutacak vakitleri bile yokken böylesi bir ihlalle yüzleşmeye zorlanmaları,

yaşayanların sınır tanımazlığından başka bir şey değil. Yaşayanların pervasızlığı sınır tanımıyor maalesef…

Şu olaydan kamu yararına bir sonuç çıkacaksa o da şu olabilir: Ölmek, mahremiyet haklarının devredilmesi anlamına gelmez. Kişi artık kapısını kapatamıyor, kameralara “dur” diyemiyor, durumu izah edemiyor diye onun hayatını didikleme hakkınız olamaz. Bir insan öldüğünde mahremiyeti ortadan kalkmaz; aksine, itiraz hakkı elinden alındığı için o mahremiyet yaşayanların etik sorumluluğuna emanet edilir.

Yas tutarken teşhir ediyoruz

Uzatmalı bir felsefe öğrencisi olarak kuramcıların bu meseleye nasıl baktıklarını da kısacık hatırlatmak isterim. Judith Butler, özellikle Kırılgan Hayat (Precarious Life) ve Savaş Tertipleri (Frames of War) kitaplarında “yası tutulabilirlik” (grievability) kavramı üzerinden hangi hayatların kayıp olarak görüldüğünü, hangi ölümlerin kamusal yasın konusu hâline gelebildiğini sorgular. En basit hâliyle soru şudur: Kimin yası tutulur?

Butler’ın meselesi doğrudan ölülerin mahremiyeti değildir elbette. Ancak onun sorusunu biraz daha ileri götürdüğümüzde bizim tartıştığımız yere varabiliriz. Yası tutulmaya değer gördüğümüz ölüyü, mahremiyeti korunmaya değer bir insan olarak da görüyor muyuz?

Çünkü tuhaf bir çelişki var burada. Bir yandan bir insanın ardından üzülüyor, kaybını paylaşıyor, onun için üzülüyoruz; öte yandan aynı insanın artık kendisini koruyamayacağı en kırılgan anda özel alanına giriyor, görüntülerine bakıyor, eşyalarını inceliyor, hayatı hakkında hüküm veriyoruz.

Julia Kristeva’nın Korkunun Güçleri (Powers of Horror) yapıtında ortaya koyduğu “abjection” (iğrençlik/dışlanmışlık) kavramıysa bizi başka bir yere, yaşamla ölüm arasındaki sınırın yarattığı tekinsizliğe götürür. Kristeva için ceset, abject’in en güçlü imgelerinden biridir. Çünkü yaşayan insana kaçamayacağı bir gerçeği, kendi ölümlülüğünü hatırlatır; yaşamla ölüm, ben ile öteki arasındaki güvenli sınırı bozar. Bu karşılaşma bizi hem uzaklaştırır hem de tuhaf biçimde kendisine çeker.

Belki ölüm görüntülerine duyulan o tekinsiz merakı da burada düşünmek gerekir. Bakmak istemediğimizi söylerken neden bakıyoruz? Bir başkasının ölümüne, evine, geride bıraktığı nesnelere bakarken aslında kendi ölümlülüğümüzün çevresinde mi dolaşıyoruz?

Kristeva bu merakı doğrudan “röntgencilik” olarak tanımlamaz. Ancak abject kavramı, ölüm karşısında aynı anda hem geri çekilmemizi hem de bakışımızı oraya yeniden çevirmemizi anlamak için güçlü bir argüman sunar.

Butler’ın sorusuyla Kristeva’nın argümanlarını yan yana koyduğumuzda çelişki daha da görünür oluyor. Ölünün ardından yas tutmakla ona bakmak, onu merak etmekle mahremiyetini ihlal etmek arasındaki sınırı nerede çiziyoruz?

Bunları bilgi olarak aklımızın bir kenarına koyalım ve yine romana dönelim.

Byatt’ın karakterlerine ve okuruna verdiği ders!

Byatt romanın finalinde araştırmacılara, akademisyenlere ve okura son bir oyun oynar! Roland ve Maud her belgeyi bulur, mezarı açar, soy ağacını çözer. Ancak Byatt, anlatının en sonunda bizi Ash’in öldüğünü sandığı kızıyla karşılaştığı kısa bir ana ana götürür. Ash çocuğuna bir mesaj bırakmak ister ama mesaj adrese ulaşmaz. Olsun. Bundan daha önemlisi, bu anı Roland da Maud da hiçbir zaman öğrenemez.

Sahipler, yüzlerce sayfalık arşiv takibinin sonunda keskin bir sınır çizer. O da şudur: Geçmiş bütünüyle ele geçirilemez!

Serhat Kılıç’ın evinin kapısı ölümünün ardından hiç tanımadığı insanlara açılırken Byatt, araştırmacıların yüzüne kapıyı kapatır. Onca çabaya karşın her şeyi öğrenemezler, bilemezler.

Belki mesele de budur. Bir insan öldüğünde artık kapısını kendisi kapatamaz. O kapıyı onun adına kapalı tutmak yaşayanlara düşer.

(NK/EMK)

Kaynakça

·         A. S. Byatt, Sahipler, Çeviri Rana Tekcan, Can Yayınları.

·         Judith Butler, Kırılgan Hayat: Yasın ve Şiddetin Gücü, Çeviri Başak Ertür, Metis Yayınları.

·         Judith Butler, Savaş Tertipleri: Hangi Hayatların Yası Tutulur?, Çeviri Şeyda Öztürk, Yapı Kredi Yayınları.

·         Julia Kristeva, Korkunun Güçleri: İğrençlik Üzerine Deneme, Çeviri Nilgün Tutal, Ayrıntı Yayınları.

İki ay önce Tardets’te Andre ve Heba’nın yeni aldıkları evlerine gittim. Evin henüz tamamlanmamış tadilatından çok, terasta karşıma çıkan kocaman incir ağacı dikkatimi çekti.

Andre, yüzünde büyük bir tebessümle ağacın üzerinde olgunlaşmış, sezonun ilk ve tek incirini koparıp bana uzatarak: “Hecîra Pitê” dedi.

O an anladım ki, bana yalnızca bir incir ikram etmiyordu. Bir ağacın, bir ailenin ve bir halkın uzun yolculuğundan küçük bir parçayı uzatıyordu.

Hecîra Pitê yalnızca bir incir ağacı değildi. Sürgünün, kökün, hafızanın, direnişin ve yeniden kurulmuş hayatın canlı taşıyıcısıydı. Efrîn’de bir avluda başlayan hikâyesi, Almanya’dan geçerek Kuzey Bask’ın küçük bir kasabasında yeniden kök salmıştı.

Her insan sürgüne çıktığında köklerinden kopma tehlikesi yaşar. Ama bazen kökler de insanın peşinden gelir. Kuzey Bask’ta birbirini bulan hikâyeler bunun üzerinden bir kez daha düşünmemi sağladı. Sürgünde yaşayan Kürtlerin birbirini bulan hikâyelerinden birisini anlatacağım. Kürt Andre Muhammed, Arap eşi Heba ve o zaman beş yaşında olan çocukları Rudi’nin yolları, Suriye’deki iç savaş nedeniyle Kuzey Bask’a düşer.

Andre’nin Şam’da, yurtsever bir Kürt ailesinde başlayan hayatı, Kürt Özgürlük Hareketi ile tanışması ve muhalif kimliği nedeniyle defalarca Şam zindanlarından geçer. Sonunda babasının büyük paralar vererek araya girmesiyle, gördüğü işkencelerin ardından ailesine adeta ölü halde, bir battaniye içinde teslim edilir. Suriye’de yaşam onlar için giderek imkânsızlaşırken Lübnan’a geçerler.

Geniş aile olarak bir restoran işletmeye başladıkları sırada DAİŞ’in saldırısı gerçekleşir. Şans eseri yalnızca canlarını kurtarabilirler. Ne Suriye ne de Lübnan onlara güvenli bir yaşam alanı bırakmıştır.

Beyrut’taki Fransa Başkonsolosluğu’na iltica başvurusunda bulunurlar. Başvuruları kabul edilir ve Fransa devleti onları Kuzey Bask’ın Tardets kasabasına yerleştirir.

Daha ilk günlerinden itibaren, Belediye Başkanı Maite başta olmak üzere kasaba halkı Rojava’dan gelen bu aileye kapılarını açar, bağırlarına basarlar. Burada artık başka bir hayat başlayacaktır. Daha sonra Türkiye üzerinden Andre’nin oğlu Khelil de aileye katılır. İçinden geçtikleri baskıyı, şiddeti, gözaltıları, işkenceleri ve cezaevlerini düşündüğümde, onların burada yalnızca hayatta kalmadıklarını hayatlarını yeniden kurduklarını görüyorum.

Ben de onları tanımadan önce, önce Paris’le başlayan sonra Güneybatı Fransa’ya inen kendi sürgün hikâyemin içinden geçiyordum.

Fransa’nın Pau şehrinin kırsalında, bir çiftlikte komünist Babet, anarşist Gérard ve kızları Eliza’yla birlikte yaşarken, hayalini daha önce kuramadığım bir hayatın içinde yeniden öğreniyordum: toprakla, üretimle, emekle ve yoldaşlıkla çoğalan bir hayat. Babet’nin içinde örgütlü olduğu çiftçilerin yerel örgütlenmeleri üzerinden kurulan bir kooperatif aracılığıyla iki fakülte okumuş yedi yabancı dili olan Basklı çoban Joseph’le tanıştım.

Joseph’in benimle ilk paylaştığı şeylerden birisi: “Bak Erjo, burası güneybatı Fransa değil, burası Kuzey Bask.” Bunu hafızama kaydettikten sonra ikinci cümlesini söyledi: “Tardets’te Rojavalı bir aile var. İlk fırsatta seni onlarla tanıştıracağım.”

Böylece küçük bir Kuzey Bask kasabasında üçüncü Kürt de ben oldum. Batmanlı Reşo ise burada herkesin tanıdığı diplomat Kürt olmuştu artık. Doğanın, üretmenin, dostluğun ve yoldaşlığın verdiği güvenle burada hayata karışmak, benim için çocukluğumu yaşadığım köyüme yeniden dönmek gibi bir şeydi. Burada “başka bir hayat” slogan olmaktan çıkıp tam da kendisi olabilmişti.

Başka bir hayat mümkün

Bölge halkıyla duygu bağı kurmakta hiç zorlanmadık. Kürt halkının özgürlük mücadelesine yabancı değillerdi. Rojava direnişiyle birlikte bu yakınlık daha da büyümüştü. Birlikte Rojava’yla dayanışma etkinlikleri düzenledik.

Kürt siyasi tutsakları için 1 Mayıs’larda birlikte dövizler taşıdık. Basklı siyasi tutsaklarla dayanışmada, ekolojik yıkıma karşı direnişte, yerel çiftliklerin ve çiftçilerin kapitalist büyük tekellerin üretimlerine karşı mücadelesinde aynı eylemlerin içinde yer aldık.

Sonra Mardin’de hayata karışan Medo’nun da benim aracılığımla yolculuğu buraya çıktı. İçinde çıkıp geldiği zorlu hayatına en değerli katkılarını, öğrenme hallerini burada yaşamaya başladı. O da doğduğu topraklara kuramadığı bağı, burada kendi heyecanıyla yeniden kurdu.

Belediyemizle birlikte Newroz’u örgütledik. Kürtçe, Baskça, Arapça ve Fransızca ezgilerle ateşlerin etrafında govendler çektik; Bask danslarını öğrendik. İçine doğduğumuz coğrafyalarda her zaman yaşayamadığımız güven ve dayanışma duygusunu burada yaşadık.

Sürgün hayatıma başladığımdan bu yana Fransa’da Ulusal Birlik Partisi (RN), Almanya’da AfD - aşırı sağ partiler - hep tırmanışta olurken bizler Kuzey Bask’ta bambaşka bir politik atmosferde yaşamaya devam ettik.

Eueskal Herria/Bask Ülkesi Avrupa kıtasında yabancı olduğunu hissetmeden, buradaki halkla özgür ve güvende, dayanışmayla yaşanılan bir ülke olmaya devam ediyor. Bu sebeple ben buraya dağların ve bulutların ülkesi diyorum. Kuzey Bask’ın, resmi olarak Güneybatı Fransa’nın, en karakızıl komünü olan Lichans-Sunhar’da kolektif bir hayatın parçası olmak hayatıma çok güzel şeyler kattı, katmaya da devam ediyor.

Türkiye’de dövizlerimizde bir slogandan ibaret olan “başka bir hayat mümkün” sözünün tam da kendisini burada yaşamaya devam ediyoruz.

Dostluk, yoldaşlık, komşuluk; dünyanın, Kürtlerin, Baskların, ezilen halkların dertlerine, doğanın talanına birlikte dertlenmek; birlikte eylemlerin içinde olmak, hayatlarımıza yeni hikâyeler katmaya devam ediyor. Hikâyelerimizi paylaşıyor, hikâyelerimizden birlikte yeni hikâyeler kuruyoruz.

Ben buraya taşındıktan bir süre sonra Joseph’in piyanosundan Koma Amed’in “Çiyayên me berfê lêkir” ezgisi salondan terasa, oradan da dağlara doğru akmaya başladı.

Bir bahar günü Joseph elinde iki nar ağacı fidesiyle çıkageldi: “Erjo, sen halkının özgürlük mücadelesinde kaybettiğin iki yoldaşın Sertav Çiya ve Murat Saat’i anlatırken hep gözlerin buğulanıyor. İkisinin de senin için ne kadar değerli olduğunu biliyorum. Bu nar ağaçlarından bir tanesini Sertav Çiya adına küçük şatomuzun ön bahçesine, diğerini de Murat Saat adına arka bahçeye dikelim,” dediğinde hayatta dokunduğum/bende biriken insanlarla birlikte  ne kadar şanslı bir kez daha anladım.

Hayata Ankara’dan merhaba diyen candostum, yoldaşım Sertav Çiya Eker şimdi Kuzey Bask’ın küçük bir komününde, önce bir nehre oradan da dağlara bakan bir nar ağacında; Samsun Bafra’da hayata merhaba diyen candostum, yoldaşım Murat Saat ise aynı şatonun ön bahçesinde dağlara bakan başka bir nar ağacında hayat hikâyesine devam ediyor. Belki de o gün, farkında olmadan Hecîra Pitê’nin hikâyesine çoktan yaklaşmıştım. Bazı ağaçlar hikayeleriyle başka anlamlar katarlar hayatlarımıza. Onların da bir hafızası vardır. Hatırlar.

Pitê’nin incir ağacı

Andre’nin ailesinin hikâyesi Efrîn’e bağlı Hesike köyünde başlıyor. Büyükleri Asune ve Miskale, yaşanan kuraklık ve açlık nedeniyle 1915’te Urfa’nın Ceylanpınar ilçesine göçerler. Yaklaşık on yıl burada yaşadıktan sonra Efrîn’deki köylerine geri dönerler. Kendilerine bir ev yaparlar. Nenesi Pitê de evin avlusuna bir incir ağacı diker. İncir ağacı büyürken aile de büyür. Üç erkek, dört kız çocuk dünyaya gelir. Çocuklar büyümeye başladığında incir ağacı da meyve vermeye başlar.

Fakat bu ağacın meyveleri çevredeki diğer incir ağaçlarının meyvelerinden farklıdır. Bölgede siyah incir veren tek ağaçtır. Meyveleri daha büyük, daha tatlıdır. Zamanla köyün insanları bu ağacı tanımaya başlar. İncir meyve vermeye başladığında komşular ve köylüler mutlaka Hecîra Pitê’den tatmak için bu avluya uğrar. Bir ağacın meyvesi, yavaş yavaş bu ailenin hafızasına dönüşür.

Andre’nin babası 1945 yılında bu evde doğar. Aile kalabalıktır ama ekonomik imkânlar sınırlıdır. Bir yıllık zorunlu askerlik hizmetinden sonra teyzesinin kızıyla evlenir ve Şam’a, Kürtlerin daha yoğun yaşadığı Rukneddin mahallesine taşınır. Andre burada doğan çocukların en küçüğüdür. Ailenin yedi erkek, üç kız çocuğu olur. Kürtçe yasaklı bir dildir. Ama evlerinde ve kendi mahallelerinde konuşmaya devam ederler.

Eğitim dili Arapçadır; okullarda Arapça öğrenim görürler. Yaz tatillerinin en büyük heyecanı ise Efrîn’deki köye gitmektir. Orada onları evlerinin avlusunda iki ağaç karşılar: Siyah incir veren Hecîra Pitê ve yanında duran nar ağacı. İki ağacın dalları adeta bütün avluyu sarar. Andre, incir ağacı meyve vermeye başladığında komşuların ve köylülerin Hecîra Pitê’den tatmak için avluya geldiklerini hatırlıyor.

Ama ağacın gölgesinde büyüyen hayat yalnızca güzel anılardan ibaret değildir. Suriye’deki otoriter rejimin baskısı nedeniyle zaman zaman babası, zaman zaman ailenin başka üyeleri gözaltına alınır, işkencelerden geçirilir. 2012 yılında serhildan süreci başlar. Andre’nin bir abisi bu süreçte tutuklanır. Cezaevinde gördüğü şiddetin ardından, cezaevinden çıktıktan bir süre sonra yaşamını kaybeder.

Ailenin tarihi böylece ağacın tarihiyle yan yana ilerlemeye devam eder. Geniş aile Esat rejimine karşı mücadele içindedir. 

Baskılar nedeniyle ailenin bir bölümü Almanya’nın Bonn şehrine taşınır. 2017 yılında Bonn’da yaşayan amcasının torunu Efrîn’deki köylerine gider. Geri dönerken Hecîra Pitê’den bir fideyi de yanında getirir. Belki de o sırada kimse bu küçük fidenin ne kadar uzun bir yolculuğun başlangıcı olduğunu bilmiyordu.

Bir yıl sonra, 20 Ocak 2018’de Türkiye’nin radikal İslami gruplarla birlikte Efrîn’e yönelik işgali yeni bir savaş ve trajedi dönemini başlatır.

Askerler ve cihadist gruplar yalnızca insanlara zulmetmez. Zeytin ağaçları köklerinden kesilir. Evler talan edilir. Kapılar, pencereler, evlerin içindeki eşyalar sökülüp götürülür. Duvarlardaki kablolar bile çekilip alınır. İnsan, yapı ve doğal hayat aynı yıkımın içinde hedef haline gelir. Evlerinin avlusuna giren cihadist gruplar, nar ağacıyla birlikte Hecîra Pitê’yi de kesip odun olarak götürürler. Pitê’nin yıllar önce diktiği ağaç artık yoktur. En azından öyle sanılır.

1346 kilometre

Andre’nin ve ailesinin hikâyesi ise çoktan başka bir yerde devam etmeye başlar. Kuzey Bask’ın Tardets kasabasında. Andre ve Heba burada yeni bir hayat kurarlar.

İlk iki yıl başka işlerde çalışırlar. Andre aşçılık ve restoran işletmeciliği deneyimini, Heba ise Şam’da aldığı işletme eğitimini burada hayata geçirir. Sonra birlikte büyük bir kamyonu dönüştürerek Efrîn Kebap ile kendi işlerini kurarlar. Çocuklar büyümeye devam ederler. Rudi beş yaşında geldiği Tardets’te artık on beş, burada doğan Heva ise sekiz yaşındadır.

Çocuklar Baskça, Fransızca, Kürtçe, Arapça ve İspanyolcanın bulunduğu çok dilli bir ortamın içinde, akranlarıyla hayata karışarak büyümeye devam ediyorlar.

Yılların birikimiyle bu ilkbaharda kasabada bahçeli bir ev almaya karar verdiler. Ev alma sisteminde dosyalar sunulur ve en iyi teklifi veren kişi evi almaya hak kazanır. Andre ve Heba’nın talip olduğu eve başka dört dosya daha vardır.

Bunlardan biri Joseph’in aristokrat ailesinden gelen uzaktan bir kuzene aittir. Ama Joseph ve yoldaşlarım Monic ile eşi Peo devreye girer: “Bir eviniz daha olmuş, sizin için bir şey fark etmez. Sizler çekilin; bu Kürt ailesinin burada kendi yaşamları için ilk evleri olsun.” Böylece evin yeni sahipleri Andre ve Heba olur.

Evde daha yapılacak çok iş var. Başta Joseph, Maite, Monic, Peo, Egoitz olmak üzere Basklı ve Fransız komşular, dostlar evin tadilatı ve eksiklerin giderilmesi için hummalı bir çalışma içindeler. Ancak daha eve geçmeden Andre Bon’da yaşayan kuzeninden hecîra Pitê’den bir fide ister.

Bonn’dan Tardets’e uzanan 1346 kilometrelik yolculuğun sonunda Hecîra Pitê yeniden başka bir coğrafyada toprağa karışmayı bekliyor.

Bonn’da 160 euro karşılığında kargoya verilen, Efrîn’deki eski ağacın soyundan çoğalmış incir ağacı Andre ve Heba’nın yeni terasında yerini aldı. Basklı, Fransız, Arap, İspanyol ve Kürt komşular eve geldiklerinde Andre bir yandan hikâyesini anlatıyor, bir yandan da tıpkı büyükannesi Pitê’nin yaptığı gibi misafirlerine bu siyah, bal tadındaki incirden ikram ediyor.

Böylece bir avluda başlayan hikâye, başka bir evin terasında yeniden anlatılmaya devam ediyor. Kökler hâlâ Efrîn’de, ama Hecîra Pitê’nin hikâyesi yalnızca Almanya’dan Fransa’ya uzanmıyor.

Efrîn’de de devam ediyor. İşgalci güçlerin çıkarılmasından yaklaşık iki yıl önce Andre’nin annesi ve kardeşleri köylerine geri döner. Fakat artık ortada başlarını sokabilecek bir ev yoktur. Üzerine oturabilecekleri bir ağaç parçası bile bırakılmamıştır.

Yavaş yavaş evi ve avluyu toplamaya başlarlar. Eve taşındıktan bir süre sonra bir şey fark ederler: Hecîra Pitê yeniden dal vermeye başlamıştır.

Eski ağacın köklerinden yeni fideler boy vermektedir. Henüz eskisi gibi büyük bir meyve ağacına dönüşmemiştir. Ama kökler hâlâ oradadır. Ve aile, o günün yeniden gelmesini heyecanla beklemektedir.

Yeni kuşak

Andre, çocuklarının Kürtçe bilmemesini kendi eksikliği olarak görüyor. Bu konuda annelerinin daha güçlü çıktığını söylüyor. Ama çocukların dilinden Hecîra Pitê’nin hikâyesi başka türlü devam ediyor. Dalında yeni incirler olduğunda Heva ve Rudi: “Hecîra Pitê’yi yemeye gidelim,” diyor. Belki de bir dilin eksildiği yerde başka bir hafıza biçimi büyüyor. Heva ve Rudi ağacın geçmişini bütün ayrıntılarıyla bilmese bile, onun meyvesini tanıyor.

Rudi, kasabadan arkadaşlarıyla evin tadilatına kendisinden beklenenden daha büyük bir heyecanla katkı sunarken, Heva arkadaşlarıyla ağacın etrafında yeni oyunlarını oynamaya başladılar. Ve böylece Hecîra Pitê bir sonraki kuşağa yalnızca bir hikâye olarak değil, hayatın kendisi olarak geçmeye devam edecektir.

Şimdi Andre, Rudi, Rudi’nin arkadaşları, Joseph, Maite, Egoitz, Monic, Peo ve diğer komşular evin tadilatı için birlikte çalışmaya devam ediyorlar. Andre, Heba, Khelil, Rudi, henüz taşınamadıkları evlerinin geniş bahçesini düzenliyor. Bahçe tamamlandığında, büyükçe plastik bir saksıda duran Hecîra Pitê’yi toprağa bırakacaklar. Bu kez ağaç yalnızca bir terasa değil, toprağa kök salacak.

Belki de Hecîra Pitê’nin hikâyesinin en güzel yanı burada başlıyor. Çünkü artık onun kökleri yalnızca Efrîn’de değil. Bon’da olduğu gibi Tardets’te de olacak. Meyveler vermeye devam edecek,  dallarından yeni fideler çıkacak.

Bu fideler Joseph, Monic ve Egoitz’in bahçelerinde yeniden incir ağaçlarına dönecek. Hikâye dilden dile anlatılmaya devam edecek.

Bir ailenin hikâyesi olarak başlayıp halkların hikâyesine dönüşecek. Zorla yerinden edilmenin, evlerin ve hayatların dağıtılmasının hikâyesi kadar; bütün bunlara rağmen hayatın yeniden kurulabileceğinin de hikâyesi olacak.

Yolunuz Kuzey Bask’ın bu şirin kasabasına düşerse gönül rahatlığıyla hecîra Pitê’yi nerede yiyebilirim diye sorabilirsiniz.

(EJA/EMK)

Dışarıda pırıl pırıl bir güneş. Dünyanın bütün duvarlarını yok etme hissi uyandırıyor. Çünkü dışarıda bahar olanca güzelliğiyle beni çağırıyor. Ben de bitmek bilmeyen son dersi içimden dakikaları sayarak bitirmeye çalışıyorum.

Bunu hissetmiş sanki öğretmenimiz. “Dersleri dakika sayarak bitirirseniz hiçbir şey öğrenemezsiniz” diyor. O an bir şey öğrenip öğrenmemek çok da üzerine düşündüğüm bir şey değil. Ezberliyoruz işte bize anlattıklarını ve “mış” gibi yaparken işe yarıyor bu ezber. Dakikalar tükeniyor. Son zilin ferahlatıcı hissi ve kendimizi dışarı atıyoruz. Dışarı attığım ilk adımla içime yaşam doluyor. Duyumsuyorum doğanın devinimini hücrelerimde. Oysa doğanın o an bana verdiği sadece bu huzur hissi değil. Yanı başımdan bir çocuk uçarcasına geçiyor.

Rüzgarından sarsılıyorum adeta. Oysa benim hareketlerim o çocukla ters orantılı bir şekilde yavaşlıyor. Çünkü çıldırasıya beni kendine çeken güneşin bana bir sürprizi var ve ben o sürprizin bilincindeyim. Açık alana attığım ilk adımla birlikte gözümde inanılmaz bir parlama oluşuyor. Hatta o dönem çok sevdiğim için yanlarından ayrılmadığım arabaların başında dakikalarca beklemek zorunda kalıyorum o yansıma yüzünden. Bu körlükle direkt ilgili değil.

İnanılmaz bir etkisi oluyor güneşin bana. Üzerinde durmuyorum ama. Bunu sorgulamak aklıma bile gelmiyor. Bu durum benim kendi doğamdan kaynaklı ve bir farklılık hissetmiyorum. Tıpkı şu an güneşin beni o kadar etkileyeceği görmemin olmadığı durumda nasılsam, o zaman da öyleyim.

Oysa büyüklerin dünyasında durum çok farklı. Gözümdeki kayma ailem tarafından fark edildiği anda korku ve telaş dalga dalga yayılıyor yakınlarım arasında. Daha önce hiç karşılaşılmış bir durum değil bu. Ailenin bütün imkanları seferber ediliyor.

Doktor doktor geziyoruz. Artık kör olarak damgalıyım. Bu damganın yansıması yıllarca “sen kör değilsin” oldu yakın çevrede doğal olarak. Körlüğüme dair hayıflandığım tek dönem o zamanlardır. Şoka giren bir ailem var. Durumu anlamaya çalışıyorlar, ne yapacaklarını bilmiyorlar, “uzmanlara” gidiyorlar ve sonuç olarak karamsarlık ve umut pazarlanıyor onlara.

Kimse insanlık tarihi boyunca kör insanların var olduğuna, körlüğün bir yeti çeşitliliği olduğuna ve kör insanların yaşamını kaliteli bir şekilde sürdüreceğine dair hiçbir şey anlatmıyor. Umut simsarları devreye giriyor. O an medikal modelin insanı sadece tamir edilecek bir nesne gören bakış açısının insafına kalmış geleceğim.

Hipokrat yeminini unutan, mesleki etik kavramından habersiz bazı hekimler gözlerimin ameliyatla açılacağını söylüyor. Ailemin bilinçli olması ve kuşkuculuğu beni olası bir faciadan koruyor. Başka başka hekimlere gidiyoruz. O kadar çok muayeneye gidiyorum ki muayene fobisi oluşuyor ve yıllardır göz doktoruna gitmiyorum.

Hala ailemi kör bir kişi olarak yaşamımı sürdürebileceğine dair yönlendirecek bir mekanizmaya ulaşamamışız. Hala körlükten kurtulmamın umudu besleniyor. Hatta babaannem ailemden gizli, okuyarak falan gözlerimi açacağını düşündüğü bazı kişilere götürüyor beni. Yıllar sonra “uzmanlıklarını” kullanarak umut tacirliği yapanlarla, okuyarak üfleyerek insanları iyileştireceğini iddia ederek para kazananlar arasında hiçbir fark olmadığını anlıyorum. Medikal model kapitalizmle birlikte gelişti ve yeti çeşitlilikleri bir kazanç kapısı haline geldi birileri için.

Goffman “Damga” kitabında, 1920’lerde itibarlı dergiler yoluyla sağırlık ile ilgili sahte tedavi yöntemlerinin reklamının yapıldığını ve Amerikan Tıp Derneği'nin meseleye el atarak bu yayımlara soruşturma açtığını belirtir. Bu alan adeta yıllar içinde bir sektör haline geldi. 

Bu durumun çözümü anti sağlamcı ve anti kapitalist bir bakış açısıyla mümkün. Çünkü insanlara kendisinin “bozuk” olduğu fikri dikte edildikçe umut simsarlığı bitmez. Kör olarak yaşamını bağımsız bir şekilde sürdüren bazı insanların çevresinin telkinleriyle göz nakli olup, altı ay görüp sonrasında tekrar kör kaldıklarına tanık oldum.

Bu kişinin hayatla bağının koparılması ve hayata yeniden adapte olması demek. İnsanların kör olarak yaşama ve yaşamama tercihleri kendilerine aittir ona sonuna kadar saygı duymak zorundayız ama insanın kendi olma hakkının elinden alınmasına karşı da sonuna kadar mücadele etmek gerekiyor.

“Prof” unvanlı bir kişi bugünlerde otizme çözüm bulduğunu iddia ediyor ve bu konuda bir kitap yazmış. İlgili kişi sürekli bu konuda anti bilimsel ve sağlamcı çıkışlar yapıyor.

Defalarca otistik özneler kendisini uyarmasına rağmen sağlamcı kibrini konuşturarak özellikle ailelerin hislerine oynamaya çalışıyor. Kendi olma hakkını savunan otistikleri dikkate almayarak sağlamcılığını pekiştiriyor. Ona bu olanağı sağlayan tek şey sağlamcı bakış açısı. 

Çünkü özneleri yok sayarak konuşmak, onları kendi olmaktan çıkarmaya çalışmak tek bildikleri şey. Bir dönem teleskopik gözlük furyası vardı.

Öğrenciydim. İnatla benim de denememi istiyorlardı. Denemeye gittim ama gördüğüm ya da görmediğim hiçbir şeyi söylemeyeceğimi belirterek odadan çıktım. Başka bir arkadaşım girdi. Kapalı televizyonda bir şeyler gördüğünü iddia etti.

Utanmadan yarı acıyarak, yarı gülümseyerek durumu kendi aralarında fısıldayarak konuştular. Oysa ortada bir absürtlük yoktu.

Siz çocuğa umut pazarlamıştınız, o da o umuda sarılmak istedi. Absürt olan insanlara bunu büyük bir umutla pazarlamanızdı.

Kısacası, bizi bir salsanız artık. Ben hala o güneşin parlamasıyla, yanında durduğum arabanın oradan 10 saniye değil 2 dakikada ayrılıyor olsam, yine onu seçerim. Sizin normalinizi değil. Kimseye benzemek ya da “normalleşmek” zorunda değiliz. O nedenle kendinize yeni bir ekmek kapısı aramaya başlasanız iyi olur.

(BS/EMK)

Bu yazının birinci bölümünde, güneş ışınımının melanin üretimi aracılığıyla bizi hem koruduğunu hem de, özellikle daha açık tenli ziyaretçiler için, risklere açık bıraktığını, ozon deliğinin bu korumayla nasıl ilişkili olduğunu ve gökyüzünün neden mavi göründüğünü görmüştük. Şimdi bu aynı ışığın içsel saatimizi nasıl düzenlediğine bakalım, ardından başlangıçtaki hipotezimizin ikinci değişkenine geçeceğiz: denize.

Sirkadiyen ritim, insanın esas olarak doğal ışıkla düzenlenen, içsel 24 saatlik biyolojik döngüsüdür. Uykuyu, hormon üretimini, vücut ısısını ve ruh halini etkiler. Güneş ışığından sistematik olarak uzaklaşma (yapay aydınlatmalı kapalı mekanlarda çalışma ve yaşama) bu ritmi bozar ve bedensel ile ruhsal dengesizliğe yol açar.

Soru: Ilımlı ve kademeli güneş maruziyeti, uyku kalitenizi, ruh halinizi ve gün içindeki enerjinizi iyileştirebilir mi? Deneyin!

İkinci değişken: "deniz"

Elektron, 1897'de İngiliz fizikçi Joseph John (J.J.) Thomson (1856–1940) tarafından keşfedildi. Cambridge'de profesör ve Cavendish Laboratuvarı'nın müdürüydü. Katot ışınlarını inceleyerek, bunların hidrojen atomundan çok daha küçük ve hafif parçacıklar olduğunu kanıtladı; bunlar keşfedilen ilk atomaltı parçacıklardı ve bu keşfi nedeniyle Thomson 1906'da Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü. Elektronun rolünün anlaşılması, madde ve biyoloji hakkındaki resmimizi kökten değiştirdi. İnsan organizmasının elektriksel dengesi, çevreyle etkileşimden etkilenir. Deniz, iyi bir elektrik iletkeni olduğu için, bedeni elektrostatik yüklerden boşaltan bir araç gibi işlev görebilir; bu da yalnızca ruhsal iyilik hali değil, bedensel rahatlama da sağlar.

Denizde hissettiğiniz canlanma duygusu yalnızca psikolojik değildir. Bu, beden ile gezegen arasındaki elektriksel ilişkiye dayanan fiziksel bir olgudur. Sizi elektriksel olarak yalıtan bir dünyada yaşıyorsunuz. Kauçuk tabanlı ayakkabılar, sentetik malzemeler ve yalıtılmış binalar, bedeninizden Dünya'ya doğal elektrik yükü akışını engeller.

Son derece hassas bir elektrokimyasal sistem olan bedenimiz statik elektrik biriktirir ve Dünya'nın doğal elektrik alanından yalıtılır. Bu yalıtım, uyku bozuklukları, stres ve enerji eksikliği gibi olgulara katkıda bulunan olası bir etken olabilir.

Deniz, mükemmel bir doğal iletken olarak bu sürece müdahale eder. İyonlar (çözünmüş tuzlar) bakımından yüksek içeriği, elektrik yükünü etkin biçimde taşımasını sağlar. Bedenimizi deniz suyuna daldırdığımızda, ikili bir elektriksel dengelenme gerçekleşir. Beden, birikmiş statik elektrikten doğrudan boşalır, bu elektrik denizin devasa iletken kütlesine doğru bir kaçış yolu bulur, ve aynı zamanda beden, su aracılığıyla doğrudan Dünya'ya elektriksel olarak bağlanarak topraklanır.

Devasa bir serbest elektron deposu gibi işlev gören gezegenle bu bağlantı, elektronların organizmaya doğru akmasını sağlar.

Bu aktarım önemsiz değildir; bedenin biyoelektrik dengesinin yeniden sağlanmasına katkıda bulunduğu düşünülür ve derin bedensel rahatlama ile iyilik hali duygusuna bilimsel bir açıklama sunar. 

Journal of Inflammation Research ve Journal of Alternative and Complementary Medicine gibi dergilerde yayımlanan yeni bilimsel çalışmalar, bu elektronların güçlü antioksidanlar gibi davrandığını öne sürüyor.

 Zararlı serbest radikalleri nötralize ederek, birçok kronik hastalığın kökeninde yatan oksidatif stresi ve iltihabı büyük ölçüde azaltıyorlar. Bu bulgular, "topraklamanın" (earthing) kronik iltihapları önemli ölçüde azaltabileceğini, stres hormonu kortizolü düzenleyerek uyku kalitesini iyileştirebileceğini ve kanın akışkanlığını artırarak kardiyovasküler sorun riskini azaltabileceğini gösteriyor.

Soru: Yerçekimsiz ortamlarda spor yaptınız mı hiç? Astronotlar uzay yolculuklarından önce nerede hazırlanıyor? Deniz ayakkabısı giyiyor musunuz? Denizden sonra, havlusuz ve deniz ayakkabısız, ve elbette şemsiyelerden uzakta, plajdaki kumla temas etmeyi deneyin. Deneyde kaydettiğiniz parametreler iyileşiyor mu? Deneyin!

Dolayısıyla denizde yüzmek, dinlenmeden fazlası. Bu, biyoelektrik devremizi gezegenle yeniden birleştiren bir eylem; hissettiğimiz derin iyilik hali ve bedensel rahatlama duygusuna makul bir açıklama sunan doğal bir "yeniden şarj" biçimi.

Yukarıdaki gözlemlerin ötesinde, kışın ve yazın denizle günlük temas, özellikle erişimin daha kolay ve yaşam tarzının farklı olduğu ada bölgelerinde, yalnızca denizin ve güneşin verebileceği aynı iyilik hali ve keyfi paylaşan insan toplulukları yaratır. Bir araya gelen insanlar deneyimlerini paylaşır, sosyal bağları güçlendirir ve kolektif bir yükselme yaşarlar. Su sakinleştirir, güneş uyandırır ve topluluğa katılım var oluş biçimini değiştirir.

Bu bağları, bianet için yazdığım önceki bir yazıda da anlatmıştım: Kos'tan bir mektup: Kardeşim Yılmaz'a, burada Kos'taki yakın bir arkadaşıma seslendiğim bir mektup, bir zamanlar bizi coğrafi olarak ayıran aynı denizin, bizi bir o kadar da birleştirebileceğinin bir kanıtı.

Sonuç olarak, güneşin ve denizin insan iyilik hali üzerindeki olumlu etkisi yalnızca romantik bir fikir değil; belirli fiziksel ilkelere dayanıyor.

Bir yandan, güneş ışınımına ölçülü maruz kalma, sirkadiyen ritmimizin düzenlenmesi için belirleyicidir ve uykuyu, enerjiyi ve ruh halini olumlu etkiler. Aynı zamanda bedenimiz, melanin üretimi yoluyla ultraviyole ışınıma karşı doğal bir savunma geliştirir.

Öte yandan deniz, bedenin elektriksel olarak boşalmasını sağlayan ve bir rahatlama hissi sunan doğal bir iletken olarak işlev görür.

Bireysel biyolojik etkilerin ötesinde, bu doğal unsurlarla temas sosyal bağları güçlendirir; ortak deneyimleri ve kolektif bir iyilik hali duygusunu paylaşan insan toplulukları yaratır. Dolayısıyla güneşle ve denizle ilişkimiz, fiziksel durumumuzu ruhsal ve sosyal yaşamımızla birleştiren bütünsel bir deneyimdir.

On İki Adalar'da güneş, deniz ve fizik -1

29 Ağustos 2026

(EMK)

Otuz yılı aşkın süredir devam eden savaş geride ölüm, korku ve bıkkınlık bırakırken önyargılardan dolayı barış sadece düşlerde görülen bir hayaldi.

Herkes kendi sınırlarına çekilmiş, birbirilerine hayatı zehir etmenin planlarını kuruyordu. Kim kimi nerede yakalarsa orada öldürmeliydi, acımak yoktu.

Acıma duygusuna kapılan ya da karşısındakiyle empati kuran her kim olursa ona hemen “yılan, hain” yaftası yapıştırılıyordu. Bütün bu olumsuz havaya rağmen sadece bir defa kırılan önyargı, kapının barışa açılmasına neden olacaktı.

Bunda elbette diğer Amerikalı beyazlardan farklı bir ruha sahip olan Tom Jeffords’ın etkisi büyüktü. Çünkü Jeffords, yerlilerle empati kuruyor ve eşitlik temelinde bir barışın olabileceğine inanıyordu. Ama nerden nasıl başlanacağına bir türlü karar veremiyordu.

Tam da bu süreçte Jeffords, yaralı bir Apaçi gencinin hayatını kurtarır. Jeffords’ın genç Apaçiyle geçirdiği birkaç gün, bazı önyargıların kırılmasına neden olacaktı.

Genç Apaçi evine dönmesi gerektiğini söyleyip “Saz çadırda annem ağlıyordur” dediğinde Jeffords derin düşüncelere dalar. Yıllarca kendisine vahşi diye anlatılan bu insanların anneleri de ağlar mıydı? Bu esnada Jeffords kendi kendine “Bu Apaçi bana ‘Annem ağlıyordur’ dedi. Bir Apaçi kadınının diğer kadınlar gibi oğulları için ağlayacağı hiç aklıma gelmezdi. Bizlere hep ‘Apaçiler vahşi hayvanlardır’ denmişti” der. Bu sözler, birbirini tanımaya bile müsaade edilmeyen iki halkın birbiriyle sadece savaştırıldığını anlatan bir itiraftı.

Apaçiler daha sonra Jeffords’ı yakalayıp genç Apaçiyi iyileştirdiği için serbest bıraktığında Jeffords o gün iki şey öğreniyordu: Apaçi kadınları oğulları için ağlıyordu, Apaçi erkeklerinin bir adalet duygusu vardı.

Bu yakınlaşmadan sonra kırılan önyargıyla birlikte kasabaya dönen Jeffords artık savaşı sorgulayacaktı. Meselenin vatan-millet-bayrak edebiyatı olmadığını anlayacak ve kendisine orduda yeni görevler teklif edildiğinde bunu reddedecekti. Amaçlarının bu topraklara medeniyet, yol, elektrik getirmek olduğunu dile getiren albaya çıkışarak Apaçilerin kendi topraklarında özgürce yaşamak istediklerini ve buna hakları olduğunu söyleyecekti.

Bundan sonrası için Jeffords’ın tek işi Apaçi dili ve kültürünü öğrenmeye çalışmak ve bir barışın yaratılıp yaratılmayacağına dair düşünmek olacaktı. Kasabanın olumsuz yaklaşımına rağmen risk alarak Apaçilerin reisi Cochise ile görüşmeye karar verir.

Cochise ile görüştükten sonra karşılıklı bir güven sorunu yaşansa da konuştukça birbirilerini anlamaya başlarlar. Özellikle Jeffords’ın Apaçi dili ve kültürünü öğrenmeye çalışmasının yanında Apaçilere olan saygısı, Cochise’in ona güven duymasını sağlar.

Böylece ilk adım olarak Cochise, istihbarat taşımayan mektup ve postaların sorunsuz geçeceğine dair güvence verir.

Barışı mühürleyen acılar

Başlayan bu yeni süreçle birlikte ABD başkanı tarafından Apaçilerle adil bir barış yapmak için tam yetkilendirilen General Howard devreye girer ve Jeffords’a, Cochise’le görüşmek istediğini dile getirir. Jeffords bu politika değişikliğini garipser ve tam güven duymasa da General “Okuduğum İncil kardeşliği nasihat ediyor” der.

Jeffords, General’e adil barıştan ne anladıklarını sorar. General bunun açıklamasını Jeffords’a bıraktığında Jeffords adil barışı şöyle açıklar: “Eşitlik. Apaçiler özgür bir halk. Kendi topraklarında özgür kalmaya hakları var.” Bunun üzerine ABD başkanı adına Apaçilerle masaya oturur General Howard ve böylece üç aylık bir ateşkes süreci başlar. Cochise, başta Geronimo olmak üzere bazı kabilelerin buna karşı çıkmasına rağmen “Üç ay boyunca barışı deneyeceğim” der.

Barış süreci yolunda giderken hem Apaçiler hem de beyazlar tarafından provokasyonlar olur. Buna rağmen taraflar barıştan vazgeçmezler. Bu süreçte Jeffords da bir Apaçi kızla evlenmiştir. Her şey yolunda giderken Cochise, Jeffords ve eşi beyazlar tarafından pusuya düşürülür. Bu pusuda Jeffords yaralanır, eşi Sonseeahray ise ölür.

Yaşadığı acı üzerine Jeffords, barışın bir yalan olduğunu ve beyazların barış istemediğini haykırır. Bunun üzerine Cochise, barışın asla kolay gelmeyeceğini ve bunu da ordunun yapmadığını dile getirerek “Barışın yalan haline getirilmesine izin vermeyeceğim” der. Olay yerine General Howard ve diğer beyazlar da gelir.

General Howard “Senin kaybın halkımızı barış isteğiyle bir araya getirdi” der. Günler sonra Jeffords da kayıpsız ve ödünsüz bir barışın gelmeyeceğini anlayarak “Sonseeahray’ın barışı mühürlediğini anladım” diyecektir.

“Ben sizin hikayenizi biliyorum”

Yukarıda anlattığım hikaye, uzun bir aradan sonra yeniden izlediğim bir Western filminden. Delmer Daves’in yönetmenliğini yaptığı 1950 yapımı “Broken Arrow (Kırık Ok)” filmi; bir yönüyle savaşın önyargılardan beslendiğini, gerçek bir barışın empatiyle gerçekleşebileceğini gösteren muazzam bir yapıt. Çünkü biz de Barış ve Demokratik Toplum sürecinin önemli bir aşamaya geldiği bir noktada “Önyargı” ve “Empati” arasında asılı bir geleceğe bakıyoruz.

Sürecin toplumsallaşması meselesi, hâlâ sürecin önünde en önemli politik ve ahlaki sorumluluk olarak duruyor. Meseleye sadece “silah bırakma” üzerinden yaklaşılırken yaşanmış acıları yarıştırmadan birbirinin acısını anlamayı / hissetmeyi kolaylaştıracak adımlar henüz ortada yok.

Bu sebeple bir dönem kapanırken bir halkın tutulmamış acılarının / kayıplarının yasını tutmasının üzerinden bile fırtınalar koparılabiliyor. Halbuki “Barış Anneleri” kaybettikleri tüm güzelliklerine rağmen on yıllardır “barış” yolundan bir milim dahi sapmadılar, yaralarına barış umudunu merhem yapıp sürdüler. Tam bu yüzden, Kürt siyasi hareketi mücadelesini sadece özgürlük ve demokrasi mücadelesi olarak görmemiş; aynı zamanda bir barış mücadelesi olarak ifade etmiştir.

Bugün geleceğimizi eşitler arası hukukla, ulusal varlığın politik temsiliyle, pozitif bir barışa olan inançla kurabileceğimiz bir eşikteyiz.

Türkiye toplumu, tümden barış eşiğini aşabilir. Bunun bir şartı; medya kuruluşlarının sadece durdukları yerden barış çabasına bakmayı / yorumlamayı terk etmesi.

İkinci önemli şart ise devlet / iktidarın ise sürecin toplumsallaşmasını sağlayacak yeni bir barış dilini inşa etmesi. Dolayısıyla halkları manipüle eden her türlü araç / aygıt / kurum / kişi aradan çekilmeli veya tersten pozitif yönde işlemeye başlamalı.

 Çünkü bazen her şey, birbirini tanımayla başlar. Bu da ancak herkesin kendi hikayesini özgürce anlatabilesiyle mümkün.

Başarılı bir çatışma çözümü modeli olarak değerlendirilen Filipinler’de de böyle olmadı mı? Çünkü Devlet Başkanı Rodrigo Duterte, Moro İslami Kurtuluş Cephesi lideri Murad Ebrahim ile yüz yüze yaptığı ilk görüşmede şunu söylemişti: “Ben sizin hikayenizi biliyorum.” Ve bu söz Filipinler’de büyük barışa giden yolu aydınlatırken, dünyaya ilham olabilecek muazzam barış kampanyaları (Teachers as peacebuilders, Peace pedagogy, Peace Coffee program, Teach peace build peace movement) başlatılmıştı.

(İG/EMK)

*Yazının fotoğrafı: Diyarbakır'ın Sur ilçesinde 2 Aralık 2015 tarihinde ilan edilen sokağa çıkma yasağı sürecinde yaşanan çatışmalarda yaşamını yitiren Hakan Arslan'ın kemikleri 7 yıl aradan sonra babasına bir torba içerisinde Aralık 2022'de teslim edilmişti.

Sevgili Efronya bu mektubu sana yüz yıl sonra yazıyorum. Aslında memleketlerimiz yakın sayılır. Senin ulusunun yaşadığı yer ile benim doğdudum yer arasında sadece Arpaçay geçiyor. Kuşların önemsemediği bu sınırlarda, Ani’den senin memleketine yürümem on dakika ya sürer ya sürmez. Kim bilir belki de komşu olan köylerimizde tavuklarımız birbirine karışmıştır.

Şu an olduğum 5137 metre Ağrı Dağı zirvesinde, Küçük Ağrı’yı ve senin ülkenin topraklarını alabildiğine görebiliyorum. Ağrı Dağı’nı bilirsin hani birileri için derinlik, diğerleri için yükseklik olan o muhteşem dağ!  Bu dağda sen ve diğer gidenleri hatırlamak benim için de hem zor hem de gerekli gibi duruyor.

Senin ulusun, Ermeni halkı; yüzyıllar boyunca Osmanlı toplumsal düzeninin önemli unsurlarından biri olarak yaşarken, İmparatorluğun son döneminde yükselen milliyetçilikler, Balkan Savaşları’nın yarattığı travma, savaş koşulları ve İttihat ve Terakki yönetiminin giderek sertleşen homojenleştirme politikaları içinde ölümcül bir hedef hâline geldi. Özellikle merkezî yönetimdeki karar vericilerin savaş koşullarını ve ulusçu güvenlik anlayışını gerekçe göstererek başlattığı kitlesel tehcir ve sürgün sürecine maruz kaldılar. 

Sizin yaşadıklarınız yanında karşılaştıramayacağım şey de benim dedelerimin bu olaylardan 10 yıl sonra 24 Eylül 1925’te kabul edilen Şark Islahat Planı ile Kars’tan Aydın’a sürülmüş olmalarıdır. Demem o ki sürgün yönünde değişik uluslardan olsak da  benzer süreçleri yaşamışız. Senden çok sonra yaşayan bir şair Cahit Zarifoğlu şöyle der: "Ne çok acı var."

Bu anlamda Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında yaşanmış çok sayıda politik ve bireysel acının olduğu ve bunlarla hâlâ yüzleşilemediği bir yüzyıl sonra sana söyleyebilirim.

Elbette ki yaşananlar arasında bir hiyerarşi kurmak insani olmadığı gibi politik olarak da doğru değil. Ama senin ve Ermeni ulusunun yüzyıl önce yaşadığı İstanbul ve Anadolu’nun diğer kentlerinde, Suriye’nin Deyrizor, Resulayn (Serekaniye), Halep çöllerine olan sürgün yolculuğu sonrası, bir kimlik Anadolu’da rengini kaybetmiştir.  Adına büyük acı /tehcir /soykırım ne dersek diyelim bir kişinin bile taşıdığı kimlikten dolayı sistematik yok etmeye yönelik İttihatçı politikaların, bizlere bugün yüklediği öncelikle vicdani, sonra politik yüzleşmeyi hâlâ yapamadığımızı söyleyebilirim.

Mektubu yazmaya senin ve Ragıp Bey’in aşkını merkeze alarak o sürgün yollarında yaşadıklarınızı anlatan Ahmet Altan’ın kitabını* okuduktan sonra karar verdim.  Kitabın amacı, sınırlılıkları ve edebiyatın sadece yaşananın bir paragrafını anlatabileceğini unutmadan, tüm kitap boyunca seninle acının coğrafyasında yürümeye çalıştım.

Nefesimin kesildiği yerlerde ise suçluluk ve vicdan arasında günümüzde başka bir kimliğin yaşadıklarında payıma düşenlerle, ezilen tarafgirliğimizi hatırladım.

Kolektif günahların yarattığı ortak suçlu olma davranışının en büyük dışavurumu inkâr ve büyük ulusal anlatılar olduğunu; tarihi yazan egemenin dilinde mağdurun görünmediğini, sayısız grupsal/etnik/dini/alt kültürün asimilasyon veya yok edicilik yaşandığını biliyoruz. Senin ulusunun yaşadıkları 111 yıl sonra bile hâlâ bu durumdadır. Bir türlü Anadolu’da sürüldüklerini, Suriye ve diğer yerlere kadar olan kederli yolculuklarında öldüklerini, modern dünyanın ahlaki değerlerine anlatamadılar. Bunu bugün, farklı biçimlerde, ‘Ermeniler öldürüldüklerini, Kürtler yaşadıklarını bir türlü anlatamadılar’ şeklinde ifade ediyoruz.

Yolculuğun İstanbul’da başlayıp, İzmit’e oradan Konya, Tarsus çevresindeki Külek bölgesine, trenle Halep ve Resulayn ve kaydı tutulmayan bölgelere sürüp gitti. Yolda açlık, kolera, dizanteri ve trahom … gibi hastalıklar, bazı Çerkez, Çeçen ve Kürt silahlı gruplarının saldırıları yanı sıra; özellikle Talat Paşa’nın ulus devlet milliyetçiliğine inanmış otoriterlerin öldürmeye de varan baskıları ile çok sayıda kişi zaten yolculuğunu tamamlayamadı.

Evet Efronya ben de seninle bu yolda hep iki adım geriden bir şey yapamamanın acısını içimde hissettim. Çadırlarda çok sayıda kişinin birbirine sokulup yaşam mücadelesi vermesini, ölenlerin çoğunun gömülmeyip dışarda beklettiğini, bazen vahşi hayvanlarca parçaladığını senin kadar ben de uzaktan izlemek dışında başka bir şey yapmadım Bir kağnı gibi sürülen yüz binlerin büyük bölümünün yollarda ölümle karşılaşacağı, artık merkezî yönetimin yazışmalarına ve dönemin tanıklıklarına da yansıyan bir gerçekti.

24 Nisan 1915’te İstanbul’da yaklaşık 240 Ermeni siyasetçi, aydın, din adamı ve toplum önderinin tutuklanması ve Anadolu’ya sürülmesi bu acıların hatırlandığı ve yasın tutulduğu gün olarak anlam bulmuştur. Özellikle kendilerinin de katliamcı geçmişi olan başta A.B.D gibi devletler, 1915’i Ermenice ‘Medz Yeghern’, yani ‘Büyük Felaket’ olarak anıp ne kadar üzüntü içinde olduklarını anlatıyorlar. Sen de eminim yaşasan, bu durumu tiksinç benzeri bir duyguyla karşılardın.

Yolculuk sırasında aslında birkaç kez kurtulma şansın oldu. Ama bir yerde söylüyorsun ya bunca şeyi bilip, görüp nasıl onları bırakabilirim, nasıl hiçbir şey olmamış gibi hayata devam edebilirim diye?

Ölüler diyarında Osman ile sohbetlerinde bir gün Ragıp Bey'in seni bulacağı ve ona olan aşkının seni ayakta tuttuğunu söylesen de aslında yolculuğa devam ettiren duygun; geride bırakmanın utancının yaratacağı yıkımı bilmendi. Yolda yaşananlar karşısında Tanrı’dan beklediğin yardım gelmeyince şöyle bir şey demiştin:

‘Tanrı sükunettir ve sükunet kaybolunca Tanrı da kaybolur.   Bazen Tanrı’ya inanıyorum, çünkü böyle aptallığı ancak yüce bir kudret yaratabilirler ‘

Tarihin pek çok katliamı Tanrı adına yapıldığını bilen bizler için tanrının sükûnet olması ne kadar anlaşılır aslında. Gene bir gün ölüler diyarında Osman’la konuşurken söylediğin:

‘Hayır bazı şeyleri affetmek ahlaksızlıktır, öyle olaylar var ki onları affetmeye hakkımız yok .Ne istiyorsun, cezalandırmalarını mı? Hayır,  utanmalarını.’’ derken bana Immanuel Kant’ı hatırlatıyor. Hani o evrensel ahlakın merkezine ödevden dolayı vicdanı koyup evrensel yasanın merkezinin biz olmamız gerektiğini hatırlatan sözlerini.

Hayatı ölülerden öğrenmek ve ölülerin öyküsünü anlatmak bile başlı başına bunu yapanlar için bir cezalandırma değil mi?  Geçmiş ve geleceğin olmadığı, sadece O An’ın yer aldığı bir zaman ikliminde sürgün yoluna ne kadar çok buna benzer sorgulama yapmışsındır Efronya?  Bir cevap bulabildiysen eğer, bizlerle de paylaşmanı isterdim.

Neden bunca ölüm ve acı varken yas tutmayıp, yokmuş gibi davranıyoruz? Benim gibi sen de bu soruyu devamlı sormuşsundur eminim. Ama galiba yok saymak, bilmenin o ağır sorumluluğunu taşımamak ve bir şey yapamamanın suçluluğu karşısında zihnimiz ve ruhumuz başka bir sahte gerçeklik yaratıyor. O donup kalmanın yarattığı ve yaşananlara bir buz perde arkasından bakma hali kolayca o evrensel ahlakı ihlal eden tek tek biz bireylere, yük oluşturmuyor diye düşünüyorum Efronya. 

 Aktarılmış travmalar ve çözülmeyen yas hali

Şimdi bir 111 yıl sonra düşünüyorum, acaba bu ölümlerin yası yaşandı mı? Bazı ölümleri hikâyesini neden anlatılmadı. Psikanalist Vamık Volkan ‘seçilmiş travma’ kavramıyla, büyük grupların geçmişte yaşadığı ve sonraki kuşakların grup kimliğinde yeniden taşınan travmatik olayların nasıl kimliğin parçası hâline gelebildiğini açıklamaya çalışır.

Zorunlu toplu göçler, kaybedilen savaşlar gibi başkasının elinden ortaya çıkan travmalar sonrası, toplumun üyeleri tarafından tamamlanmayan yas görevlerinin ve travmanın zihinsel tasarımının kuşaktan kuşağa aktarılması, sonraki kuşaklarda “haklılık ideolojilerini” oluşturabilir, der.  Senin sürekli geçmiş ve yaşananla kurduğun anılar ve hikâyeler belki de bu yasını uzatan bir durumdur. 1915’te toplu yaşanan bu büyük sürgünün yarattığı hikâyelerin sonraki kuşaklarda hâlâ tutulduğu ve çözülmediği için yüzleşemediğini, bunun da büyük grup kimliğini etkilediğini söyleyebiliriz.

Çok sayıda kişide, bu ortak kayıp semboller ve kayıplarla yüzleşemediği için hem politik karakter kazanmış hem de içinde canlı durmaktadır.

Yasın ve kayıpların görünürlüğünün diğer önemli noktası ise Judith Butler’ın kavramsallaştırmasıyla, bazı hayatların ‘yas tutulabilir’ olarak çerçevelenirken bazı hayatların kaybı kamusal alanda aynı görünürlüğe kavuşmamasıdır (1). Yasın kamusallığa gelip gelmeyeceğini de belirleyen dizayn bu ölümleri kendi içinde anlamlar yükler. 

Çerçeveyle kimin yası tutulacağı, kimin kamusal alanda bilineceği ve kimin yüzünün gösterileceği şeklinde yas hiyerarşisi oluşturulur Ne yazık 1915’te yaşanan yaygın ölümler bu çerçevenin dışında tutulmuştur.

Hikâyesinin bilinmesi ve yası tutulması için önemli olan diğer nokta ‘Yas’ı tutulacak olanın ‘Yüz’üdür.  Etik filozof Emmanuel Levinas’ın (2) iddia ettiği gibi bizden Etik karşılık talep eden şey ötekinin “yüzü” ise eğer, ötekinin yüzü, yalnızca gördüğümüz bir fiziksel yüz değil, bizi sorumluluğa çağıran etik karşılaşmanın kendisidir. Bu normlar görünürlüğü sağlayacak “yüz vermeye “veya yok sayılmayı sağlayan “yüz silmeye “dir. 

Yüzsüz kalanlar ya da yüzleri bize kötülüğü sembolleri olarak sunulanlar, yok ettiğimiz ve yas tutulabilirlikleri ertelenip, duyarsızlaşma yetkisi bize verebilir.  O yüzden kimin yüzünün görünür, kimin yüzünün silinmiş olduğu, yalnızca temsil meselesi değil, aynı zamanda etik ve politik bir meseledir. Acaba o yüzleri görebiliyor muyuz?

Gene Osman’a söylediğin ‘sürekli ölüler konuşuyorum’’u   Jacques Derrida yasın bitmez bir hali olarak görür ve bu konuşmanın sürekliliği Yas’ın yaşanması ve çözülmesini uzatır. Hafızamızda yaşayan öteki ile ilişkimiz sürekli sürdürülmesi bu konuşma halini çağırır.

Evet Sevgili Efronya, aslında yaşananların henüz hikayesi ve yüzleşilmesi yazılmadı. Ben bu mektupta 111 yıl sonra seni duymaya ve anlamaya çalıştığımı ifade etmeye çalışıyorum. Kim bilir belki geçmişin suçları ve acıları ile yüzleşmek, senden önce bizi iyileştirecektir.

Ne dersin?

(UY/EMK)

O Yıl/Ahmet Altan/Everest/2015

1)Kırılgan Hayatlar/Judith Butler/Metis/2005

2) https://en.wikipedia.org/wiki/Face-to-face_(philosophy)

Arjantin’de Myriam Bregman’ın son aylarda anketlerde yükselmesi, dört Troçkist partiden oluşan Sol ve İşçiler Cephesi–Birlik (FIT-U) içinde yeni bir strateji ve parti tartışması başlattı. Fakat ilk ayrımı hemen yapmak gerekiyor: Bregman’ın yükselişi henüz aynı büyüklükte bir seçim desteği anlamına gelmiyor.

FIT-U içindeki en etkili örgüt durumundaki Sosyalist İşçiler Partisi (PTS) kurucularından Emilio Albamonte de olguyu öncelikle seçimsel değil, siyasal sempati düzeyinde tanımlıyor. AtlasIntel’in bir araştırmasında Bregman yüzde 47 olumlu imajla ölçülürken, oy verme eğiliminin çeşitli araştırmalarda bunun çok altında kaldığını (%9 ile %14 arası) belirtiyor.

Albamonte’ye göre Bregman’ın kendisi de daha geniş bir olgunun en görünür ifadesi: işçi sınıfının, gençlerin, kadın hareketinin ve aydınların bir bölümünün Milei hükümetine karşı iki yıllık mücadeleden çıkardığı siyasal sonuçlar. PTS bu yükselişi, Bregman ve FIT-U’nun sokakta ve parlamentoda hükümete karşı görünür muhalefeti ile Peronizm ve sendikal bürokrasinin tutumu arasındaki farkla açıklıyor. PTS açısından bu birkaç bin kişi, milyonlarla ifade edilen daha geniş siyasal hareketin en aktif bölümünü oluşturuyor.

Daha önce de yükseldiler

Albamonte bugünkü tartışmayı açıklarken özellikle iki deneyime dönüyor: 1989-91 ve 2001. 1989’da Luis Zamora’nın da içinde bulunduğu Birleşik Sol önemli bir seçim başarısı yakaladı. 2001 krizinde ise Zamora yeniden büyük bir siyasal figür haline geldi; Özyönetim ve Özgürlük (AyL) Buenos Aires kentinde yüzde 10’un üzerine çıktı, Zamora 2003’te belediye başkanlığı seçiminde yüzde 12,3 aldı ve örgüt kent parlamentosunda sekiz sandalye kazandı. MST ile Komünist Parti’nin oluşturduğu Birleşik Sol da 2001’de önemli bir seçim sonucu elde etti.

Ancak birkaç yıl sonra bu birikimin büyük bölümü ortadan kalktı. AyL’nin seçim başarısı kalıcı bir kitlesel örgüte dönüşmedi; Birleşik Sol dağıldı, Komünist Parti Kirchnerizme yaklaştı, MST ise bölündü. Albamonte’ye göre 1989-91 deneyiminde de benzer bir sorun vardı:Eski MAS, seçim kampanyası yürütme ve sosyalist propagandayı yayma konusunda güçlüydü; fakat Menem döneminde işyerlerinde ve sokakta sertleşen sınıf mücadelelerine örgütsel olarak müdahale etmeye aynı ölçüde hazırlıklı değildi.

FIT-U’nun kurulması bu tarih açısından önemli bir değişiklikti. 2011’den beri Arjantin Troçkist solu ilk kez ulusal siyasette sürekli bir varlık kazandı. PTS, PO ve IS tarafından kurulan cepheye daha sonra MST de katıldı. Albamonte FIT-U’yu, Peronizmin işçi sınıfı üzerindeki tarihsel etkisine karşı bağımsız bir sınıf kutbu yaratması bakımından bir kazanım olarak tanımlıyor.

Ama bugünkü tartışma tam da FIT-U’nun başarısının ortaya çıkardığı sınırdan doğuyor: Bir seçim cephesi, kendisine yönelen yeni toplumsal kesimleri sürekli biçimde örgütleyebilir mi? Bregman bu konuda net: "Sempati örgütlenir, ortak fikirler örgütlenir, güç de örgütlenir."

PTS: Komiteden partiye

PTS’nin yanıtı, 1 Mayıs’ta Bregman’ın yaptığı çağrıyla başlayan komiteler oldu. Bunların üç işlevleri var.

Birincisi, Bregman ve FIT-U’ya sempati duyan fakat herhangi bir sol partide örgütlü olmayan kesimleri bir araya getirmek. İkincisi, bu insanları Milei’ye karşı devam eden mücadelelere sokmak ve farklı mücadeleler arasında koordinasyon yaratmak. Üçüncüsü ise program ve strateji tartışması içinden yeni bir işçi sınıfı partisinin üyelerini ve kadrolarını ortaya çıkarmak.

Bu nedenle Albamonte komitelerin başarısının toplantılara kaç kişinin geldiğiyle değil, somut mücadelelere ne kadar güç taşıyabildiğiyle de ölçülmesi gerektiğini söylüyor. Komitelerin grevlere destek vermesi, sokak eylemlerine katılması ve mücadele halindeki farklı kesimleri koordine etmesi isteniyor.

Burada komite ile yeni parti arasında doğrudan fakat otomatik olmayan bir ilişki kuruluyor. Komitelerde eylem kadar program ve strateji tartışılacak; ortak mücadele içinde hangi kesimlerin gerçekten ortak bir devrimci partiye doğru ilerleyebileceği görülecek. PTS’nin ilk formülasyonunda yeni partinin biçiminin de bu ortak deneyim içinde belirlenmesi öngörülüyordu.

Ağustos ayında Albamonte bu düşünceyi bir adım ileri götürerek “füzyon” kavramını kullanmaya başladı.

Kastedilen, partinin milyonlarca Bregman sempatizanıyla birleşmesi değil, bu hareketin en aktif kesimiyle birleşmesi.

Yeni gelenler fabrikalardaki, üniversitelerdeki, okullardaki ve farklı kentlerdeki toplumsal köklerini getirirken parti kendi teorik, programatik ve örgütsel deneyimini getiriyor. Albamonte, bu birleşmenin yalnız PTS’nin niceliksel olarak büyümesini değil, mevcut PTS’den daha güçlü yeni bir örgüt yaratmasını hedeflediğini söylüyor. “Her biriniz çoğalmak, işyerlerine, okullara, mahallelere gidip bu fikri tartışmak zorunda” Bregman 1 Mayıs’ta kitleye böyle sesleniyordu.

Bu nedenle komitelere katılan herkesin aynı düzeyde örgütlenmesi de beklenmiyor. Bir tarafta daha geniş bir sempati ve katılım alanı bulunacak; diğer tarafta komiteler içinde sürekli faaliyet yürütmek isteyen kesimler yeni militanlara dönüştürülecek. Albamonte daha da ileri giderek bunların arasında geleceğin yerel, bölgesel ve ulusal parti kadroların aranması gerektiğini savunuyor.

Fakat hangi parti?

FIT-U içindeki ayrılık tam burada başlıyor.

İşçi Partisi (PO), Bregman'ın yükselişini önemli bir fırsat olarak görüyor ve komite fikrine karşı çıkmıyor. 25 Mayıs'ta cepheye gönderdiği mektupta öneriyi açıkça kabul ettiğini yazdı. İtirazı komitelerin kendisine değil, kime ait olduğuna: bunlar PTS'nin yeni parti projesinin organları değil, bütün FIT-U'ya açık ortak yapılar olmalı. Karşı önerisi, yerel toplantılardan, işyerlerinden ve fakültelerden hazırlanacak bir Ulusal FIT-U Meclisi.

Ancak PO'nun itirazı örgütsel biçimle sınırlı değil; kendi program formülünü de ortaya koyuyor. Aynı mektupta, kurulacak partinin programının işçi hükümeti stratejisine dayanması gerektiğini savunuyor ve bu stratejiyi "proletarya diktatörlüğünün popüler formülasyonu" olarak tanımlıyor. Örgütlenme biçimi olarak demokratik merkeziyetçiliği öneriyor ve seçim faaliyetinin programın belirlediği stratejik hedeflere tabi kılınmasını istiyor. Partinin önde gelen ismi Gabriel Solano ise Haziran'daki forumda bir uyarı ekledi: anketlerdeki yükseliş "yönetmeye yaklaştığımız" anlamına gelmiyor, çünkü bir işçi hükümeti sınıfın bağımsız olarak siyasal biçim kazanmasını gerektiriyor; sol henüz Arjantin işçi sınıfının siyasal kutbu değil, asıl mesele onu böyle kurmak.

Sosyalist Sol (IS) bu süreçte en çok çekincelerini ifade eden parti durumunda. 22 Mayıs'ta cephenin ulusal kurulunu acil toplantıya çağırdı ve "yeni işçi sınıfının partisi" hareketini desteklemeyi reddettiğini bildirdi; bu tutumunu 11 Haziran'daki toplantıda da yineledi. Ama IS'in önerisi yalnızca mevcut cepheyi korumak değil. Kendi formülü, "FIT-U'ya ve işçilerin yönetmesi için destek birleşik komiteleri" ve bunların taşıyacağı şiar: sol yönetebilir, yönetmek istiyor ve yönetmelidir. Yani komiteleri, bir parti inşasının değil, doğrudan bir hükümet perspektifinin aracı olarak tanımlıyor.

IS'in PTS'ye yönelttiği soru da tartışmanın düğüm noktalarından birini gösteriyor: önerilen yeni parti, FIT-U'nun daha geniş bir işçi partisine dönüşmesi anlamına mı geliyor, yoksa Bregman'ın figüründen yararlanan bir PTS inşa taktiği mi? Sözcü Juan Carlos Giordano'ya göre bu, PTS'nin henüz açıklığa kavuşturmadığı bir soru.

Sosyalist İşçiler Hareketi (MST) ise bu iki partiden ayrılıyor. MST, 26 Mayıs kongresinde Bregman komitelerine katılma kararı aldı ve mevcut FIT-U biçiminin aşılması gerektiği konusunda PTS’ye yaklaştı. Fakat önerdiği model farklı: FIT-U’nun mevcut örgütlerinin ortak bir devrimci partide birleşmesi ve bugünkü partilerin en azından bir geçiş dönemi boyunca bu yeni yapı içinde eğilimler olarak varlığını sürdürebilmesi.

PTS ise kalıcı eğilimlerden oluşan bir parti modeline kuşkuyla yaklaşıyor. Böyle bir yapının siyasal farklılıkları çözmek yerine dondurabileceğini ve ortak karar alma yeteneğini zayıflatabileceğini düşünüyor. Buna rağmen MST ile ortak parti ve koordinasyon konusunda tartışmanın ilerletilebileceğini belirtiyor.

FIT-U dışındaki Birleşik Sosyalist İşçiler Partisi (PSTU), cephenin bugünkü sınırlarının aşılması gerektiğini kabul ediyor ama komiteleri "Bregman Başkan Komiteleri" diye adlandırıyor ve giriş koşulunun yeni parti fikrine katılmak ile PTS'nin önderliğini kabul etmek olduğunu ileri sürüyor. Buna karşılık bölgesel koordinasyon organları kurulması konusunda PTS'yle hemfikir olduğunu, ancak bunların PTS'nin icadı olmadığını, yıllardır çeşitli bölgelerde var olduğunu belirtiyor.

Fikir ayrılığı, bu mevcut imkânın hangi örgütsel biçim içinde kalıcılaştırılacağı konusunda.

FİT-U  yetmiyor

Yeni metinlerin belki de en önemli yanı, PTS’nin parti inşasını tek başına yeterli görmediğini özellikle vurgulaması. Albamonte’nin kullandığı ifadeyle devrimci parti bir “stratejik çarpan” olmalı: dağınık halde bulunan toplumsal güçleri bir araya getirip etkilerini büyütmeli. Fakat yalnız parti örgütlemek de yeterli değil. PTS’nin son dönemde ısrarla öne çıkardığı ikinci unsur özörgütlenme.

Bu ayrım önemli. Parti, sınıfın en ileri kesimlerini belirli bir program ve strateji etrafında örgütlüyor; özörgütlenme organları ise çok daha geniş işçi ve ezilen kesimlerinin doğrudan mücadeleye katılmasını sağlıyor. PTS’nin kendi formülasyonuyla, kitle seferberliği özörgütlenmeden koparıldığında kendiliğindenciliğe; parti inşası özörgütlenmeden koparıldığında ise yalnızca örgütsel aygıtı büyütmeye dönüşebilir.

Bu nedenle komiteler ile daha geniş mücadele organları birbirinden ayrılıyor. Bregman komiteleri yeni partiye doğru ilerleyen siyasal örgütlenme alanları olabilir; fakat işyerlerinde, üniversitelerde ve kentlerde farklı siyasal eğilimlerden mücadeleci kesimleri birleştirecek koordinasyonlar bundan daha geniş olmak zorunda.

Burada üçüncü kavram, birleşik cephe, devreye giriyor: “birlikte vurmak, ayrı yürümek.” Farklı örgütler programlarını ve kimliklerini korurken Milei’ye ve patronlara karşı ortak mücadele edebilirler. PTS’nin önerdiği bölgesel koordinasyonlar, mücadele komiteleri ve eylem komiteleri bunun araçları olarak düşünülüyor. Amaç yalnız örgüt liderlerini aynı masaya oturtmak değil, mücadele eden tabanı ortak yapılarda bir araya getirmek.

Krizi üreten başarı

Bregman’ın yükselişinin FIT-U içinde bu kadar büyük bir tartışma yaratmasının nedeni böylece daha anlaşılır hale geliyor.

Sorun FIT-U’nun başarısız olması değil. Tam tersine, kriz bir ölçüde başarısının sonucu.

2011’de kurulan cephe, Arjantin Troçkist solunu küçük örgütler döneminden çıkararak ulusal siyasette sürekli görünür bir sınıf bağımsızlığı kutbu yarattı. Bregman’ın bugünkü popülaritesi de bu on beş yıllık birikimden bağımsız düşünülemez. Fakat tam da bu başarı, FIT-U’nun mevcut biçiminin sınırlarını açığa çıkarıyor: Dört parti seçimlerde birleşiyor, ancak sınıf mücadelesinin birçok alanında ayrı politikalar izliyor ve cephe seçim dönemleri dışında ortak bir siyasal örgüt olarak işlemiyor.

Şimdi FIT-U’nun etrafında, onun bugünkü örgütsel sınırlarını aşan bir sempati alanı ortaya çıkmış durumda. PTS’nin sorusu bu nedenle yerinde: Eğer hiçbir şey değişmezse, Bregman’a bugün sempati duyan milyonların içinden örgütlenmeye hazır olan kesimler birkaç yıl sonra yine yalnızca seçmen veya sempatizan olarak mı kalacak? Arjantin solunun 1989’dan, 2001’den ve FIT-U’nun on beş yıllık deneyiminden taşıdığı soru bugün budur. Bregman’ın yükselişinin yarattığı gerçek strateji tartışması da burada başlıyor.

19 Eylül'de PTS'nin çağrısıyla, mücadeleci sendikalardan öğrenci hareketine, emeklilerden feminist örgütlere kadar geniş bir yelpazenin katıldığı bir "öfke yürüyüşü" (marcha de la bronca) hazırlanıyor; komitelerin bir seçim destek ağı mı yoksa sokağa güç taşıyabilen bir örgütlenme mi olduğu ilk kez burada ölçülecek. Bunun provası  6 Ağustos'ta yaşandı: Arjantin'de toprakların yabancılara satışını kolaylaştıran yasaya karşı bir seferberlik vardı. Sendika bürokrasisi greve çağırmamasına, hükümetin tartışmalı yasa maddesini bir gün önce geri çekmesine ve sağanak yağmura rağmen meydan doldu, kalabalık saatlerce polis müdahalesine direndi. İşçi sınıfını dövüşmemekle itham edenlere Bregman'ın verdiği cevap ise bu dönemde şu: "Güç ilişkisi inşa edilir."

(VHY/EMK)

Kaynaklar

Emilio Albamonte, "Lo que está planteado es una verdadera fusión con lo más activo del movimiento que viene hacia la izquierda", La Izquierda Diario, 1 Ağustos 2026
 https://www.laizquierdadiario.com/Lo-que-esta-planteado-es-una-verdadera-fusion-con-lo-mas-activo-del-movimiento-que-viene-hacia-la

Emilio Albamonte, "Partido, movilización y autoorganización: debates sobre cómo aprovechar la ubicación de Myriam Bregman y la izquierda", La Izquierda Diario, 5 Temmuz 2026
 https://www.laizquierdadiario.com/Partido-movilizacion-y-autoorganizacion-debates-sobre-como-aprovechar-la-ubicacion-de-Myriam

Partido Obrero, "Carta a la Mesa del Frente de Izquierda-Unidad", Prensa Obrera, 25 Mayıs 2026
 https://prensaobrera.com/politicas/carta-a-la-mesa-del-frente-de-izquierda-unidad

"A sala llena, se abrió el foro de debate del Frente de Izquierda", Prensa Obrera, 30 Haziran 2026
 https://prensaobrera.com/politicas/a-sala-llena-se-abrio-el-foro-de-debate-del-frente-de-izquierda

Izquierda Socialista, "Convocatoria urgente a reunión de la mesa del FIT-U", 22 Mayıs 2026
 https://izquierdasocialista.org.ar/2020/index.php/blog/para-la-web/item/25078-convocatoria-urgente-a-reunion-de-la-mesa-del-fit-u

MST, "Resolución del Congreso del MST", 26 Mayıs 2026
 https://mst.org.ar/2026/05/26/resolucion-del-congreso-del-mst-nos-integramos-a-los-comites-de-apoyo-a-myriam-bregman-y-al-debate-sobre-como-construir-una-nueva-fuerza-politica-comun/

Sergio García, "La izquierda, el foro del FIT-U y un desafío histórico: ¿Qué perspectivas, qué partido, qué estrategia?", Periodismo de Izquierda, 4 Temmuz 2026
 https://periodismodeizquierda.com/un-desafio-historico-que-perspectivas-que-partido-que-estrategia/

PSTU, "Los debates de la izquierda", 28 Temmuz 2026
 https://pstu.ar/los-debates-de-la-izquierda/

Javier Fuego Simondet, "La estrategia para apuntalar la candidatura de Myriam Bregman abre nuevas grietas en la izquierda", La Nación, 22 Haziran 2026
 https://www.lanacion.com.ar/politica/la-estrategia-para-apuntalar-la-candidatura-de-myriam-bregman-abre-nuevas-grietas-en-la-izquierda-nid22062026/

Potente discurso de Myriam Bregman en el acto internacionalista del 1 de Mayo en el estadio de Ferro", Resumen Latinoamericano, 2 Mayıs 2026

https://www.resumenlatinoamericano.org/2026/05/02/argentina-potente-discurso-de-myriam-bregman-en-el-acto-internacionalista-del-1-de-mayo-en-el-estadio-de-ferro-nosotros-y-nosotras-tenemos-derecho-a-la-rebelion-y-a-la-accion-directa-video-comp

"Myriam Bregman en Madrid: 350 personas en el cierre de la gira", https://www.izquierdadiario.es/Myriam-Bregman-Madrid-350-personas-cierre-gira

Geçtiğimiz Ağustos ayında Çin yapımı Comac C919 ilk beynelmilel uçuşunu Pekin’den su takıyla karşılandığı Ulan Batur’a gerçekleştirerek göklerdeki Boeing ve Airbus hâkimiyetine meydan okudu.

Uzmanlar mevzubahis uçak modeline yatırım yapmış Çin şirketi Comac’ın Batılı rakiplerini alt edebilmesinin seneler sürme ihtimalinden bahsediyorlar. Lakin Airbus’ın yükselişiyle Boeing’in kapıldığı paniği hatırlarsak, rekabetin artmasıyla yolcu güvenliğinin de artacağını ummak hayalperestlik mi sayılır?

Kadın sinemacı Rory Kennedy’nin adını hem yönetmen, hem de başka isimlerle beraber prodüktör hanesinde gördüğümüz "Düşüş: Boeing Davası (Downfall: The case against Boeing)" ve Serbest düşüş: Boeing için hesap günü (Freefall A reckoning for Boeing) adlı belgeseller Boeing şirketinin 1997 yılından itibaren kaderini borsa simsarlarına teslim ettiğini ispatlıyor.

Bir zamanlar kalite kontrolün en mühim unsur olduğu dünya lideri şirketin ne pahasına olursa olsun kazancı ön plana almasıyla şirketteki ahlaklı çalışanların başına gelenler fazlasıyla manidar.

ABD’nin çürümüş devlet kuruluşlarından Federal Havacılık İdaresi (FFA) ve ABD Adalet Bakanlığı (DOJ) da bu çirkin düzene dahil oluyor; kazançlarına kazanç katan Boeing şirketi yöneticileri ve bilhassa CEO’ları peş peşe gelen kazalarda ölen yüzlerce insanın yakınlarıyla köşe kapmaca oynamaya başlıyorlar.

Göz göre göre hakikatler örtbas ediliyor, yalan söyleniyor, açık vermemek için binbir türlü hokkabazlıktan imtina edilmiyor. Ucuz ve hızlı üretim namına efsanevi şirketin alaşağı edilmiş prensiplerine günümüzde artık herhangi bir değer verilmediği gözümüze sokuluyor.

Şaşırmıyor olabiliriz lakin Boeing uçaklarıyla ister istemez gökyüzünü arşınlamayı sürdürüyoruz!

Yoksa bilet alırken, sonradan hava yolu şirketinin değiştirme hakkına rağmen uçuşumuzu ona göre ayarlamaya çalışmak çok büyük bir angarya mı olur?

Kısa yoldan kazanç

Borsa hâkimiyetinin artmasıyla 1997’de Boeing yöneticileri de duruma kayıtsız kalmamış ve McDonnel Douglas birleşmesi olarak hatırlanan operasyonla aslında şirketin kalite düşüşü başlamış.

Bir zamanlar mühendisliğin ön planda olduğu, tasarımda tüm bileşenlerin ortak çalıştığı, sonsuz testlerin yapıldığı ve bilhassa güvenliğin önemsendiği şirketin CEO’ları ucuz ve hızlı üretimi, kayıtsız şartsız kazancı ön plana almış.

Lakin bu arada ziyadesiyle büyümüş Avrupalı Airbus şirketi gezegen çapındaki yepyeni modelleriyle rakibini geride bırakmaya başlayınca Boeing yöneticileri resmen paniğe kapılmış. Yeni bir model üretmeye takatleri ve vakitleri olmadığından eski Boeing 737’nin motor gücünü artırmaya giderek, “yepyeni” Boeing 737 Max’ı piyasaya sürme hazırlıklarına hemen girişilmiş.

Motorları hacim olarak da büyümüş olan eski modellerin ağırlığı yüklendiklerinde kuyruklarını kaldıramama ihtimaline karşı da elektronik bir uyarı sistemiyle donatılmalarına karar verilmiş. İşin püf noktasının tam da bu olduğu 2022 yapımı ilk belgeselde gözümüze sokuluyor.

Kısa bir arayla, biri Etiyopya Havayolları, diğeri Endoneyza Lion Havayollarına ait iki Boeing 737 Max havalandıktan kısa bir süre sonra düşmüş ve toplam 346 kişinin ölmesine yol açmıştı. Neden mi? Çünkü MCAS denen elektronik uyarı ve otomatik müdahale sisteminden pilotlar haberdar bile edilmemişti. Küçük de olsa bu değişikliğe gerektiği gibi tepki verebilmelerine yönelik eğitim, hem vakit hem de “nakit” açısından Boeing idarecilerine fazla gelmişti.

Mutlaka yerine getirilmesi gereken, teknik olanla bürokratik olanın bağdaştırılmasına yönelik işlemler bir yana, dünyaya dağılmış uçaklarının merkeze çağrılarak, bir süreliğine de olsa atıl kalmasına yol açacak komplikasyonların uçak şirketlerini ne kadar gerdiği de malum!

İfşacılar ihtimamla korkutulur!

İkincisi 2026 yapımı iki belgeselde de, kazançtan gözü dönmüş, kameralar karşısına çıkıp üçüncü sınıf aktörler misali inkâr eden, mazeret ve yalanları peş peşe sıralayan idarecilerin insan hayatını ne kadar umursamadığı teyit ediliyor. Ya defalarca taahhüt edilmiş, güvenliği artırıcı önlemlerin gerektiği şekilde bir türlü alınamamasına ne demeli?

Ahlaksızlığa tahammülü olmayan, başta Boeing’in kalite kontrol yetkilisi John Barnett olmak üzere yıllar boyunca borsa zihniyetinin ele geçirdiği şirketin kusurlarını önce şirket yetkilileriyle, mecbur kalınca da medyayla, hatta adli yetkililerle paylaşan çalışanların Boeing’de maruz bırakıldıkları muamelelere ne demeli?

Seslerini fazla çıkarmamaları gerektiğine dair ikazlar, korkutma numaraları, şirkette sektörden sektöre sürerek pasifleştirme taktikleri, kovulma dahil muhtelif tehditler ve sonunda Barnett’in strese dayanamayarak intihar etmesi dahil, ibretlik belgesel Boeing’e yıllarını vermiş sadık çalışanlarına şirketin reva gördüklerini layıkıyla afişe ediyor.

Kazalarda ölenlerin yakınları da mütemadiyen duvara tosluyor; ancak şirketin foyalarını ortaya çıkaran ifşacılarla birlik oluşturduklarında bir şekilde seslerini duyurmaya ve adaletin yerini bulması yönünde  mesafe katetmeye muvaffak olabiliyorlar.

Geleneksel televizyon estetiğine dayandırılmış ve araştırmacı gazetecilik tarzında çekilmiş sürükleyici belgesellerin ikisi de neyse ki duygu sömürüsünde veya felaket teşhirinde aşırıya asla kaçmıyor; aksine meseleyi hem teknik, hem de ahlaki açıdan gayet yüksek bir seviyede işliyor.

İşlevsiz hâle getirilmek istenen ABD demokrasisinin hukuk sistemi bir kez daha tökezlerken Senatör Richard Blumenthal dahil, Boeing davasında taraf olanların çabalarına rağmen adaletin yerini bulması geciktikçe gecikiyor.

Bu arada geçen hafta Miami hava alanında Boeing 767 model Amazon kargo uçağının sebep olduğu 5 ölümlü kazanın sebepleri halen kesinleşmiş değil.

Nitekim Boeing hakkındaki bu iki belgeselin ispatladığı gibi bilhassa Donald Trump’ın ABD’sinde zirve yapmış tamah ve sahtekârlık, kangren olmuş bir yara kadar açık şekilde karşımızda arzıendam ediyor; gün gibi belli hakikatlerin tersini söze dökmenin müritleri inandırma kapasitesi bir yana, gerçeğin ta kendisine dönüşmesinin arzulandığı karanlık dönemde uçağa binmek de muhakkak ki Rus ruletine dönüştü!

Ölüm, insan tekinin bu dünyadaki en çıplak, en tenha yalnızlığıdır. Can bedenden çekilip gittiğinde, geride kalanların göğsüne ağır bir taş gibi oturur.

Ancak o bireysel sızı, kamusal alana taşındığı andan itibaren kişisel bir keder olmaktan çıkar; toplumsal bir kimliğe, politik bir duruşa dönüşür. Yas tutulan bir keder değil, kim olduğumuzu, kiminle saf tuttuğumuzu ve hangi hakikatin arkasında durduğumuzu ele veren kurucu bir unsurdur. İnsan tek başınayken ağlar; fakat topluca yas tuttuğunda bir "halk" olur.

Halkın hafızası

Şehir meydanlarında günler boyu kurulan taziye çadırlarını yalnızca ölülerin ardından yakılan bir ağıt olarak okumak eksik kalır. Çünkü bazı ölümler, bir insanın hayatının sona ermesinden çok daha fazlasını ifade eder. Bir halkın hafızasında açılmış ortak ve sızlayan bir yarayı görünür kılar.

O meydanda toplanan insanlar, yalnızca kaybettiklerini anmakla kalmazlar; kim olduklarını, neler yaşadıklarını, neleri unutmadıklarını ve hangi geçmişle birlikte yaşamaya devam ettiklerini yeniden hatırlarlar.

Sosyolojinin kurucu zihinlerinden Emile Durkheim cenazelerin ve taziye ritüellerinin topluluğu ayakta tutan en temel harç olduğunu söyler. (Durkheim, 1912/2005). Ölümün yarattığı o derin boşluk ve toplumsal sarsıntı, ancak insanların bir araya gelerek acıyı ortak bir ritme dönüştürmesiyle tamir edilebilir. Durkheim’a göre yas, bireyin kendi keyfine bırakılmış hissi bir tepki değil, topluluğun varlığını sürdürebilmek için icra ettiği kutsal bir ödevdir.

Birbirine sarılarak ağlayan insanlar, sarsılan kolektif bilinci ve toplumsal bağı yeniden inşa ederler. Ancak bu inşa sadece bugüne ait olmayabilir, geçmişin dip dalgalarını da bünyesinde taşır.

Durkheim’ın izinden giden Maurice Halbwachs, hafızanın bireysel zihnin dar odalarına hapsedilemeyeceğini vurgular (Halbwachs, 1992). Anılar, toplumsal çerçevelerin ve mekanların içinde muhafaza edilir. Yas ritüelleri de geçmişin bugünde yeniden soluk alıp verdiği birer "hafıza mekanı"dır (Nora, 1989). Bir halkın ölülerini anması engellendiğinde, o toplumun hafızası parçalanır, kökleri kurutulmak istenir.

Keder

İşte tam bu noktada iktidarların en karanlık yüzüyle karşılaşırız. Judith Butler’ın o sarsıcı sorusu düşer aklımıza: "Hangi hayatlar yas tutulabilirdir?" (Butler, 2004). İktidar, kendi makbul vatandaşının kaybını "ulusal yas" ilan edip bayrakları yarıya indirirken ötekileştirdiği, sınırın dışına sürdüğü, "düşman" veya "mülksüz" saydığı bedenlerin kayıplarını yas tutulamaz ilan eder (Butler, 2009). Bir hayatın yas tutulabilirliğini elinden almak, o hayatın aslında hiç var olmadığını, öldürülmesinin dahi bir şiddet sayılmayacağını iddia etmektir. Ölen kişinin ardından yas tutmayı yasaklamak, onu ikinci kez katletmektir.

Kürt halkının coğrafyasında yas, tam da bu yüzden hiçbir zaman yalnızca özel alanda çekilen bir keder olmadı.

Kesintisiz yasaklar, faili meçhul cinayetler, kimliksiz bırakılmak istenen mezarlar ve sürgünlerle biçimlenen bu coğrafyada yas mekanını sokaklarda, parklarda, meydanlarda buldu. Bir direnişe ve adalet çığlığına dönüştü. Dengbejlerin gırtlağından dökülen bir ağıt (kilamên şînê), resmî tarihin üzerini örttüğü hakikati kuşaktan kuşağa taşıyan canlı bir hafıza sarayı oldu (Halbwachs, 1992). Kürtler için yas tutmak muktedirlerin unutturma politikalarına karşı "Biz buradayız. Yaşadık, direndik ve unutmadık" demenin en politik, en direngen yoludur.

Yarım asra yaklaşan bir yıkımın, inkarın ve şiddet politikalarının karşısında duran bu kolektif ruh, sadece kederi paylaşmakla yetinmedi; muktedirlerin tahakkümüne karşı sarsılmaz bir varoluş iradesine dönüştü. Annelerin beyaz tülbentlerinde, meydanlarda yan yana gelen omuzlarda ve bastırılmak istenen her çığlıkta büyüyen bu kenetlenme, Kürt halkının kendi hakikatine ve geleceğine sahip çıkma kararlılığının ifadesidir.

Yas mekânları, inkârın karanlığına karşı yakılan birer hafıza meşalesi olurken, toplumsal bağları her defasında yeniden ören, yok sayılmaya çalışılan bir halkın politik özne olarak tarih sahnesindeki dirayetini simgeler.

Bugün, onlarca yılın acısıyla yoğrulmuş bu ağır miras, yalnızca geçmişin yasını tutmanın ötesine geçerek barışın ve onurlu bir geleceğin kurucu iradesini taşımaktadır. 

Çekilen bunca acının ve tutulan kesintisiz yasların ardından barışa doğru evrilen bu tarihi eşikte Kürt halkı acısını bir intikam hırsına değil, adaleti ve eşitliği temel alan toplumsal bir iyileşme iradesine dönüştürmüştür. ağıtların büyüttüğü bu direnç savaşın ve şiddetin kıskacından çıkıp kadim bir helalleşme ve hakiki bir yüzleşme zeminine ulaşmanın en güçlü teminatıdır.

Çünkü ancak tutulmasına izin verilen yaslar ve tanınan hakikatler üzerine inşa edilen bir barış geleceği herkes için kalıcı ve onurlu kılabilir.

(BY/EMK)

Kaynakça

·  Butler, J. (2005). Kırılgan hayat: Yasın ve şiddetin gücü (B. Ertür, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.

·  Butler, J. (2020). Savaş tertipleri: Hangi hayatların yası tutulur? (Ş. Öztürk, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

·  Durkheim, E. (2005). Dini hayatın ilkel biçimleri (F. Aydın, Çev.). İstanbul: Ataç Yayınları. (Özgün eser 1912).

·  Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (B. Barış, Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık. (Özgün eser 1950).

·  Nora, P. (2022). Hafıza mekanları (M. E. Özcan, Çev.; T. Takış & U. Coşkun, Yay. Haz.). Ankara: Doğu Batı Yayınları.

Türkiye’nin en çok okunan gazetesi Resmi Gazete malum. O kadar ki arada sırada yoğunluktan sayfaya girilemiyor.

Yazın son günü olan 31 Ağustos’ta bir karar yayımlandı. https://bianet.org/haber/eskisehirde-nadir-elementler-icin-2-milyon-metrekare-acele-kamulastirildi-322988 Eskişehir’in Sivrihisar ve Beylikova ilçelerindeki nadir elementlerin acele kamulaştırılmasına karar verilmiş.

Bu işlemin başındaki “acele” vurgusu aklıma Kemal Tahir’in karakterlerinin “Amanı bildin mi amanı? Aman hemen olsun, aman şimdi olsun” diyerek koşturmalarını getiriyor.

Kamu idaresi “amanı bildin mi amanı? Hemencecik kamulaştıralım, aman bir saniye geç kalmayalım” diye bağırıyor sanki. Eskiden birinin arazisi kamulaştırılınca genelde üstünden yol geçerdi, okul veya hastane yapılırdı. Artık bu devir bitti.

Sen köyünde oturuyorsun, diyelim. Önce çok büyük siyah arabaları olanlar geliyor. Tozlanmaya gelemeyen ayakkabıları, havalı güneş gözlükleri, pahalı takım elbiseleriyle boy gösteriyorlar. Keskin bakışlarla etrafı bir güzel inceliyorlar. Sonra o meşhur kararlar geliyor. Acilen kamulaştırılan yerler o siyah arabalıların şirketlerine hop diye gidiyor.

Şimdi şirkete vermek için kamulaştırılanların yanında bir de kamu eliyle yapılanlar özelleştiriliyor. E o da zaten şirkete gidiyor. Benim anlamadığım sonuç aynı ise neden bu işlere iki ayrı isim koyuyorlar?

Neyse biz gelelim benim şahsi meseleme. Nadir elementler nerede çıktı? Benim kütüğün olduğu köyde! Rahmetli babam da kendince nadir rastlanır insanlardandı. Hem ezbere uzun şiirler okuyup hem güreşte madalyalar kazanabilen biriydi. Şimdi anlıyorum ki yetiştiği topraktan olmuş.

Konu bu denli kişiselleşince ben de araştırmalarımı derinleştirdim tabii. Bu kamulaştırmanın önü arkası nerelere varıyor, bize de bir faydası var mı anlamak istedim.

Öyle kamulaştırmadan para alır mıyız, benim hisseme kaç para düşer merakı değil tabii. Kamulaştırılan alan epey büyük, nadir elementler gün yüzü görecek. Memlekette nadiren bulunan kıymetlerin kıymetini bilenler de buralara gelecek elbette.

İşte bu gelecek olanlar, bizlerin de kıymetini bilir mi, bizimle ilgili bir düşünceleri var mı diye meraklandım. Elbette varmış!

Epey gizli kapaklı toplantıyı çaktırmadan izlemek için elimden geleni yaptım. Köy kahvelerinde zaman geçirdim, tarlaların derelerin etrafında etrafa kulak kabarttım, günbatımı izliyorum diyerek boş arazilerde gezdim, Aşağı Kepen, Yukarı Kepen bırakmadım dolaştım. Öğrendiklerimi sizlerle paylaşıyorum.

Efendim, bu kamulaştırmaymış gibi yapılan özelleştirmelerin sonunda şirketler kendilerine bırakılan alanlarda bir tür beylik kuracaklarmış.

Evet, yanlış duymadınız. Her şirketin etrafı çitle çevrili, kapısında güvenliği olan beylikleri olacakmış. Bundan böyle beylikler kendi aralarında ticarete de başlayacakmış.

Eh bunca beyin, beyliğin olduğu yerde getir götüre, kazıya, çifte çubuğa, toz almaya, yemek yapmaya eleman gerekecekmiş.

Kamulaştırma kararlarının paylaşılmayan ekinde deniliyormuş ki “İşbu karar ekinde gösterilen arazide yaşayanlar ile nüfus kütüğü burada bulunanlar da gerekli hizmetlerin temini maksadıyla esas işi yapacak şirketin istifadesine sunulmak amacıyla kamulaştırılmıştır”.

Ben de o arada kamulaştırılmışım haberim yok!

(ÖE/EMK)

Türkçe müziğin farklı alanlarına bakan önceki üç yazımda incelediğim başlıklar, janrların kendilerinden çok onları etkileyen koşullar ve güç dengeleriyle ilgiliydi. Ekonomik ve kültürel düzen değiştikçe müziğin üretim biçimi, dolaşımı ve sanatçının hareket alanı da değişti. Bu yazı dizisinin dördüncü ve son yazısında ise tabloya biraz daha iyimser bir yerden bakmaya çalışacağız: Belki de işler bütünüyle kötüye gitmiyordur.

Türkiye’de rock ve onun çevresinde gelişen bağımsız müzik, bu ihtimali ciddiye almak için yeterince işaret taşıyor. Heyecan verici olan, Türkçe rock müziğinin eski etki alanına kavuşması ya da yeni bir “rock patlaması” değil. Tam tersine, sahne bugün hâlâ yeni seslere alan açabiliyorsa bunun nedenlerinden biri, artık yalnızca “rock” tanımına uymak zorunda olmaması.

Bu dönüşüm bir anda ortaya çıkmadı. 2000’lerden itibaren rock, farklı müzikal dillerle kurduğu ilişkiyi daha görünür kıldı. The Strokes yalın grup formunun çekiciliğini yeniden hatırlatırken Radiohead elektronik müziğin araçlarını beste mantığına yerleştirdi. Gorillaz ise hip-hop, dub, elektronik müzik ve pop arasında dolaşan başka bir “grup” fikri önerdi.

Elbette rockın başka janrlarla ilişkisi 2000’lerde başlamadı. Türün tarihi, bluestan folka, funktan elektronik müziğe uzanan karşılaşmalarla yazılmıştı. Bu dönemde değişen, söz konusu karşılaşmaların deneysel örneklerle sınırlı kalmayıp popüler rockın olağan araçları arasına yerleşmesiydi. Programlanmış ritimler, synthler ve samplelar grup formlarına rahatlıkla dâhil oldu. Değişen müziğin melezliği değil, bu melezliğin sıradanlaşma derecesiydi.

Bir başka önemli değişim ters yönden bakıldığında daha rahat görülebilir. Artık yalnızca rock grupları elektronik müzikten, rap ya da folktan beslenmiyor; başka janrlardan gelen müzisyenler de rock ve punk kültürüyle ilişkilendirdiğimiz sahne estetiğini, dinleyici çevresini ve performans biçimlerini paylaşabiliyor. Böylece müziğin hangi araçları kullandığından çok, nerede üretildiği ve hangi sahnenin parçası olduğu önem kazanıyor.

Türkiye’de rock, Anadolu rockın psikedelik ve folk etkilerinden sonraki kuşakların elektronik ve deneysel arayışlarına kadar hiçbir zaman dışarıya kapalı bir alan olmadı. Bugünün farkı, müzisyenin bu geçişleri eskisi kadar tarif etmek zorunda kalmamasında.

Jakuzi’nin synthlerle kurduğu karanlık dünya, Lalalar’ın yerel müzikal hafızayı elektronik groovelarla buluşturması, Büyük Ev Ablukada’nın art-rock ile pop ve rapten devraldığı ifade biçimleri, Altın Gün’ün folk eserlerini modern formatlarda eritmesi yan yana düşünüldüğünde ortak bir “Türkçe rock/alternatif soundu” aramak pek anlamlı değil. Synth, sample, distorsiyon ya da mikrotonal melodiler artık janr belirleyici elementlerden çok ortak bir müzikal sözlüğün parçaları.

Bunun sonuçları yalnızca şarkıların içinde duyulmuyor. Janrlar hâlâ bir şarkıyı tarif etmeye yarıyor ama müzisyenin nerede çalacağını, kiminle yan yana geleceğini ya da hangi dinleyiciye ulaşacağını eskisi kadar belirlemiyor.

Aynı sahneyi paylaşan sanatçıları ortak bir sounddan çok mekânlar, dinleyiciler ve bağımsız dolaşım ağları bir araya getiriyor. “Rock yeniden yükseliyor” ifadesi bu değişimi anlatmaya yetmiyor. Rock bir şemsiye janra dönüşmüş de değil; taşıdığı alternatif sahne fikri artık kendi müzikal sınırlarından daha geniş bir alana yayılıyor.

Bu değişimin nedeni yalnızca estetik kaygılar değil. Yeni üretim biçimleri müzisyenlerin çalışma yöntemlerini de dönüştürdü. Bir bilgisayar, birkaç yazılım ve temel kayıt ekipmanı, yıllar önce büyük bir stüdyonun gerektirdiği üretimin önemli bir bölümünü eve taşıdı. Şarkı prova odasında başlayıp bilgisayarda bitebilir; bilgisayarda başlayan bir fikir sahnede bambaşka bir biçim alabilir. Üretim araçlarının birbirine yaklaşması, farklı janrların çalışma pratikleri arasındaki mesafeyi de azalttı.

Dijital dağıtım konser mekânı yaratamaz

Bugünkü müziğin büyük paradokslarından biri burada: Müzik üretmek tarihin belki de hiçbir döneminde bu kadar erişilebilir değilken müzisyen olarak hayatta kalmak aynı ölçüde kolaylaşmadı. Evde albüm kaydedebilmek bazı maliyetleri azaltabilir; fakat prova odasının, konserin ya da turnelerin masraflarını ortadan kaldırmaz.

Dijital dağıtım konser mekânı yaratamaz; bir şarkıyı dünyanın her yerinde erişilebilir kılmak da onun duyulacağı anlamına gelmez. Teknoloji üretimin önündeki bazı kapıları kaldırdı ama müzisyenin karşısına görünürlük, mekân, turne maliyetleri ve zaman gibi başkalarını çıkardı.

Türkiye’deki bağımsız sahnenin bugünkü canlılığı, ironik biçimde biraz da bu çelişkinin ürünü. Küçük plak şirketleri, kendi kayıtlarını yapan müzisyenler, bağımsız konser organizasyonları ve ülke dışında dinleyici çevrelerine ulaşabilen sanatçılar mevcut. Yapı, merkezi bir endüstrinin planladığı hareketten çok küçük üretim adalarının toplamına benziyor. Bu dağınıklık ilk bakışta bir zayıflık sayılabilir; oysa merkez zayıfladıkça merkeze benzeme zorunluluğu da azalıyor. Bir grubun birkaç bin kişilik bir dinleyici kitlesiyle müzik yapmayı sürdürebilmesi, eskiden ticari başarısızlık sayılabilecek bir ölçeği mümkün kılıyor. Herkes için anlaşılır olma zorunluluğu kalktığında tuhaflaşmak biraz daha ucuzluyor. Dijital çağın bağımsız müziğe sunduğu en önemli imkân belki de milyonlara ulaşmak değil, milyonlara ulaşmadan var olabilmek.

Tam bu noktada İrlanda ile Türkiye sahneleri arasında bir karşılaştırma yapılabilir. İrlanda’da aynı kültürel hareketlilik içinde anılan müzisyenlerin birbirine benzemesi gerekmiyor. Kneecap’in çıkış noktası politik hip-hop, Lankum’unki geleneksel folk müziği; buna rağmen ikisi de alternatif sahnenin dinleyici, festival ve dolaşım ağlarında yer bulabiliyor. Önemli olan onları “rock” başlığı altında toplamak değil, farklı janrların aynı sahne içinde hareket edebilmesi.

İki ülke arasındaki daha belirleyici fark maddi ve kurumsal altyapıda ortaya çıkıyor. Dublin ile İstanbul yüksek kiralar, daralan çalışma alanları ve kırılgan küçük mekânlar gibi benzer baskılara sahip. Ancak İrlanda’da devlet sanatçının çalışma hayatının birden fazla aşamasına dâhil oluyor. Arts Council araştırma ve üretime burs sağlıyor; Basic Income for the Arts geçim güvencesizliğine müdahale ediyor; Culture Ireland ise yurt dışındaki festival ve konserlerin dolaşım maliyetlerinin bir bölümünü karşılıyor. Böylece üretim zamanı ve uluslararası dolaşım birbirinden tamamen kopmuyor.

Türkiye’de bağımsız çağdaş müziğin üretim koşullarına dönük benzer bütünlüklü bir kamu politikası bulunmuyor. Kamusal kaynaklar ağırlıkla devlet kurumları, dönemsel etkinlikler ve proje bazlı destekler üzerinden işlerken müzisyenin çalışma zamanı, bağımsız mekânların sürekliliği, üretim maliyetleri ve uluslararası dolaşım aynı yapının parçaları olarak ele alınmıyor. Bu boşluğu büyük ölçüde sanatçılar, küçük plak şirketleri, konser mekânları, bağımsız organizatörler ve festivaller doldurmaya çalışıyor.

Estetik özgürlük

Aradaki fark, kamunun sanatsal üretimin hangi aşamasında sorumluluk aldığıyla ilgili. Görünürlük kazanmış sanatçının üretimine alan açmak başka, henüz ekonomik karşılığı olmayan üretim için gereken zamanı ve çalışma koşullarını kültürel altyapının parçası saymak başka. İrlanda’daki sistem bütün sanatçıları ekonomik güvencesizlikten kurtarmıyor; fakat üretimin maliyetini yalnızca sanatçının kişisel dayanıklılığına bırakmayan bir güvenlik ağı yaratıyor.

Türkiye’deki yaratıcı hareketlilik ise çok daha büyük ölçüde sanatçıların kendi kurduğu ekonomik ve sosyal ilişkilere yaslanıyor. Bu nedenle küçük bir plak şirketinin, konser mekânının ya da bağımsız organizatörün kaybıyla yeni bir grubun kaydını yayımlayabileceği, dinleyiciye ulaşabileceği veya başka sanatçılarla temas kurabileceği kanallardan biri de kayboluyor. Sahnenin merkezsizliği estetik özgürlük yaratırken aynı merkezsizlik maddi açıdan ciddi bir kırılganlığa dönüşebiliyor.

Bu karşılaştırmanın asıl önemi bir ülkeyi diğerine model göstermek değil, kültürel desteğin nerede başladığını tartışmaya açmasında yatıyor.

Sanatçıyı görünür hâle geldikten sonra desteklemekle henüz görünür değilken çalışabileceği zamanı ve dolaşabileceği alanı korumak bambaşka yöntemler. Bağımsız bir sahnenin sürekliliği yalnızca başarılı isimlere değil, henüz ekonomik karşılık bulmamış çalışmaların ne kadar süre yaşayabildiğine de bağlı.

Tam da bu nedenle başarı ölçüsünü değiştirmek gerekiyor. Büyük konserler, yüksek dinlenme rakamları ya da uluslararası çıkışlar görünürlüğü gösterebilir; fakat sürdürülebilirliği tek başına kanıtlamaz. Daha önemli ölçüt, sahnenin henüz başarıya dönüşmemiş üretime ne kadar alan bırakabildiğidir. Çünkü estetik risk yalnızca sanatçının ne yapmak istediğine değil, başarısız olmanın maliyetine de bağlıdır. Her şarkının karşılık bulması, her konserin dolması, her albümün yatırımını hemen geri kazanması gerekiyorsa biçimsel özgürlük kâğıt üzerinde kalır.

Yeni bir şey deneyebilmek için bazen kötü bir şarkı yazabilmek, küçük bir salonda az kişiye çalabilmek, yön değiştirebilmek ve ilk deneme karşılık görmediğinde ikinciyi yapabilecek durumda kalmak gerekir. Sağlıklı bir müzik sahnesinin belki de en önemli işlevi budur: Sanatçıya yalnızca üretme hakkı değil, yanılma payı da bırakmak.

Sektörün taşıdığı umut, kusursuz ya da güvenli bir sistem kurulmuş olmasından kaynaklanmıyor. Tam tersine, ekonomik olarak kırılgan, kurumsal açıdan parçalı ve büyük ölçüde kendi ilişkilerine yaslanan bir alandan söz ediyoruz.

Buna rağmen ana akım başarının dışında yaşayabilen küçük ölçekli ekosistemler müzisyene hâlâ bir miktar deneme payı bırakıyor. Bugün Türkçe rock ve alternatif sahnesindeki iyimserliği mümkün kılan, kazanılmış başarılar değil; sahnenin sanatçılara hâlâ kaybetmeyi göze alabilecekleri alanlar açabilmesi.

(ECS/NÖ)

Ferid Edgü’nün Eylül’ün Gölgesinde Bir Yazdı romanında "Bir varmış bir yokmuş, evvel saman içinde kambur zaman içinde" der ve Çakır’ın hikâyesini anlatır: "Bir yalnızlığı, ahırda atlarla paylaşmak ne demek bilir misin? Bilemezsin. Hiç kimse bilemez. Kambur olmayan ve ahırda atlarıyla yatmayan hiç kimse."

Yine bir başka romanda; Suat ve Süreyya beş yıllık evlidir. Necip ise arkadaşları ve aynı zamanda Süreyya’nın kuzenidir. Necip de âşıktır Suat’a.

Bir eylül güzünde Suat’ların Boğaz'daki evleri olan yalıda yangın çıkar. Suat Hanım yalıdaki odasına kapanmıştır, yangına rağmen yalıyı terk etmez. Necip âşık olduğu Suat’ı kurtarmak için yalıya koşar, Süreyya da ardından. Yangında Suat, Süreyya ve Necip; üçü de kurtulamaz, ölürler.

Kısa özeti bu olan Mehmet Rauf’un Eylül romanı, bundan tam 125 yıl önce Servet-i Fünûn dergisinde tefrika edilir. Bir yıl sonra da kitap olarak yayımlanır. Edebiyatın ilk psikolojik romanı olarak literatüre girer Eylül. İki erkek bir kadın arasında geçen bir romandır Eylül.

Mehmet Rauf’un Eylül’ünü elbette 46 yıl önce belki romandaki gibi yangınla perdeyi kapatan olarak değil! Ya da Edgü’nün Kambur Çakır’ının ahırdaki yalnızlığının romanı olarak değil; sadece iki eylüllü roman olarak telaffuz etmiş oldum.

Ama bir kâbus / karabasan / felaket gibi ülkenin geleceğini karartıya boğan 12 Eylül'e gönderme olsun diye de adeta o eylül yalnızlaştırması durumunu hatırla(t)mış olmak için yazdım.

Rauf’un Eylül’ünde üç ana karakter ve diğer yan karakterlerin psikolojisi, ilişkileri edebiyatın sınırları içinde tartışılır. Çakır’ın ise yalnızlığında…

Ama sahici 12 Eylül, o meşum eylülün yazdan kalma bir gününün sabahında "İkinci bir emre kadar sokağa çıkma yasağı ilan edilmiştir…" anonsu ile başlar gerçek hikâye. Ve bitmez… Bugünlere kadar adeta süredurup gelir. Ve her 12 Eylül seneidevriyesinde kendini güncelleyip hatırlatarak…

Her defasında toplum, o 12’sinden vurmuş / vurulmuş eylülün askerî darbe politikasının icraatlarını yarım asrı bulan zaman diliminde adeta edebî bir acı günlük gibi her birimize yeniden hatırlatır.

Mahpus damında "besle(n)meyip asılan" gencecik insanlar. Dışkı yedirilenler, upuzun işkence seansları, ucu açık tutsaklıklar, kafileler hâlinde işten atmalar, uzak sürgünlükler ve daha niceleri…

Tarihler 12 Eylül 80’i güncellerken uygulamada yeni kavramlarla tanışmalar; kanun hükmünde kararnamelerin temel yasa misali kalıcılaşması!

Evet, eylülün gölgesindeki o yakıcı yaz sıcağı adeta kızgın saçtaki yağ hâlinin serencamının bir başka sahici eylül romanının güncellenmesini edebiyata çok geniş yaşanmışlıklarıyla sunuyor sanki!

İŞKENCE HARİTASI / İL İL HAK İHLALLERİ

Dijital 12 Eylül Müzesi açıldı: Geçmiş Bugündür

17 Eylül 2022

12 EYLÜL TANIĞI, BUGÜNÜN LİDER KADIN SİYASETÇİSİ

Selma Gürkan: En karanlık anda bile ışık yol buluyor

12 Eylül 2021

12 EYLÜL

Sayılarla 12 Eylül Askeri Darbesi

12 Eylül 2001

(ŞD/EMK)

Tarihin bir dönemecini geride bırakıyoruz. “Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı” ile gelişen süreçte önemli bir eşik aşılıyor. Eşikten ileriye baktığımızda, toplumsal barışı inşa edebilmek için kat etmemiz gereken uzun bir yol bulunuyor. Böylesi süreçlerde başarıya götüren yaklaşım iki soruyla beliriyor: Ne yapmalı? Nasıl yapmalı?

İnsanın sorduğu ilk soru olmayabilir. Fakat ilk insanın da sorduğu, her insanın da sormaya devam ettiği bir soru. Soruların en anlamlısı olduğunu iddia edebilirim; en zoru olduğunu da.

Bu, başkasına yöneltilen bir soru değil. İnsan kendisine sorar. Bazen yalnızca kendisine, bazen de parçası olduğu topluluğa yöneltir. Topluluğa sorarken kendisini de onun içinde görür. Soruyu anlamlı kılan, insanı edilgen kılmayı reddetmesidir. İnsanı özne olarak görür, irade sahibi kılar. Sorumluluk yükler. Bir başkasına havale etmez, bir başkasından beklemez, kendisini dışarıda tutmaz. Soruya, soranın kendisi cevap olmalıdır.

“Ne yapmalı? Nasıl yapmalı?” sorusu yalnızca bir itiraz değil. Bir şikâyet, sitem ya da tepki de değil. Elbette yaşanmışlıkların eksik ve yetersiz yönleri bütün boyutlarıyla değerlendirilmelidir. Yanlış ve çarpık olan eleştirilmelidir. Ancak eleştirmek, yakınmak ya da geçmişe takılı kalmak bizi ileriye taşımaz. Bu soru, geçmişten ders çıkararak yönümüzü geleceğe çevirmemizi sağlar.

Peygamberlerin, filozofların ve halk önderlerinin idealize ettikleri yaşama ulaşmak için sürekli üzerine düşündükleri ve cevap aradıkları bir soru. Kitaplara adını verir; özü gereği üretim odaklıdır. Statik değil, dinamik bir yapı taşır. Harekete geçirir. Emek ve çaba ister.

Kapsayıcıdır; kimseyi dışlamaz, herkesi sürece katar. İnsanı teorinin de pratiğin de öznesi kılar. Bu yönüyle demokratik bir karakter taşır. Kolektivizmi çağırır, komünaliteye götürür.

İnşa etmek, yol açmak ve yürümek ister. Tarihte bunun çok sayıda örneği vardır. Tapduk Emre, yürürken gördüğü talebesi Yunus Emre’ye, “Yola çıkıp varmayan, yoldan çıkıp varan yoktur” der. Bir bilge de “Bin kilometrelik yol bir adımla başlar” der. Birbirini tamamlayan bu tarihsel sözler, esas itibarıyla “Ne yapmalı? Nasıl yapmalı?” sorusuna cevap verir. Zaman ve mekân farklı olsa da hakikat açığa çıkar: Yola adım atan ve yoldan çıkmayan, amacına ulaşır.

Küçük ya da büyük, bireysel ya da toplumsal hedeflere ulaşmanın yol ve yöntemini arayan bir soru. Hedef belirlenir. Verili koşullar enine boyuna incelenir. Eldeki imkân ve olanaklara bakılır. Duygulara yenik düşmeden, somut gerçekliğin somut tahlili yapılarak bir denklem kurulur. Denklemi doğru kurmak, yol haritasını çizmektir. Hedefe ulaşmak için yolu adımlayacak irade gerekir. Ortaya konulan akıl ve irade gücü, “Ne yapmalı? Nasıl yapmalı?” sorusunun cevabını getirir.

Beklentili bir ruh hâline girmeden, bir kurtarıcı aramadan, kendimizi özne olarak görerek; bireysel ya da toplumsal sorun her ne olursa olsun çözümü sağlayacak yolu bulmalıyız. Enerjimizi kısır tartışmalarla tüketmek yerine çözüme ve üretime kanalize etmeliyiz.

Barış sürecinde bozulan ilişkilerin düzeltilmesi, baş aşağı edilenin yeniden ayakları üzerine dikilmesi ve idealize ettiğimiz yaşamın inşası güzergâhımızı oluşturuyor. Bu güzergahta hep birlikte yürümeyi başarırsak hedefe ulaşmamız mümkün oluyor. Mesleki perspektiften baktığımda ise boşaltılan köyler, toprak altında kalan tarih ve kimliğini yitiren kentler konusunda “Ne yapmalı? Nasıl yapmalı?” sorusuna yoğunlaşmak gerekiyor.

“Ne yapmalı? Nasıl yapmalı?” sorusu, toplumsal barışı inşa sürecinde hepimizi özne hâline getiriyor. Katkı sağlayabildiğimiz yerden bu soruyu sormalıyız. Barışı birlikte kurmalıyız.

Barışın inşasında, meslek alanım olan mimarlıkla ilgili birkaç konuyu bir sonraki yazıda tartışmaya açacağım.

(DK/NÖ)

Adını “Çatışma Çözümü” olarak koyacağımız “Çatışmalı Toplumlarda Anlaşmazlıkların Çözümünde Arabuluculuk” mevzusu hayli zamandır özellikle dünyanın çatışma ortamı olan ve süren coğrafyaları için her daim gündemde olan bir konu.

Bunun için çok ciddi kuruluşlar önemli bütçeler ayırıp konunun uzmanları ile bizzat çatışmalı bölgelerin aktörleri/taraflarından seçtikleri ilgilileri bu programa dahil edip eğitiyorlar. Ortam uygun oldukça da çatışmalı ülkelerde çatışma çözümü konusunda konferanslar da verip çaba gösteriyorlar.

E, bizim ülkemizde de maalesef neredeyse son elli yıldır şiddet, hatta konunun uzmanlarınca “düşük yoğunluklu savaş hâli” denen ortam nedeniyle 1990’lı yıllardan bu yana artık sayısı unutulacak kadar zamana yayılı aynı mevzu ile yüz yüze kalındığının farkındayız.

Geleceğe dair umutvar eksenle nihayet bir süreç başlamış oldu. Takdir edilmeli ki bu tür süreçler dünyanın birçok çatışmalı bölgesinde hayli zor koşullarda ve zaman zaman tökezleyip aksayan ama yeniden başlayan, elbette sonuca da giden süreçleri yaşadı/yaşıyor.

Umuyor ve diliyoruz ki bizde de sıkıntı yaratacak aksama, engelleme ve provokatif durumlara fırsat verilmeden süreç hakkaniyetli bir şekilde devam edip amacına ulaşır.

Çatışmadan barışa evirilen sürecin ana teması “yenen” ve “yenilen”in olmadığı, tarafların “kazan-kazan” felsefesi ile işleyen süreçten mutlu olduğu bir işlevselliktir aslolan.

Ve yine esas mesele yüzdelik içinde oranı az da olsa ortaklaşılan yüzdelik oranının giderek yükseltileceği bir iş birliğinde kararlı olunması hâlidir.

Tabii ki Türkiye için pek de kolay olmadığı hepimizin malum-u alisi.

Ucu yüz yıl evveline ulaşan bir “tekli kimlik” ısrarının sokağa yansıyan yüzü, şehrin adlarından biri “Amed” ile telaffuz edilen spor kulübü olan Amedspor formasına/adına dahi tahammülsüzlüğün hâletiruhiyesinin sokağa, sıradan insana yansıyan yüzünü çözmek bile başlı başına mesele ve kolay değil.

Anlamak gerek ki zamana ihtiyaç var. Ama zamana ihtiyacı anlamak ve bilmek gerekirken, karar vericilerin zamanı iyi yönetmesine de çok ihtiyaç var.

Öyle ki bütün bu “zaman” ve “yönetme” mevzusu gündelik politikanın “ısırgan”, itici, tahripkâr dilinden uzaklaşıp zarif ve kucaklayıcı/kabullenici, ötekileştirmeyen eşitler arası ilişkilenmeyi öne çıkaran bir dilde ısrar edilmek zorunda.

Dünyada global ve kimi yerlerinde de lokal savaşların hemen hepsi sıkılan bir kurşun ya da patlatılan bir bombayla başlamış. Ama sonrası bir masa etrafında barışta ısrarla da sonuçlanmış.

Bu sebeple sıkça telaffuz edilen savaş yerine barışın kudretine inanarak sürecin sahiplenmesinde ısrar ve kararlılık, sanırım, en doğrusu…

(ŞD/NÖ)

Yarıyor! İbadet etmek ya da sanatla uğraşmak insanı sakinleştiriyor. İroniler, benzetmeler, alıntılar havada uçuşuyor. 2026 Berlin Uluslararası Film Festivali’nde ilk gösterimi yapılan Ghost in the Cell – Hücredeki Hayalet, ilginç bir korku-komedi filmi. Hitchcock ve Almodóvar’ın torunu film çekmiş sanki. Hatta fazlası var. Toplumsal, siyasal eleştirileriyle insan denen canlıyı, ilişkileri, ölümü irdeleyen ve aynı zamanda her şeyle dalga geçen bir yaklaşım seyirciyi etkiliyor. Eğlenmek için değil, düşünüp tartışmak için seyredilir; film bitince de dans edilir bence.

Filmin senaryo yazarı ve yönetmeni Joko Anwar, Endonezya sinemasının önemli isimlerinden. 1976 doğumlu. Kung fu ve korku filmleri izleyerek büyümüş. Gazetecilik yaparken sinema dünyasıyla tanışmış ve Nia Dinata’nın “Birlikte senaryo yazalım” teklifiyle de bu dünyaya girmiş. Ülkesinin “Oscar”ı sayılan Citra Ödülleri’ni birkaç kez kazanmış. Bazıları uluslararası olmak üzere toplam sekiz ödül sahibi.

Anwar’ın son filmi Hücredeki Hayalet, gece yarısı bir gazetenin yazı işlerinde tek başına haber yazan bir muhabirle başlıyor, sonra olaylar hızla gelişiyor ve Endonezya’nın başkenti Cakarta’da bir hapishanede geçiyor.

Güneydoğu Asya’da 17 bin adadan oluşan bir ülke Endonezya, nüfusunun çoğunluğu Müslüman. Filmde sık sık tekrarlanan “Burası Endonezya, Norveç değil” cümlesine yabancı değiliz. Sanki film bu topraklarda çekilmiş gibi. Gazetecinin Borneo ormanlarını talan eden maden şirketiyle ilgili haber yapması, işçi ölümlerinden bahsetmesi tanıdık geliyor. Haberin başlığı: “Bu orman sadece ağaç değil, bizim evimiz.” Size de tanıdık gelmedi mi?

Devlet korumasındaki maden şirketi, yasa dışı madencilik, şüpheli işçi ölümlerinden bahseden bir gazeteciyle başlayan film, hapishanedeki cinayetlerle sürüyor. Filmin tamamında görselliğin etkisi üst seviyede. Zaman zaman Rönesans tablolarının resmigeçidini izlemek, cinayet anlarında ise görüntüye kilitlenip kalmak mümkün. Uzakdoğu sporlarının kavgayla, dansla birleştiği sahneler de etkileyici.

Cinayetlerin görselliği müthiş çarpıcı. Ölümle sanatı birleştiren bir yönetmenle karşı karşıyayız. Ölüler sanat enstalasyonu gibi, herhangi bir sergideki heykellere benziyor. Cesetler sanata dönüşüyor ve yönetmen, “İnsan ne yaparsa kendine yapar,” diyerek seyredeni şaşırtıyor. Aristoteles’ten Kierkegaard’a, Adler’den Freud’a uzanan düşünceler konuşuluyor, tartışılıyor, hem de hapishanenin tam ortasında.

Eleştirmenlere göre film “grafiksel korku, kara mizah ve sosyal eleştirinin enerjik bir karışımı”. Keskin bir siyasi hiciv örneği. Resmî ikiyüzlülük, kurumsal suiistimaller, güçlünün ayakta kalmasıyla orman kanunlarının hüküm sürmesi ele alınıyor. Oyuncular çok başarılı. Her oyuncu sırası gelince öne çıkıyor. Korkunun zirve yaptığı anlarda herkes hücresine koşup kendini kilitliyor. Kavga sırasında yumruk atarken dans etmeye ya da duaya başlıyorlar.

İnsan doğası ve dayanışma üzerine düşündüren, hayatta kalmanın yollarını arayan, aratan film keşke sinema salonlarında gösterilse.

Hücredeki Hayalet, Joko Anwar’ın bugüne kadarki filmleri arasında en cesuru olarak kabul ediliyor. Estetik ile siyaset, sanat ile hayat arasındaki sınırları bulanıklaştırıyor. Kaotik ve absürt doğaüstü unsurların ardında gerçek hayat gizli. Şamanizm ve büyü rahatsız edici değil.

Eleştirmenler film için korku, aksiyon ve komedinin başarıyla birleştirilmesi diyor ama bence yeterli bir tanım değil, avangart rüzgârların etkisi eklenmeli. Avangart terimi ilk kez ütopyacı sosyalistler tarafından siyasi bir terim olarak kullanılmış. Radikal avangart tavırların bir türlü yerine oturmadığı, iz bırakamadığı günümüz dünyasında Joko Anwar, “Bu iş böyle yapılır,” diyor.

Yönetmen sosyal medyada oldukça aktif. Eylül 2009’da Twitter hesabında, gün içinde 3 bin takipçi kazanırsa markete çıplak gideceğini yazmış. 13 binden fazla takipçi kazanınca sözünü yerine getirip tartışmalara neden olmuş. 2024 yılında yayımlanan, yedi bölümlük bir Netflix dizisine de imza atmış: Joko Anwar’ın Kâbusları ve Gündüz Düşleri. Bundan sonra ne yapacağını izlemek gerekiyor.

Hücredeki Hayalet’i arayıp bulup kaçırmayın derim. Filmin sonunda yazılar akmaya başlayınca da yerinizden kalkmayın, en sonda film ekibinin dansları var. Güzel bir müzik “Herkes çabuk dansa katılsın, hadi, eller havaya” diyorlar.

(AB/NÖ)

Cassandra Wilson’ın hatırasına…

Varlık vergisinden muzdarip olmuş bir ailenin evinde devletin icraatını savunuyordu.

Ben o dönemi yaşamamış biri olmama rağmen mevzuyu nispeten yakın yıllarda Türkçe yayımlanmış muhtelif yazılı kaynaklardan, gazetelerden, dergilerden, kitaplardan, ansiklopedilerden teferruatlı biçimde öğrenmiş ve aslında aile içinde pek konuşulmayan yaşanmışlıklarla birleştirmiştim.

Lakin milliyetçi damarı olduğunu bildiğim yakın arkadaşımla bu ve buna benzer mevzuları tartışmamam gerektiğini hissediyor ve o ana kadar aramızdaki yakınlıkta daha şahsi meselelerin değerinden hiç şüphe duymuyordum.

Benden çok daha fazla okumuş ve yazmış, Türk kimliği tartışılamayacak açık görüşlü bir dostumun da katılımıyla gerçekleşen üçlü buluşmada ben ev sahibi olarak daha çok ikramlarla meşguldüm. Aslında Varlık vergisi konusunun açılmasına sevinmiş, medeni ve kültürlü iki insanın muhabbettinin mantıklı bir çerçeveye oturtulacağına dair ümitliydim. Lakin mutfaktan bile seslerinin gittikçe yükseldiğini duyuyor, yanlarına her gittiğimde gerginliğin arttığını görüyor, mamafih dahil olmamaya azami ihtimam gösteriyordum.

Arkadaşımın hararetli milliyetçi kimliğini besleyen aslında melezliği olmuş fakat mevzubahis durumu içinden çıkılmaz bir ikilem gibi yaşadığından onu travmatize etmişti. Sonunda Türklüğü seçmiş gibiydi, fakat bu maziyi ve tarihî belgeleri taraflı okumasını neden gerektiriyordu anlamış değildim. Üstelik bildiğim kadarıyla ecdadında devlet kadrolarında yer almış nüfuzlu şahsiyetler de yoktu.

“Varlık vergisi varlıklı oldukları için onlardan alınmıştı” dedikçe onu rahatlıkla ikna edebileceğini düşündüğüm dostum muhtelif malumat ve argümanlarını ileri sürüyor, lakin hiçbiri sanki fayda etmiyordu.

Evimde Türkiye’nin siyasi mazisi hakkında yüksek sesle, neredeyse kavga eden iki insanın yaydığı enerji beni fazlasıyla tedirgin etmeye başladığından, çok zor gelmesine rağmen müdahale ederek tartışmanın sona ermesini sağlamaya hazırlanıyordum.

Derken ikisinin de nispeten sakinleştiğini görüp rahatladım; kulak misafiri olduğum kadarıyla mevzu hakkında malumat sahibi olduğuna muhakkak ki inandığım ve cüretle “gâvur avukatlığına” soyunmuş hür düşünceli dostum çaresiz kalınca tadımız daha fazla kaçmasın diye ailesinin “mutlak” Türklüğü hakkında şüphe duyulmamasını sağlayacak epizotları aktarma formülüne sığınmıştı.

Beni esas sarsanın zor günlerimde bana kol kanat germiş değerli milliyetçi arkadaşımın Varlık vergisini savunmasından çok argümanlarını dayandırdığı üslup olmuştu. Devletin ve belirli milliyetçi odakların diline pelesenk olmuş sığ klişelerden müteşekkil bir anlatımdan medet umması, prestijli bir üniversitenin mezunu olmasına rağmen bunu ezberci bir bulvar gazetesinin taraflı ve saldırgan bayağılığıyla aktarmayı yeterli bulması üzücüydü; zaten bendeki asıl hayal kırıklığını yaratmış olan da buydu!

Ardından kısa bir süre daha görüştük lakin artık ona karşı kendimi duygusuz hissediyordum. Akabinde hayatım değişti, taşındım; kendisine borcum olduğuna inandığım yukarıdakileri aktarıp veda etmek isterdim, kısmet olmadı…  

Şükretmeyi bil!

Geçenlerde gezegenin en köklü ve saygın sinema organizasyonlarından 2026 Locarno Film Festivali’nde yer alan Seyir (Drift) adlı belgesel Fransa’nın Afrikalı siyah vatandaşlarına yönelik olarak ayrımcılığın beyaz çoğunluk tarafından halen sürdürüldüğünü kıvrakça aktarıyor. Siyahların birebir yaşayıp aktardıkları hayatlarından bazı anekdotları “Gerçekçi değil” diye beyazların reddettiğini, yüzlerine doğru sarfedilmiş “Doğru olamaz!” gibi ifadelere sığınarak inkâr etmeye ne kadar meyilli olduklarını gözümüze sokuyor.

“Zaten çoğunluğun aklındaki klişelere uymuyorsan sen yoksundur!”

2026 Fransa yapımı 46 dakikalık çarpıcı belgeselin yönetmen ve senaryo yazarları, beyaz Jérémie Danon ve siyah Kiddy Smile her ne kadar dengeli bir ikili oluştursalar da kadronun çoğunlukla beyazlardan müteşekkil olması filmin ne kadar objektif, Fransalı beyazların da eleştiriye ne kadar açık olduğunu ispatlıyor. Her ne kadar da belgeselin hakikati birebir temsil ettiğine dair iddiasını, dolayısıyla da tarafsızlığını sorgulamak daima mümkün olsa da renkli ikilinin mevzubahis belgesellerine temel oluşturan Gezinti (Ride) adlı video enstalasyonunun 2024 Lyon Bienali’ne dahil edilmiş olması, yaratıcılarına duyabileceğimiz itimadı artırıyor.

Fransa Cumhuriyeti’nin onlara sunduğu imkânlarla belirli yerlere gelmiş olduklarını unutmayıp  minnettar olmaları beklenen nankör siyah Fransalılar beyazların kanısına göre şikâyet etmeyi bırakmalılar, Fransa’da barındıkları için şükretmeliler, Cumhuriyet sayesinde bolluk ve bereket içinde yaşamaktan müteşekkir olmalılar.

Zaten filmde anladığımız kadarıyla beyazlar aslında sistematik bir ırkçılığın Fransa’da var olduğunu bile göremiyor, kabul etmiyor ve inkâr etmeyi tercih ediyorlar.

Afro saç mı, peruk mu?

Belgeselin erotik sayılabilecek ambiyansında, gece şehir sokaklarında gezinmekte olan bir otomobilin içinde muhtelif siyahları mevzu hakkında tartışırken izliyoruz. Loş ışıkların renklendirdiği gecenin sessizliği, gizemi ve tedirginliği sıcak muhabbet sayesinde bir şekilde bertaraf ediliyor.

Konuşulan mevzulardan bir tanesi siyah vücutların sık sık cinsellikle bağdaştırılması. Ne de olsa çekici bedenlere sahip olan siyahlar, çoğunluğu oluşturanlardan farklı “egzotik yaratıklar” olarak da zaten merak uyandırıp avantajlı durumlarını pekiştiriyorlar. Lakin aynı zamanda aklını fazla çalıştırması gerekmeyen “güzel” olanın entelektüel olarak da fazla gelişmiş olmaması bekleniyor; beyazların zevküsefasına hitap eden mütenasip vücutlar! Bunun köle pazarlarında satılan ecdatlarının bedenlerini akıllarına getirmesine şaşırıyor muyuz?

Siyahlardan beklenen hoşgörülü beyazların klişelerine uymaları, onların arzularına göre davranmaları, hadlerini bilmeleri, müşkül durumda kalıp onların yardımlarına muhtaç olmaları.

Sana aslında tahammül edilirken onların uzatacağı yardım elini kabul etmeli, kurtarılmayı beklemelisin.

Bir iş görüşmesine gittiğin zaman afro saçların her ne kadar senin en tabii hâlini yansıtıp samimiyet göstergesi olarak kabul edilse de laçkalığını eleveren, farklılığını gözlerine sokan bir unsur olarak da yorumlanabilir. Lakin beyazlara özenerek veya onlara yaltaklanmak amacıyla, daha “temiz ve düzgün” bir görünüm namına düz saç tellerinden müteşekkil bir peruk taktıysan da aslında asimile olmanı bekleyenlerin karşısında fazla ezik bir imaj sergilemiş olmuyor musun?

Kısacası iki ucu b.klu değnek!

Biz öyle gördük!

Türkiye sinemasında azınlık temsilinin ne kadar karikatürize olduğunu bir tarafa bırakırsak, Fransa’nın siyahları da kendilerini sinemada temsil edilmiş gibi görmüyorlar. Klişe rollerde temizlik işçisi, çocuk bakıcısı olarak karşımıza çıkan, genelde zar zor geçinen, komik lakin pek zeki olmayan, toplumun sınıfsal skalasında daima alt tabakalara çakılı kalmaya mahkûm tiplemeleri görüyoruz. Sanattan beklenen, hakikatleri teferruatıyla yorumlamak, hatta öncülük ederek değiştirmek iddiası bir kez daha tökezliyor.  

ABD sinemasında kendini sık sık temsil edilmiş gibi hisseden bir kahramanımıza cevaben Sidney Poitier gibi bir şahsiyetin etrafında yaratılmış ideal “zenci” imajı da gereksiz yere optimist bulunuyor. Bir dans grubunda herkes beyazken bir siyahın kotayı doldurmak için aralarında dans ediyor olması akla “üstün” beyazların kontrolü altındaki bir sistemde siyahlara iyilik yapılıyor imajını pekiştirmiyor mu?    

Belgeselde arabayla şehrin sokaklarını sohbet ede ede arşınlayan kahramanlarımızdan genç bir siyah kadın çocukluğundan itibaren özgüven eksikliği çektiğini ve tenini sevmediğini, ortaya çıkmamayı tercih edip fotoğraf çektirmekten hoşlanmadığını belirttiği gibi flört dönemine geçildiğinde oğlanların son tercihi olduğunu da hatırlıyor.

“Siyahsan çirkinsin; lakin güzelsen aynı zamanda muvaffak olman tahammül edilecek şey değil… bu ne cüret! Bu kadar özgüvenli olma, yoksa seni kontrol altında tutamayız”. Mümkünse mütevazı bir profil çizmen, dikkat çekmemen, göze batmaman tercih sebebidir; ayrıca bu durum senin de işine gelir.

Biz ecdadımızdan öyle görmedik mi?

Asıl nerelisin?

“Aslında akıllarına bile gelmiyoruz” diyor bir kahramınımız, hatta “umurlarında değiliz”.

Uzun zamandır memlekette sürdürülen derin siyasetten ötürü bizim için de aynen öyle değil mi?

Sinemada başrol, ilah veya kurtarıcı olamadıkları muhakkak; hatta “Fransız” olup olmadıkları da fazlasıyla sorgulanmaya devam ediliyor.

“Bu mevzunun halen konuşuluyor olması bile ne garip; kaç nesil, kaç asır oldu, varlığımızı ispat etmeye çalışmamız, kimliğimizi resmileştirme çabamız ne kadar yorucu”.

Şecereni her defasında tekrar tekrar anlatmak ömür törpüsü gibi… Hâlâ neyi anlamadık?

Gene de kendi hikâyeni ilgili ilgisiz zatlardan dinleyeceğine tekrar anlatıyorsun, ısrar ediyorsun, zorlamak zorunda hissediyorsun kendini.

“Tamam Fransız’sın ama tam olarak nerelisin?”

“Tamam, İstanbullu’sun ama tam olarak nerelisin?... İstanbullu yok ki, söyle söyle, asıl nerelisin?” “Ataların ne zaman, nereden gelmiş? … Asıl sen ne zaman geldin?”.

Bu ısrarlı sorgunun altında duran mesaj “Burada işin ne?” olabilir mi?

Acaba atalarımızın memlekete sundukları olmasa bugünkü berekete kavuşulur muydu? Yağmalanan kolonilerin muhasebesi layıkıyla yapıldı mı?

Senden beklenen ailenden, köklerinden, gelenek ve göreneklerinden mümkün olduğunca uzaklaşıp asimile olman; tam bir “Fransız”a dönüşmen, çoğunluğa özenip mümkün olabildiğince  “beyaz”laşman… hele Müslüman bir kadınsan!

“Aa, sentaksın ne kadar düzgün!”

“Vay be, Türkçe’yi ne kadar güzel konuşuyorsunuz… harikasınız!”.

(RL/NÖ)

Buruşan bir surattan, çocuğun kahkahasından, aç kalktığı bir sofradan, âşığının kokusundan, diktatörün baskısından, komşusunun gürültüsünden, babasının öfkesinden, annesinin sevgisizliğinden bin yıllardır sanat üreten sanatçılardan kendi kendine prompt yazarak saniyeler içinde sanat üreten yapay zekâya… Günlerini, aylarını, yıllarını bir heykelin oyuğuna, bir cümlenin bitişine, bir fırça darbesine, bir notaya hapseden sanatçıların bazıları son günlerde yapay zekâ tarafından üretilen sanat eserlerini konuşuyor. Büyük bir çoğunluk bu durumdan şikâyetçi olurken, yapay zekânın bir insan gibi kusurlarıyla birleştirdiği eşsiz bir esere imza atamayacağını düşünen bir kesim de var. Binlerce veriyi saniyeler içinde analiz etme iddiası olan bir teknolojinin sanat üretebilmesi çok zor olmasa gerek ama analizlerine devam edebilmesi için insanın da üretmesi gerekiyor. Yazar, yazılımcı, grafiker, ekonomist, içerik üreticisi, siyasetçi ve gazeteciler gibi birçok meslek grubu yaratım aşamasında yapay zekâyı kullanırken kendi verilerini de sunmuş oluyor.

Telif konusunda büyük endişeleri olan meslek grupları bu teknolojinin yaratacağı emek gaspını aylardır tartışıyor. Yazar Joanna Maciejewska “Yapay zekânın çamaşırlarımı ve bulaşıklarımı yıkamasını istiyorum ki ben de sanat ve yazı işleri yapabileyim” sözüyle bazılarımızın demek istediğini dile getirdi. Birçok yapay zekâ kurucusu tartışmalara yanıt verirken OpenAI CEO’su Sam Altman, “Yapay zekâya ‘Bana şu yazarın kitabını aynen yaz’ derseniz yazamaz; bu kadar kötü ve hatalı bir metin taklidi ortaya çıkaramaz. Yapay zekâ tamamen yeni, özgün ve telif ihlali yaratmayacak içerikler üretir” diye yanıt verdi. Hayatını yazdığı cümlelerden kazanan yazarlar, verilen hiçbir yanıt karşısında yeterince tatmin olmadı.

Günden güne kendini geliştiren bir uygulama karşısında işsiz kalma tehlikesi yaşayan her meslek grubu bu tartışmaların tam ortasında yerini korurken bense hayatı bambaşka bir boyuta taşıyan bu teknolojiye karşı tam bir tavır alamıyorum. 10 yılda okuyup hakkında bir fikre sahip olabileceğimiz konuları birkaç saniye filtreleyen ve en bağlantılı noktaları önümüze sunan bu teknolojinin insan yaşamı için artık elzem olduğunu düşünüyorum. Ama mesleğimi elimden alabileceğine hiç inanmıyorum. Bir gazeteci olarak gittiğim bir haberde insanların söylemediklerinden, mimiklerinden, kimlerle selamlaşıp selamlaşmadığından dahi haber çıkarabilirken, yalnızca konu hakkında yine başka gazetecilerin yazdıkları yazıları süzgeçten geçirip haber yapabilen bir yapay zekânın işimi elimden alabilmesi komik olurdu. Ete kemiğe bürünse ve habere gitse dahi en azından yakın tarihte kim kiminle küsmüş, kim kime bakış atmış, kim nerede kimlerle berabermiş, kimin yakınındaki kişi ne dedikodu yapmış da ifşa olmuş gibi başlıklara vakıf olması ve bunlardan anlam çıkarması için daha çok zaman var diye düşünüyorum. Gazetecilik için iş henüz bitmemiş diyebilirim.

Kariyerimin yanına eklediğim yazarlık hakkında tam olarak aynı şeyleri söyleyemiyorum. Telif konusunda büyük adımların acilen atılması şart. Birçok eserin telif ödemeksizin yapay zekâlara yüklendiği bir ortamda, yazarlar eserlerinin çalınması ve emeklerinin sömürülmesi konusunda endişe yaşamakta tamamen haklı. Ama yazılarımı alanında uzman birilerinin okumasına sunmam her zaman mümkün olmuyor ve bu işi çoğunlukla yapay zekâya bırakıyorum. Kendisinden bana yeniden metin yazmasını istemiyorum; metnimi daha iyi hâle getirmek için öneriler istiyorum. Önerileri sayesinde belki de hiç farkına varmayacağım hatalarımı birkaç saniye içinde görüyorum ve metni daha da geliştirme şansı yakalıyorum. Yapay zekâdan aldığım öneriler yine de bir insanın bakış açısına yaklaşmıyor. Teknik eleştiri dışına pek çıkamayan bu teknolojinin uçsuz bucaksız hayal dünyamızı yakalaması için daha çok yol katetmesi gerekiyor.

Onca kaosu, aşkı, nefreti, acıyı, mutluluğu, umudu ve hüznü binlerce insana temas ederek yaşadık. Yaşadıklarımızı sanata çevirirken yağmurdan, sesten, nefesten, bakıştan, rüzgârdan bile yararlandık ama yapay zekâ bu duyguları hâlâ insandan öğreniyor. Ben gibi düşünebilmesi için bütün zihnimi bir makineye aktarsam bile bir saat içinde zihnimde onlarca yeni pencere açılacak ve bir saat sonra ben gibi düşünemeyecek. Bu yüzden yapay zekânın sanat üretmesi bende hiçbir endişe yaratmıyor. En büyük endişem mülksüzleştirme çabalarının gitgide hız kazandığı bir ortamda düşüncemi bile bana kiralayabilecek olan tekno-feodalizm. Yapay zekâ ile daha da yükselen bu yeni sömürü sistemi ben olma hâlini bile bana yeniden pazarlıyorken sanatımı da bana yeniden pazarlaması vardığımız en acınılası hâl olsa gerek. Yoksa yapay zekâ sanat üretedursun, biz ürettiğimiz emeğin üzerinde kim tahakküm kuruyor onu bulalım.

(AÖ/NÖ)

Caz, günümüz Türkiye’sinde bazı mekânların ve festivallerin kendilerini elit bir vitrine yerleştirmek için kullandıkları sentetik bir pazarlama etiketine dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya. “Jazzwashing” olarak tanımladığımız bu sosyolojik fenomen, müziğin köklerinden, yaratıcılarından ve icracılarından uzaklaştırılarak cazın toplumda yarattığı prestij hissinin pazarlanmasına dayanıyor.

İstanbul başta olmak üzere Türkiye’de, odağında yalnızca müziğin olduğu caz kulüplerinin sayısı giderek azalıyor. Bağımsız üretime alan tanıyan, müzisyenin icrasını merkeze alan caz kulüpleri, ekonomik sürdürülebilirliklerini sağlayabilmek için farklı ticari kimliklere bürünmek zorunda kalıyor. Sektörde istisnai yapılar olarak varlığını koruyan az sayıda kulüp yaşamaya devam etse de birçok mekân, yalnızca bilet geliriyle ayakta kalamadığı için caz kulübü kimliğini restoran ya da gazino formatıyla birleştiriyor.

Bu dönüşüm, müzisyenin performansını sahneyle dinleyici arasındaki mesafenin arttığı, müziğin daha sakin ve eşlikçi bir role sıkıştırıldığı bir ortama itiyor. İcrayla yakından ilgilenerek yoğunlaşmış bir konser deneyimi yaşamak isteyen dinleyicilerin yerini yemek masalarındaki tüketiciler alırken, caz kulüplerinin sahneleri de yeme-içme endüstrisinin uzantısına dönüşerek sanatsal özerkliklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalıyor. Yerel sahnelerdeki bu daralma, müzisyenlerin sanatlarını icra edebilmek için kurumsal festivallere yönelmesine neden oluyor. Ancak bu organizasyonlarda onları daha büyük bir endüstriyel yapı bekliyor.

Türkiye’de kurumsal kimliğe sahip büyük caz festivallerinin son yıllardaki bazı programlarına bakıldığında, “caz” kelimesinin kimi zaman müzikal bir türden çok şemsiye bir pazarlama terimi olarak konumlandırıldığı görülüyor. Son dönem programlarında ana akım pop, elektronik altyapılı etnik füzyonlar, alternatif rock, çağdaş klasik müzik ve Latin pop gibi doğrudan caz formlarıyla ilişkisi sınırlı türlerin ana etkinliklerde öne çıktığı gözlemleniyor.

Festivallerin bilet satışı açısından daha güvenli görülen popüler türleri “caz” prestiji altında özel bir deneyim olarak sunması, caz müzisyenlerini kendi ekosistemlerinde ikincil konuma itebiliyor. İcracısı kadar dinleyicisinin de yoğunlaşmasını talep eden; doğaçlamaya, poliritmik yapıya ve armonik derinliğe dayalı performanslar sergileyen yerel caz müzisyenleri, müzikal üretimlerinin niteliğinden çok mekânın ya da markanın prestijini güçlendiren estetik bir unsur olarak konumlandırılabiliyor.

Ana akım kitlenin daha kolay tüketebileceği türlerin merkeze alınması, cazın kendi doğasından uzaklaştırılmasına ve sponsorluk bütçeleriyle uyumlu, daha risksiz ve steril bir tüketim nesnesine dönüştürülmesine zemin hazırlıyor. Kulüplerin restoranlara evrilmesi ve büyük festivallerin ana sahnelerinde popüler isimlerin ağırlık kazanmasıyla üretim ve performans alanları daralan caz müzisyenleri, ekonomik olarak ayakta kalabilmek için Ege ve Akdeniz’in sahil kasabalarındaki yazlık işletmelere yönelmek zorunda kalıyor.

Orta ve üst sınıftan kentlilerin tatil için tercih ettiği bölgelerdeki işletmelerde caz, dinleyicinin aktif dikkatini talep eden sanatsal bir ifade alanı olmaktan çıkarılarak seçkin restoran deneyimini destekleyen bir unsura dönüştürülebiliyor. İşletmeler açısından “Caz Gecesi” etiketi, yüksek adisyon bedellerini meşrulaştıran ve seçkin bir atmosfer duygusu yaratan pratik bir dekor işlevi görebiliyor. Sahnedeki müzisyenden beklenen ise türün doğasında bulunan doğaçlama geriliminden çok, ortamdaki sohbeti bölmeyecek pürüzsüz ve işlevsel bir fon müziği sağlamak olabiliyor.

Bu atmosferin ardında, müzisyenler açısından ciddi bir yapısal güvencesizlik bulunuyor. Yüksek enflasyon ve artan yaşam maliyetleri karşısında seçenekleri daralan müzisyenler; yol ve konaklama gibi temel giderleri kimi zaman kendi ceplerinden karşılamak zorunda kaldıkları sahil kasabalarında, düşük kaşelerle ve zorlu koşullarda çalmayı kabul ediyor. Mekânın sunduğu lüks tüketim deneyimi ile yaz boyunca yoğun biçimde sahneye çıkan müzisyenlerin çalışma koşulları arasındaki asimetri, müzisyenin sanatsal öznesinden uzaklaştırılarak mekânın atmosferini besleyen estetik ve akustik bir unsura indirgenmesi riskini görünür kılıyor.

Gerek ana akım festivallerde sahnelerin popüler türlere açılması gerekse sahil kasabalarındaki lüks işletmelerde müzisyenin dekoratif bir işleve indirgenmesi, benzer ekonomik dinamiklerden besleniyor. Müzisyeni güvencesizliğe iten ve caz kültürünü steril bir ambalaja dönüştüren bu yapısal dönüşüm, bankalar ve finans kuruluşları gibi büyük sermaye aktörlerinin kültür-sanat alanındaki yatırım biçimleriyle de ilişkilendirilebilir.

Cazın tarihsel prestijini ve entelektüel aurasını kendi kurumsal kimliklerine taşımak isteyen büyük finans yapılarının, sanatsal üretimin kendisinden çok risksiz, seçkin ve getirisi yüksek bir tüketim deneyimini desteklemesi “jazzwashing” olarak adlandırdığımız olgunun güçlenmesine zemin hazırlıyor. Festivallerin ana sahnelerini biçimlendiren bütçe tercihleri ya da lüks restoranlardaki sponsorluklar, müziğin organik gelişimini desteklemekten çok markanın hedeflediği üst gelir grubundaki tüketiciyle güvenli bir halkla ilişkiler ilişkisi kurmasına hizmet edebiliyor.

Bu nedenle sermayenin cazla kurduğu ilişkinin her zaman sanatsal üretimi destekleyen bir ilişki olarak işlemediği; kimi durumlarda müziği ehlileştirerek onun ifade alanlarını kredi kartı kampanyaları ve banka logolarının gölgesinde finansal bir statü sembolüne dönüştürdüğü söylenebilir.

Türkiye’de cazın son yıllarda giderek artan ölçüde “jazzwashing” aracılığıyla lüks bir tüketim nesnesine ve elitist bir statü sembolüne indirgenmesi, sermayenin kültürü ehlileştirme eğiliminin bir sonucu olarak okunabilir. Finans kuruluşları ve büyük kurumsal markalar tarafından kültürel bir meşruiyet aracı olarak kullanılabilen bu yaklaşım, müziği özgürleştirici bağlamından kopararak seçkin bir yaşam tarzının prestijli fonuna dönüştürme riski taşıyor.

Kültürel kamusal alanların daraldığı bu iklimde cazın sterilize edilerek evcilleştirilmesi, egemen pazar mekanizmalarının radikal olanı zararsızlaştırma eğiliminin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Ancak müziğin kendi iç dinamikleri ve sanatın doğasındaki evcilleştirilemez öz, bu sentetik ve ambalajlanmış kuşatmayı kırabilecek güçlü bir potansiyel barındırıyor.

Bugünün halkla ilişkiler odaklı, risksiz ve marka imajını güçlendirmeye dönük pazarlama stratejilerine karşı verilecek varoluş mücadelesi yalnızca nostaljik bir reddetme tavrıyla sürdürülemez. Bu kuşatmayı aşmanın yolu, piyasa tahakkümüne boyun eğmeyen, kendi ekonomisini ve bilinçli dinleyicisini yaratabilen özerk alternatif mekanizmaların inşasından geçiyor. Bu karamsar tabloya rağmen Türkiye caz sahnesinde dipten gelen güçlü ve aydınlık bir dalga da hissediliyor. Çeşitli akademik kurumlardaki caz departmanlarının kökleşmesi, yalnızca teknik açıdan güçlü icracıların değil; cazın tarihsel, sosyolojik ve felsefi arka planıyla daha sistematik biçimde ilişki kurabilen yeni bir kuşağın yetişmesine zemin hazırlıyor.

Konservatuvarların ve akademik atölyelerin sunduğu bu çok katmanlı teorik formasyon, ezberci icra alışkanlıklarını kırarak müziğin analitik yönünü güçlendirme ve cazın bağımsız bir sanat formu olarak ele alınmasını destekleme potansiyeli taşıyor. Bu entelektüel birikim yalnızca enstrüman hâkimiyetini artırmakla kalmıyor; müziğin ardındaki tarihsel hafızayı, protest kökleri ve toplumsal bağlamı kavrayan daha bilinçli bir icracı profilinin oluşmasına da katkı sunuyor.

Akademik altyapıyı canlı performans alanlarıyla buluşturan bağımsız üretim biçimlerinin sahnelere yansıması, bağımsız kolektiflerin ve disiplinler arası yeni köprüler kuran iş birliklerinin giderek yaygınlaşmasıyla görünür hâle geliyor.
Mekânların erişilmez lüks restoranlara evrildiği, ana akım festivallerin ise gişe garantisi arayışıyla caz icracılarını sahnenin dışına itebildiği bu daralan denklemde, yeraltı sahnelerinde ve bağımsız atölyelerde ortaya çıkan inisiyatifler hayati bir nefes alanı oluşturuyor.

Bu yeni nesil projeler, cazı yalnızca teknik bir icra pratiği olmaktan çıkarıp görsel sanatlar, çağdaş dans, dijital medya ve edebiyatla ilişki kuran daha geniş bir perspektife taşıyabilir. Geleneksel formların sınırlarını zorlayan bu melez anlatım biçimleri, dinleyiciye tek boyutlu bir dinleme deneyiminden daha fazlasını; zihinsel ve duyusal bir keşif alanını vaat ediyor.

Sanatçıların kolektif bilincinden beslenen böylesi organik bir dayanışma ağı, sermayenin gölgesine ya da kurumsal şemsiyelere sığınmadan, müziğin dinleyiciyle doğrudan buluşabileceği özerk alanların inşasına zemin hazırlayabilir.

Katkılarından dolayı İpek Göztepe'ye teşekkür ederim.

(ECS/NÖ)

Dil, insanın yalnızca konuşma aracı değil, insanları birbirine bağlayan görünmez bir köprüdür. İnsanlar kelimeler aracılığıyla düşüncelerini paylaşır, duygularını ifade eder, farklılıklarını müzakere eder ve ortak bir anlam dünyası kurarlar. Bu nedenle bir dilin toplumsal değeri, yalnızca ne kadar çok şey anlattığıyla değil, insanları birbirine ne ölçüde yaklaştırdığıyla da ölçülmelidir.

Süryanicede ܕܒܰܩ (dbāq) kökü, bu açıdan son derece zengin ve düşündürücü bir anlam alanına sahiptir. Kaynaştırmak, lehimlemek, bağdaştırmak, yapıştırmak, bir arada tutmak; bağlanmak, tutunmak, tâbi olmak; izlemek, takip etmek, peşinden gitmek; uymak, devamlılık göstermek, sürdürmek ve riayet etmek gibi anlamlara açılır. Bunun yanında bir şeye erişmek, ulaşmak, yetişmek, katılmak, dâhil olmak, uyum sağlamak, aynı fikirde olmak, uzlaşmak ve mutabık kalmak gibi sosyal ilişkileri doğrudan ilgilendiren anlamlar da taşır.

Bu anlam zenginliği, ܕܒܰܩ (dbāq) kökünü yalnızca fiziksel bir “yapışma” eylemi olmaktan çıkarır; onu ilişki, bağlılık, bütünlük, uyum ve uzlaşma kavramlarıyla buluşturur.

Nitekim ܕܰܒܽܘܼܩܳܢܳܐ (dabūqanā) “yapıştırıcı, tutkal” anlamına gelir. Bir şeyi diğerine bağlayan, ayrılmış parçaları birbirine tutturan bir maddeyi ifade eder. ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ (mdabqanā) ise şifa desteği veren, pansuman yapan, yarayı saran kişi anlamına gelir ve aynı zamanda yukarıda sayılan anlamların faili ve öznesi olarak düşünülebilir.

Buradan hareketle ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ (leşana mdaqanā) ifadesi, yalnızca “birleştiren dil” şeklinde dar bir anlamla sınırlandırılmamalıdır.

Bu ifade daha geniş anlamıyla “Kaynaştıran, bağdaştıran, bir arada tutan, uyum sağlayan ve kırılmış olanı yeniden birleştiren dil” olarak okunabilir.

Burada dil ile tutkal (zamk) arasında güzel bir metaforik bağ ortaya çıkar.

Tutkal parçaları bir arada tutar; dil insanları. Lehim kopmuş parçaları birleştirir; dil kopmuş ilişkileri. Pansuman yarayı sarar; dil incinmiş gönülleri. Bağlılık süreklilik sağlar; dil ortak hafızayı. Uzlaşma farklılıkları yok etmez; dil farklılıklar arasında köprü kurar.

Bu bakımdan kaynaştıran dil, yani leşana mdabaqnā ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ, toplumsal hayat için önemli bir dil idealini temsil eder: Farklılıkları ortadan kaldırmadan insanları birbirine yaklaştıran bir dil.

Çünkü toplum herkesin aynı düşündüğü bir yer değildir. Aksine, toplum farklı düşüncelerin, farklı tecrübelerin, farklı hafızaların ve farklı hayat biçimlerinin bir arada yaşadığı bir alandır. Böyle bir ortamda asıl mesele farklılıkları yok etmek değil, farklılıklarla birlikte yaşayabilmenin dilini kurabilmektir.

İşte ܕܒܰܩ kökünün “uyum sağlamak, aynı fikirde olmak, uzlaşmak ve mutabık kalmak” anlamları burada önem kazanır. Ancak uzlaşmak, herkesin aynı düşünmesi demek değildir.

Gerçek uzlaşma farklı düşüncelerin birbirini yok etmeden yan yana durabilmesidir. Mutabakat farklılıkların silinmesi değil; ortak bir zeminin bulunmasıdır. Uyum ise tek tipleşmek değil, farklı seslerin aynı toplumsal bütünlük içinde birbirini tamamlayabilmesidir.

Bu nedenle leşana mdaqana ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ, yalnızca “kaynaştıran ve birleştiren” değil, birlikte yaşama kültürünü mümkün kılan bir dil olarak da düşünülebilir.

Öte yandan ܕܒܰܩ kökünün “izlemek, takip etmek, peşinden gitmek, uymak ve devamlılık göstermek” anlamları da dikkate değerdir. Çünkü toplumsal bağ yalnızca birbirine yakın durmakla oluşmaz. Bir ilişkiyi ayakta tutmak için sadakat, süreklilik, sorumluluk ve riayet gerekir.

Bir toplumun değerleri de böyledir. Sadece güzel sözlerle yaşatılamazlar. Onların devamlılık kazanması, insanların bu değerleri günlük hayatlarında sürdürmeleri ve gereğini yerine getirmeleriyle mümkündür.

Bu açıdan dil, yalnızca insanları birbirine bağlamaz; insanları ortak değerlere de bağlar.

Aynı şekilde ܕܒܰܩ kökünün “erişmek, ulaşmak, yetişmek ve dâhil olmak” anlamları da dilin toplumsal işlevini genişletir. Bir dil insanları yalnızca birbirine bağlamakla kalmaz; onları ortak bir anlam dünyasına dâhil eder. İnsan dil aracılığıyla bir hafızaya, kültüre, topluma ve ortak geleceğe ulaşır.

Bu nedenle anadili yaşatmak, yalnızca kelimeleri korumak değildir.

Bir hafızaya tutunmaktır. Bir kültüre bağlanmaktır. Bir toplumsal sürekliliği sürdürmektir. Geçmiş ile gelecek arasında bağ kurmaktır. İnsanları ortak bir anlam dünyasına dâhil etmektir.

Belki de günümüzde toplumsal alanda en fazla ihtiyaç duyulan şeylerden biri, tam da böyle bir ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ leşana mdaqana anlayışıdır. Bu anlayışın kaynaştıran dilidir. Çünkü sözler bazen ayırabilir; ama sözler aynı zamanda birleştirebilir.

Bir dil öfkeyi büyütmek yerine anlayışı çoğaltabilir.

Nefreti ve kini derinleştirmek yerine diyaloğu güçlendirebilir.

Kırgınlığı kalıcı hâle getirmek yerine gönülleri yeniden birbirine yaklaştırabilir.

Böyle bir dil farklılıkları inkâr etmez; onları bağdaştırır.

Çatışmaları yok saymaz; onları uzlaşma zeminine taşır.

Yaraları gizlemez; onları sarar ve iyileşmeye alan açar.

İşte bu noktada ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ mdabqana kavramının “yarayı saran, pansuman yapan ve şifa desteği veren” anlamı son derece anlamlı bir toplumsal metafora dönüşür.

Toplumun da yaraları vardır. Kırılmış güvenler, yarım kalmış ilişkiler, önyargılar, ayrışmalar, dışlanmalar ve unutulmuş acılar…

Bunların hepsi yalnızca hukukla veya siyasetle iyileşmez. Bazen insanın insana yeniden yaklaşmasını sağlayacak onarıcı bir dile ihtiyaç vardır.

Belki de gerçek anlamda ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ leşana mdabaqnā, tam burada doğar: İnsanları birbirine yapıştıran değil, birbirine bağlayan; farklılıkları yok eden değil, bağdaştıran; yaraları örten değil, onları sarıp iyileştiren; insanı kendisine kapatan değil, ötekine yaklaştıran bir dil.

Böyle bir dil yalnızca iletişim kurmaz. Bağ kurar. Uyum yaratır. Uzlaşma zemini hazırlar. Kopmuş olanı yeniden birleştirir. Yaralanmış olanı sarar. Ve insanları ortak bir geleceğe doğru birlikte yürümeye davet eder.

Belki de dilin en yüce toplumsal görevi budur: İnsanları aynılaştırmak değil, farklılıklarıyla birlikte birbirlerine bağlamak.

Çünkü hakiki birlik herkesin aynı olmasıyla değil; farklı olanların birbirinden kopmadan birlikte yaşayabilmesiylegerçekleşir.

Ve bu anlamda leşana mdaqan ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ, yalnızca “kaynaştıran ve bağdaştıran dil” değildir. O, insanı insana; geçmişi bugüne; hafızayı geleceğe; kırılmış olanı bütüne bağlayan dildir.

(YB/NÖ)

“Öyle bir tutkuyla yerini aldın ki arafta, geride kalanlar da artık seninle aynı tarafta…”

Avukat ve yazar Mehmet Ali Başaran’ın son kitabı “272”, şüpheli bir şekilde hayatını kaybeden 17 yaşında mülteci bir emekçi çocuğun ölümüyle okuru yüzleştiriyor.

Mahremiyetine saygı duyduğu için çocuğun ve ailesinin ismini açıklamıyor Başaran. Hem bir  avukat hem neredeyse gazeteci özeni ile fakat asıl olarak insani bir yerden, büyük bir titizlikle yürütüyor kalemini.

Sayfalar arasında ilerlerken tutanaklara, otopsi raporlarına, iddianameye, çocuğun son anına ilişkin kamera kayıtlarına dalıyorsunuz. İlerledikçe yalnızca polisiye olarak araştırılması gereken şüpheli bir ölümü değil, çeşitli nedenlerle ülkesini terk etmek zorunda kalan mültecilerin başka bir ülkede hayata tutunma çabasını da görüyorsunuz.

Yazar kimi zaman mülteci çocukla dertleşiyor. Ona, “Ne olur anlat, sana ne oldu?” diyor. Kimi zaman da kendi dertlerini paylaşıyor.

Çoğu kez utangaç, mahcup, yarı suçlu gibi kullanıyor kelimelerini. Peki bu çoğu zamanlar hangi zamanlar?

Genelde ölen kız kardeşine çok benzeyen ablayla görüştüğünde, anne ve babayla konuştuğunda…

Yazar kitabın adını “272: Şüpheli Bir Ölüm Üzerine Kovuşturma” koymuş. Fakat okurken bunun kovuşturmadan öte bir konuşma hali olduğunu hissediyorsunuz. Kimi zaman monolog, kimi zaman çoklu bir diyalog kuruyor okurla.

Belki de kitabın en güçlü yanı burada başlıyor. Çünkü Başaran yalnızca “Ne oldu?” sorusunun peşinden gitmiyor. “Bu ölüm neden bu kadar kolay unutulabilir?” diye de soruyor. Bir çocuğun hayatının, bir tutanakta birkaç satıra, bir otopsi raporunda birkaç bulguya, bir kamera kaydında birkaç saniyeye dönüşmesine itiraz ediyor.

bianet’in her yıl hazırladığı erkek şiddeti çetelesine göre sadece Temmuz 2026’da 39 kadının ve 8 çocuğun ölümü basına şüpheli olarak yansıdı.

Şüpheli derken faili meçhul cinayetleri kast etmiyoruz. Diyelim bir kadın balkondan düştü ve öldü. Bu kitapta olduğu gibi bir çocuk denize düştü ve öldü. Gerçekten düştü mü, itildi mi?

Çoğu vakada biliyorsunuz ki şüpheli çocuk veya kadın ölümleri, eğer aileler mücadele ederse bir faile götürebiliyor, gerçeğe yaklaştırıyor.

Yazar elbette kitabı kurgularken mülteci çocuğun ölümünün cinayet olduğunu iddia etmiyor. Fakat çok kuvvetli bir şekilde gerçeğin açığa çıkmasını istiyor.

Gerçekten denize düştü mü? İtildi mi?

Belki de kitabın bütün ağırlığı bu iki sorunun arasında duruyor.

Kendi çocuklarına bakarken ona karşı kendisini sorumlu hissediyor. Kızını severken ona karşı kendisini sorumlu hissediyor. Kendi ailesiyle zaman geçirirken kendisini ona karşı sorumlu hissediyor.

Bir çocuğun ölümünün ardından duyulan sorumluluk, yalnızca o çocuğun ailesine ait değilmiş gibi. Kitabı okurken bu duygu size de bulaşıyor. Çünkü bir yerde, “Ben olsaydım ne yapardım?” sorusunu sormaya başlıyorsunuz.

Kitabı alır almaz yazarına “272'nin anlamı ne?” diye sordum. “Okuyunca anlarsın” dedi. Siz de okuyun.

"272" hepimizde var.

(EMK)

“Masumlar arasında sayıyorum kendimi, sırtımda sadakatlerin ve yükümlülüklerin yeri yok, yaşama alanımın yetersizliğine rağmen özgür bir ruhum ben. Bana karşı çıkacak ya da beni kınayacak kimse yok burada, …….

Genetikçiler şimdi ne derlerse desinler, boş bir levhayım ben, ya da öyle idim. Ama kaygan, gözenekli bir levhayım, ….; günden güne büyüyen, büyürken kendi kendine üzerini yazıyla dolduran ve böylece boş yerleri azalan bir levhayım.”

Bir fetüsün gözünden —daha doğrusu içeriden— yaşamı anlatmak. Bence müthiş bir fikir!

Ian McEwan’ın Fındık Kabuğu’nda yaptığı tam da bu!

Hikâye, Shakespeare’den bir alıntıyla başlıyor: “…bir fındık kabuğuna sığar ve yine de kendimi kâinatın kralı sayabilirim.”

Peki, gerçekten doğarken boş bir levha olarak mı doğuyoruz? Yoksa modernitenin kurumları ve iktidar ilişkileri içinde bize aktarılan bilgilerle mi yaşamı anlamlandırıyoruz?

Rahme nasıl düştüğümüzden, ne şekilde büyü(tül)memiz gerektiğine, hangi ilaçları alıp hangi yemekleri yememiz gerektiğine, neyi dinleyip neyi dinlemememiz gerektiğine kadar her şey belirlenmiyor mu?

“Hobbes haklıydı, genç dostum. Şiddet tekeli devletin elinde olmalı, hepimizi hizaya getirecek olan ortak bir kuvvet.

Kaç çocuk doğurmamız gerektiğini, hangi cinsi doğuracağımıza ve nasıl doğurmamız gerektiğini belirleyen şey tam da bu kurumlar ve iktidar aygıtları değil mi?

ALO 182’yi arayıp MHRS üzerinden randevu almak için beklerken yüce Sağlık Bakanlığımız bize çocuk doğurmakta nelerin “normal” olup nelerin olmadığını söylüyor. Neyin hakkımız sayılacağının çerçevesini de o çiziyor.

Trudy’nin içinde büyüttüğü fetüs kendi “iradesi” ve tırnaklarıyla doğuma karar vermiş.

“Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu,” diyerek kendi doğumuna karar veriyor; hikâye de oralarda, en azından bizim için, başlıyor.

Anne karnında kendi sorularıyla uğraşadursun; doğumuyla birlikte kimi popüler psikoloji söylemleri de devreye giriyor: gebelik travmalarından anneannemin yaşadığı kuşaklararası travma aktarımlarına, lohusalık hâllerinden “iyi anne” olmanın göstergelerine, “Sütün gelmiyorsa çocuğu içselleştirmemişsin!” suçlamalarına kadar… Heteronormatif aile modellerinden cinsiyet rolleriyle bezenmiş aile tipolojilerine, bebeği hangi kanguruyla taşırsan “güvenli bağlanmayı” kuracağına kadar her şey belirlenmiş değil mi?

Bundan on yıl önce başka şeyler söylenmiyormuş gibi, bugünün doğrularına iman etmemizi isteyen bu sistemin içine doğan çocuklar sahiden bir tabula rasa (boş levha) olarak mı doğmuş oluyorlar, yoksa üzeri her şey ve herkes tarafından karalanan bir levha mı?

Modernizmle şekillenmiş tıp ve psikoloji başta olmak üzere kimi pozitivist disiplinlerde, yıllar evvel mutlak doğru diye sunulan bazı kabullerin yerini bugün bambaşka kabuller alıyor. Dün eşcinselliği bir “hastalık” olarak sınıflandıran psikiyatri bugün aynı yerde durmuyor.

Gerçekler iktidarın rengini, desenini, şeklini alıyor; gerçek, gerçek olmaktan çıkıyor, doğrular anlamını yitiriyor.

Bana kalırsa hiçbirimiz boş bir levha olarak doğmuyoruz. Önce John’ın şiirleri yazıldı o levhaya; sonra Trudy ve Claude gelip kendi karanlıklarıyla üzerini kapattılar…

Tırnağımızdan güç alıp o levhayı sularla temizlemeye çalıştık; üzerine yeniden şiirler yazılsın diye…

(AÖ/NÖ)

Kendi okulumda göremediğim güvenli alanı bianet’te deneyimlemiş olmak bana iş ve kurumsal hayata karşı yeni bir bakış açısı da kazandırdı: Alternatif bir profesyonel yaşam mümkünmüş!

bianet ile tanışmam 2025 yılının mart ayına uzanıyor. Henüz üniversitede 1. sınıf öğrencisiydim. Arkadaşlarımın yayın sürecinde yer aldığı, üniversitemdeki bir kulübün dergisi, sosyal medya hesabından bianet ile “Gazetecilik atölyesi” düzenleyeceklerini duyurdu. Bana da arkadaşım katılıp katılmayacağımı sordu. Atölyeden yaklaşık bir hafta önce 8 Mart’tı ve “bianet” ismi bana eylem haberlerinden tanıdık gelmişti. Bir değişiklik olsun diye atölyeye katıldım.

Atölye esnasında ve bittikten sonra hayatımda ilk defa deneyimlediğim bir aydınlanma ve heyecan yaşadım: Ben gazeteci olmak istiyorum. Eve gider gitmez bianet’in neredeyse tüm haberlerini okumaya çalıştığımı hatırlıyorum. Sanki kitap okuyormuşum gibi haber okuyordum. Yaklaşık 20 sene önceki haberleri bile inceliyordum. Dijital ortamda gördüğüm kocaman üretim arşivi beni büyülüyordu. Bilgiyi yaymak, hak odaklı anlatımı sahiplenmek, insanların yaşadıklarını görünür kılmak, yanından geçtiğimiz ama hikâyesini bilmediğimiz insanları anlatmak bana her şeyin erimeye başladığı ve monotonlaştığı çağda hayatımın nihai amacı gibi gelmeye başladı. Amaçtan çok, kalbimi heyecanlandıran bir alan gibi.

Bu sene temmuz ayının başında bianet’ten staj kabulü aldığımı öğrendiğimde aklıma hemen bir sürü haber fikri gelmeye başladı. O kadar heyecanlı ve üretmeye açtım ki, gördüğüm her şeyi ve herkesi haber malzemesine dönüştürmeye çalışıyordum. Dostlarımı dinlerken bile durum böyleydi. bianet’teki staj süremde de üretme heyecanım hiçbir zaman azalmadı. Çevremi ve dünyayı açığa çıkarılmayı bekleyen “haber konuları” olarak görmeye başlamıştım. Sabah vakitlerinde bianet’in Cihangir’deki ofisine giderken bile yolda ve toplu taşımada gördüğüm insanları gözlemliyor ve kendi kendime haber fikri üretmeye başlıyordum. Bunu zorunda hissettiğim için değil, bianet’te fikirlerime alan açıldığını bildiğim için yapabiliyordum.

Görünmeyeni görünür kılmak

Staj süremde en çok etkilendiğim olaylardan biri, sıcak havalarda fiziksel iş gücünü kullanarak sahada çalışan işçilerle yaptığım haberde bir inşaat işçisinin bana “Görünmeyeni görünür kılanlara elimizden ne gelirse destek oluruz, yeter ki derdimizi dinleyecek birini bulalım” demesiydi. Bu mesajı aldığımda gece geç bir saatti, çok duygulandım, üzerimde büyük ve anlamlı bir sorumluluk hissettim ve o gece haberimi bitirdim. “İyi ki bu mesleği yapmaya çalışıyorum” dediğim ilk andı. İlerleyen günlerde de hem İranlı kadın bir gazeteci ile hem de Afganistanlı bir kadın ile yaptığım haberler sayesinde, uluslararası kadın deneyimlerini aktarmanın ve sınırları aşan bir gazetecilik deneyiminin heyecanını yaşadım.

Bir aylık stajım boyunca tek bir gün bile kendime “Benim burada ne işim var?” demedim. Her gün, her sabah eğer aklımda yeni bir fikir varsa heyecanla ofise geliyordum ve toplantıda hemen aklımdakileri söylemek istiyordum. Tabii ki bu bahsettiklerimin kendi tutkularım ve gelecek hayallerimle de ilgisi var fakat en büyük krediyi bianet çalışanlarına vermek istiyorum. Kendimi ve aklımdakileri, eminim ki diğer stajyerler de böyle düşünüyordur, ifade edebileceğim güvenli bir alan sağladığınız için ne kadar teşekkür etsem az kalır. Kendi okulumda göremediğim güvenli alanı bianet’te deneyimlemiş olmak bana iş ve kurumsal hayata karşı yeni bir bakış açısı da kazandırdı: Alternatif bir profesyonel yaşam mümkünmüş!

Hayatımdaki en üretken ve en verimli ayı geçirdim ve bunda etkiniz olduğu için kendimi çok şanslı hissediyorum. bianet haber merkezindeki istisnasız her bir editör ve gazeteci bana karşı çok iyi birer öğretmen oldu. Her birinin verdiği geri dönüşleri dinlerken kalbim heyecanla çarpıyordu çünkü hem bu mesleği yapmayı ne kadar çok istediğimi fark ediyordum hem de öğrenmeye ve anlamaya çok açık hissediyordum.

Ek olarak, Elanur Birinci’ye ayrıca teşekkür etmek istiyorum. Staja başlamadan önce de sahada olmak ve sahada gazetecilik yapmak en büyük isteklerimden biriydi. Bana sahada gazeteciliğe dair her şeyi öğrettiği için çok teşekkür ederim. Beraber yapmaya çalıştığımız sokak röportajını, güneşin altında saatlerce eylem haberi yapmaya çalışmalarımızı (o zamanlar ne kadar yorulmuş ve tükenmiş olsak da) şu an en keyifli anılarımdan bazıları olarak görüyorum.

Tekrar herkese her şey için teşekkür ederim. Bende bıraktığınız izi asla unutmayacağım. (Arkadaşlarım bianet hakkında konuşmamdan sıkıldılar bile…)

Özgür günlere, sevgiyle.

(EÖ/NÖ)

Siyasetçiler için “promptırsız konuşma” başlı başına bir beceri olarak kabul edilir oldu. Böyle konuşabilenler “serbest gezen organik siyasetçi” diye anılıyormuş. Diğerlerinde konuşmanın temposu hep aynı, malum. Özellikle daha küçük salonlarda yapılan konuşmalarda belirlenmiş anlarda es vererek bir sağa bir sola doğru bakılarak hitap edilmesinin nedeni de bu promptırlar. Metin iki yana yerleştirilmiş camların üzerinden akıyor, biz de “hafızaya bak be” diyerek izliyoruz. Sadece bizde değil, her yerde var. İyice dikkat ettim, en geniş camlar Trump’ta. Üstelik onun önünde bir de kurşungeçirmez cam kafes var. Camdan metni okuyup, camdan kafeste dans ede ede takılıyor.

Bu teknoloji daha önce de vardı tabii. Kamera kadrajlarının bu denli hassas takibinin yapılmadığı zamanlarda siyah kutu olarak görünen bu aletler zamanla şeffaflaştı. Bizim baktığımız taraftan boş cam gibi görünenin diğer yüzünde cümleler akıyor. Ama kadrajlar öyle bir ayarlanıyor ki bu camlar bile görünmüyor.

Ben de bir ara kafayı taktım, konuşma yapanın gözlüğü varsa ona bakmaya başladım. Gözlüğün camındaki yeşillikten anlıyordum promptır camından okuduğunu. Sonra gözlük camlarını değiştirdiler, akan yazıları takip edemez oldum.

Büyük mitinglerde, pist uzun ve kamera açısı da genişken nasıl yapılıyor acaba diye merak ettim bu defa. Kameraların geçişlerini, konuşmacıların göz hareketlerini izlemeye başladım. Sahnenin önünde ses sistemi gibi görünen o büyük siyah kutuların üstünden akıyormuş meğer sözler. Ha, bütün bunları anladım da ne oldu derseniz, elbette bir şey olmadı.

Bir yandan da yine siyasette “promptır kazası” diye bir laf türedi. Devlet Bahçeli’nin derin mesajını hâlâ çözemediğimiz "İki Keklik" türküsünün sözlerini meydanlarda okumaya çalışırken yaşananları hatırlayanlar vardır. Düşe kalka okunan dizelerden sonra kitlede derin bir sessizlik oldu, ardından alkış sırasını işaret edenler sayesinde anlamadığını uzun uzun alkışladı meydan. Böyle daha niceleri oldu, ama bugünkü mesele başka.

Bunca ayrıntının peşine düşmeme rağmen “promptır operatörlüğü” diye bir işin varlığından haberdar değildim. Meğer bu çok önemli bir işmiş. Geçen hafta ABD’de Trump’ın promptır operatörüne dava açılmış. Aklınıza “derin” müdahalelerin neferi, seçim öncesi dili sürçsün diye yerleştirilmiş bir ajan falan gelmesin. Mesele çok daha eğlenceli. Başta ABD’de olmak üzere hayata dair her şeyin bahis konusu olması sayesinde işler çok renklenmiş, biz pek anlamamışız.

Bu promptır operatörü, Trump’ın bir sonraki konuşmasının genel çerçevesinin ne olacağına dair kupon yapmış. Eh, o kadar metni göre göre bir “bilgi” oluşmuş adamda tabii. Basmış parayı, almış ödülü. Kim hangi vesileyle, ne yolla bulduysa adamı bulmuşlar. Gizli Servis, adamın bebekliğinde hangi mamayla beslendiğinden başlayarak araştırmış, soruşturmuş. Ortaya çıka çıka basit bir bahis tutkusu çıkmış. Bir miktar para cezası ve kamu hizmetine girme yasağı ile paçayı kurtarmış.

Bu haberi okuyunca kısa zaman önce Fransa’da hava sıcaklığına dair bahis kuponu yapan meteoroloji çalışanı aklıma geldi. Bence bu adamın yaptığı daha kötü. Çünkü meteoroloji tahminleriyle oynayıp sonra da “hava 40 dereceyi geçecek” iddiasına para yatırmış. Elbette kazanmış! Ama bu bildiğin şike değil mi? Bahis oynamanın da bir adabı, bir raconu yok mu? Bu bahisçiliğe sığar mı? Neyse, o kişiyi de her nasılsa bulmuşlar, işten atmışlar, dava açmışlar.

Bizde neler olmuş diye kısa bir tarama yaptım. Tam böyle olmasa da “dolar guru şuraya çıkacahmış da buraya çıkacahmış da bunlar da paraları toplayacahmış” içerikli konuşma yapılırken tam olarak denilenlerin yaşandığına dair kimi karnından konuşan haberler vardı ama şöyle şeksiz, şüphesiz, şikesiz, eğlencelik bir bahisçi memur haberi bulamadım ne yazık ki.

(ÖE/NÖ)

Normal dediğimiz şey

Bir ülkede olağanüstü olan ne zaman olağanlaşır? Önce bir istisna olarak ortaya çıkar. Sonra tekrarlanır. İnsanlar alışır. Bir süre sonra nedenini sormazlar. En sonunda “zaten böyle” denir. Böylece olağanüstü olan, hukuken olağan hâle gelmeden hayatın olağanı olur.

Fakat Türkiye açısından bundan önce sorulması gereken daha temel bir soru var: Olağan dediğimiz şey gerçekten herkes için olağan mıydı?

Belki de mesele, son yıllarda normalin bozulmuş olması değildir. Daha zor bir gerçekle yüzleşmek gerekir: Türkiye’de yüz yıllık Cumhuriyet tarihi boyunca herkes için eşit, özgür ve demokratik bir normal hiçbir zaman tam olarak kurulmadı.

Cumhuriyetin kuruluşuyla birlikte yeni bir siyasal topluluk ve yeni bir yurttaşlık ilişkisi yaratılmak istendi. Ancak bu ilişkinin sınırları, farklı kimliklerin ve toplumsal varoluş biçimlerinin eşit biçimde tanınması üzerinden değil, büyük ölçüde ortak ve homojen bir ulusal bütünlük fikri üzerinden kuruldu. Farklılıklar, siyasal çoğulluğun kurucu unsurları olarak kabul edilmek yerine ortak bir kimlik içinde eritilmeye çalışıldı.

Kürt meselesinin Cumhuriyet dönemindeki biçimi de bu tarihsel zeminde şekillendi. Dolayısıyla onu yalnızca son elli yılın silahlı çatışmasıyla açıklamak, sorunun tarihsel derinliğini eksiltir. Çatışma başlamadan önce de çözülmemiş bir mesele vardı: Cumhuriyetin yurttaşlık ilişkisi farklılıklarla nasıl yaşayacaktı?

Bu soru çözülemedi.

Kürtlerin dili, kimliği, siyasal iradesi ve kolektif varlığı uzun dönemler boyunca güvenlik ve bütünlük perspektifinden ele alındı. Böylece bir yurttaşın kendi kimliğiyle kamusal alanda var olabilmesi, herkes için geçerli olması gereken demokratik bir hak olmaktan çıkıp devletin izin verdiği sınırlar içinde tartışılan bir meseleye dönüştü.

Sorun yalnızca belirli politikaların varlığı değildi. Daha derindeki mesele, istisnanın zamanla normalin içine yerleşmesiydi.

Çatışmasızlık normalleşme midir?

Son elli yıldaki çatışma, bu tarihsel zeminin üzerine yeni bir katman ekledi. Silahlı çatışma yalnızca ölümler ve yıkımlar yaratmadı; devletin yurttaşla ilişkisini, hukukun sınırlarını, siyasetin dilini ve toplumun korkularını dönüştüren kalıcı bir yönetme biçimi üretti.

Güvenlik gerekçeleri genişledi, istisnai uygulamalar süreklilik kazandı, siyasal talepler tehdit kategorileri içinde değerlendirildi. Böylece kuruluş döneminden miras kalan eşitsizliklerle çatışmanın ürettiği güvenlikçi düzen birbirini besleyen iki katmana dönüştü.

Bu nedenle bugün karşı karşıya olduğumuz mesele yalnızca çatışmanın nasıl sona ereceği değildir.

Çatışma sona erdiğinde geriye nasıl bir Cumhuriyet kalacak?

Çünkü silahların susması, çatışmanın ürettiği siyasal ve kurumsal düzenin kendiliğinden sona ermesi anlamına gelmez. Güvenlik refleksleri, hukuk anlayışı, kurumsal alışkanlıklar ve toplumun korkuları bir gecede ortadan kalkmaz. Çatışmasızlık, eski düzenin daha düşük yoğunlukta sürdürülmesi biçimini de alabilir.

Bu yüzden çatışmasızlık ile demokratik normalleşmeyi birbirinden ayırmak gerekir. Çatışmasızlık demokratikleşmenin kendisi değil, demokratikleşmenin mümkün olabileceği alanın açılmasıdır.

Çünkü alışılmış olanla normal olan aynı şey değildir. Bir uygulamanın uzun süre devam etmesi onu demokratik, meşru ya da adil kılmaz; yalnızca ona alışmamızı sağlar.

Eski normale dönmek yeterli mi?

Demokratik bir toplumda normal, çoğunluğun alıştığı hayat biçimi değildir. Normal herkesin hak ve özgürlüklerinin güvence altında olduğu, farklılıkların tehdit değil, çoğulluğun parçası sayıldığı ve devletin yurttaş karşısındaki gücünün hukukla sınırlandığı ortak yaşam zeminidir.

Bu ölçüyle baktığımızda Türkiye’nin geçmişteki normali herkes için aynı değildi. Birileri için devletin güvenlik refleksleri olağan hayatın parçasıyken, başkaları için aynı refleksler sürekli bir baskı ve güvensizlik anlamına gelebiliyordu. Bir kesim için siyasal hayatın olağan akışı olan şey, başka bir kesimin hayatında kalıcı bir istisna hâli yaratabiliyordu.

O hâlde mesele yalnızca eski normale dönmek olamaz.

Çünkü herkesin dönebileceği ortak bir demokratik geçmiş yoksa, restorasyon demokratikleşme anlamına gelmez. Restorasyon eski düzeni yeniden işler hâle getirmeyi amaçlar. Demokratik dönüşüm ise eski düzenin kendisini sorgular: Neden bazıları eşit yurttaşken bazıları eşitliğin sınırında tutuldu? Neden bazı acılar ortak hafızanın parçası sayılırken bazıları görünmez kaldı? Neden devletin güvenliği, yurttaşın özgürlüğünün önüne bu kadar uzun süre geçirildi?

Bu sorular geçmişi anlamak kadar geleceğin nasıl kurulacağını belirlemek açısından da önemlidir.

Demokratik Cumhuriyet ve demokratik toplum

Demokratik Cumhuriyet yalnızca demokratik kurumların varlığıyla kurulmaz. Anayasal hakların toplumsal yaşamda karşılık bulması, devlet ile toplum arasında yeni bir ilişkinin kurulmasını gerektirir.

Demokratik Cumhuriyet devletin yurttaş üzerindeki iktidarını hukukla sınırlayan siyasal ve anayasal çerçevedir. Demokratik toplum ise insanların yalnızca devlet karşısında hak sahibi olmaları değil, kendi yaşamlarının, kimliklerinin, ilişkilerinin ve ortak geleceklerinin öznesi olabilmeleridir.

Biri diğerinin alternatifi değildir. Demokratik Cumhuriyet hukuki ve siyasal güvenceyi; demokratik toplum ise bu güvenceyi hayata geçiren toplumsal iradeyi ifade eder.

Bu ilişkinin merkezinde eşit yurttaşlık vardır.

Eşit yurttaşlık herkesin aynı olması değildir. Farklılıkları ortadan kaldırmadan herkesin eşit haklara sahip olabilmesidir. Dilin, kimliğin, inancın, kültürün, yaşam biçiminin veya siyasal düşüncenin yurttaşlığın derecesini belirlemediği bir düzen kurabilmektir.

Bu nedenle Kürt meselesinin demokratik çözümü yalnızca Kürtlerin taleplerine ilişkin bir düzenleme değildir. Türkiye’de yurttaşlığın nasıl tanımlanacağına ilişkin daha büyük bir sorudur.

Bağımsız ve tarafsız yargı, ifade ve örgütlenme özgürlüğü, adil yargılanma hakkı, seçilmiş iradenin korunması, yerel demokrasinin güçlendirilmesi ve eşit yurttaşlık da birbirinden kopuk başlıklar değildir. Hepsi aynı temel soruda birleşir:

Devlet yurttaşı yönetilecek bir nesne olarak mı görecek, yoksa ortak hayatın kurucu öznesi olarak mı kabul edecek?

Demokratik toplum fikrinin asıl anlamı burada ortaya çıkar. Demokrasi yalnızca sandıkta oy kullanmak değildir. İnsanların örgütlenebildiği, söz söyleyebildiği, farklılıklarıyla kamusal alanda var olabildiği, karar süreçlerine katılabildiği ve kendi yaşamları üzerinde etkide bulunabildiği bir toplumsal ilişki biçimidir.

Geçmişle nasıl yaşayacağız?

Yeni bir toplumsal ilişkinin kurulması ortak hafızayı da gerektirir.

Çatışma yılları aynı ülkenin insanlarını farklı acıların içinde bıraktı. Bazı kayıplar ortak yasın parçası olurken bazıları görünmez kaldı. Bazı hikâyeler anlatılabildi, bazıları susturuldu.

Oysa demokratik toplum, herkesin aynı acıyı yaşamış olması demek değildir. Farklı acıların birbirini inkâr etmeden aynı tarih içinde tanınabilmesidir.

Hakikat geçmişi yeniden üretmek ya da intikam almak değildir. Geçmişin bugünü belirleme biçimini değiştirmektir.

Bu nedenle çatışmanın sona ermesi yalnızca güvenlik bakımından bir rahatlama olarak görülmemelidir. Aynı zamanda geçmişin ürettiği eşitsizlikleri, korkuları ve güvenlikçi yönetme biçimlerini sorgulamak için tarihsel bir eşik olarak değerlendirilmelidir.

Yeni normal

Tam da burada yeni bir normalden söz etmek mümkündür.

Fakat “yeni normal” eski düzenin biraz daha özgürleştirilmiş biçimi olmamalıdır. Herkes için ortaklaşa kurulabilecek demokratik bir yaşam zemini olmalıdır.

Bu, Cumhuriyeti reddetmek değil, Cumhuriyetin demokratikleşmesini tamamlamaktır. Cumhuriyetin yurttaşlık vaadini, kuruluşta eşit biçimde tanınmayanları da eşit yurttaşlar olarak içine alacak şekilde genişletmektir.

Yeni normal devletin sınırlandığı ve toplumun güçlendiği, hukukun güvenliğin aracı değil, özgürlüğün güvencesi olduğu, farklılığın tehdit değil, çoğulluğun kaynağı sayıldığı ve yurttaşın ülkenin geleceğinin kurucu öznesi olduğu bir ortak yaşamdır.

Bu, geçmişe dönüş değildir.

Belki de yüz yıl sonra ilk kez gerçekten ortak bir normal kurma ihtimalidir.

O hâlde bugün sormamız gereken soru “Eski normale ne zaman döneceğiz?” olmamalıdır.

Daha temel soru şudur:

Herkes için hiç kurulmamış bir normali birlikte kurabilir miyiz?

Belki gerçek normalleşme tam burada başlar.

Çatışmanın sona ermesiyle yetinmeyen; çatışmayı mümkün kılan ve istisnayı kalıcılaştıran düzeni sorgulayan, Cumhuriyetin demokratik niteliğini toplumsal yaşamda yeniden kuran ve insanların devlete uyum sağladığı bir normalden, devletin farklılıklarıyla birlikte yaşayan topluma uyum sağladığı bir normale geçişi mümkün kılan bir dönüşümle.

Yeni normal eski normale dönmek değil, herkesin eşit özne olduğu yeni bir ortak hayat kurmaktır.

(TAA/NÖ)

Dolly Parton’ın hatırasına…

Siyasi baskı, insan hakları ihlalleri ve devlet şiddetinin yoğun olduğu “Kurşun Yılları” boyunca Kral II.Hasan iktidarını pekiştirme ve muhalefeti sertçe bastırma peşindeydi.

70’li senelerde öğrenci olan Fatna El Bouih polis tarafından gözaltına alınan, tacize uğrayan, işkenceye tabi tutulan devrimci kadınlardan sadece biriydi: “Konuşursan dilini keseriz… göz bandını çıkarırsan kafanı kırarız… bir daha gün ışığı göremezsin… burada seni sileceğiz… yok olacaksın ” gibi tehditlerle sindirilmeye çalışılmış Fatna güvenlik kuvvetlerinin uygulamalarını ve hissettiklerini kitaba dökmüş ilk Faslı kadın olarak biliniyor.

“Duvarlar gölgemi bile yutuyor… artık hiçbir şeyim… Fatna değilim, kadın değilim, insan değilim, muhalif değilim… karanlıklara gümülmüşüm, yok oluyorum… artık sadece yakınlarımın hafızasında var olmaya devam ediyorum…”

Rejim temsilcilerinin darbelerine ve hakaretlerine mütemadiyen tabi tutulurken hislerini “Gece gündüz baygın kalmak istiyorum, uyanmak istemiyorum…” diye ifade ediyor.

Bir ara birisi şakağına silah dayıyor: “Bunun ölmesi lazım!”

Yıllar sonra hemcinsi yoldaşlarıyla buluştuğunda aralarında bazen hüzün, bazen neşeyle vuku bulan  muhabbette bir tanesinin “Senin erkek adın Abdülmümin’di, benim de Hamit olmama karar verilmişti…” demesiyle kıkırdıyorlar.

“Dışarı çıktığımda aynı işyerinde çalıştığım arkadaşlarımdan Hamit’e seslenildiğinde uzun süre bana yönelik olduğunu düşünerek dönüp bakıyor, hatta cevap veriyordum!”

Cezaevinde diğer mahpusların ihtimamla onlardan uzak tutulduğunu, kadınların böylesine riskli bir işe kalkışmalarının imkânsızlığı düşünüldüğünden erkek olduklarına dair bir kanının cezaevine hâkim olduğunu hatırlıyorlar.

Onlara normalden daha tehlikeli varlık muamelesi yapıldığını, kadınlıklarını ve kimliklerini silmek için erkek adları verildiğini belirtiyorlar. Esas kahramanımız o ara sözkonusu prosedüre uygun olarak Fatna’dan zorla Raşit’e dönüştürülüyor.

Dünya prömiyerini Beynelmilel Marakeş Film Festivali’nde gerçekleştirdikten sonra Hot Docs ve Festival Cinéma d’Alès Itinérances’ın programında gördüğümüz Fatna, Raşit adlı bir kadın (Fatna, une femme nommée Rachid/Fatna, a woman named Rachid) adlı belgesel seyirciyi ataerkilliğin baskın olduğu diyarlardan birine sürüklüyor. 2025 Fransa, Belçika, Fas ortak yapımı 93 dakikalık film, yönetmen ve senaryo hanelerinde adını gördüğümüz tecrübeli kadın sinemacı Hélène Harder’in imzasını taşıyor.

Fatna memleketinde bir şeylerin değişebileceğine dair inancını koruyup bilhassa hapishane şartlarının iyileştirilmesi için canla başla çalışmaya devam etse de babadan oğula geçen saltanatın tavrında ve icraatında hakiki bir devrim yaşandığını söylemek çok zor.

Yoldaşlık emeklilik bilmez

Fatna’yı genç erkeklerin tutulduğu bir hapishaneye sık sık girip çıkarken görüyoruz. Kamera mahpusların yüzünü ihtimamla göstermeyerek öznelerine hürmette asla kusur eylemiyor. Cezaevlerinde yatılan sürecin öznelerine faydalı olabilmesi için kültürel faaliyetlerin ne kadar mühim olduğunu biliyor; dolayısıyla Fatna kendilerini ifade edebilmeleri için söz, şarkı, dans veya sinema aracılığıyla bir çeşit topluma kazandırma projesi yürütüyor.

Kameranın varlığı sanki tüm cezaevi personelinin, “yukarıdan” gelen emirle Fatna’ya ziyadesiyle nazik, belki de “hoşgörü”yle yaklaşmasını sağlıyor. Kahramanımızın cezaevi müdürlüğüyle diplomatikçe  sürdürdüğü işbirliğinde nihai amacı mevzubahis faaliyetlerin resmiyet kazanması. Zaten belgeselin sonlarında cezaevinde gerçekleştirilen film festivali Fatna’nın en azından amaçlarından birine ulaştığını ve kadın olmanın muhakkak ki mazide olduğu kadar aşağılanmadığını ispatlıyor.

Ne de olsa belgesel boyunca sık sık geçmişe dönüp hatıraların hortladığına şahit oluyoruz: “Dünyayı değiştirmek istiyorsunuz… lakin kadının yeri evdir, çocuklarıyla beraber… geriye kalan ne varsa saçmalıktır, tabiata aykırıdır!”

Güvenlik kuvvetleri temsilcilerinin karşısında asla gözyaşı dökmediğini belirten Fatna’nın yoldaşlarından biri hamam böceği kelimesini halen ağzına bile alamadığını söylüyor. Yıldız nizamında yattıkları daracık hücrede ayaklarının tuvalete dayandığını hatırlıyor. Cezaevinde aslında insanın adaptasyon kapasitesini idrak ettiğini belirtiyor:” İnsan 6 ay boyunca gözleri bağlı nasıl yaşar başka türlü?”.

İçinden Şeyh İmam şarkılarını mırıldandığını söylerken Fatna - sanki Anadolu Pop tarzına yakınmış gibi duran, avangard siyasi tiyatro kökenli - Nas El Ghivan grubunun ezgileriyle moral bulduğunu belirtiyor.

Kadınlar güç kazanacak

Geleneksel formatta çekilmiş olan belgesel 70’li yılların öğrenci hareketleri, grevler ve protestolar en başta olmak üzere siyah-beyaz arşiv malzemesini layıkıyla değerlendiriyor. Seyircinin maziyle alakalı kanısı nispeten gerçekçi bir zemine oturtulsa da çağdaş Fas hakkında net ve geniş bir manzara  çizildiğini söylemek zor.

Neyse ki Fatna’nın kadın güçlenmesine yönelik faaliyetlerine de şahit olup en azından bu hususta  daha çok yol alınması gerektiğini idrak ediyoruz. Mütevazı hayat şartlarının daha belirgin olduğu bilhassa taşrada, köyde, kırsal kesimde din baskısını fazlasıyla hissediyor ve bir kadının aileye meydan okuyarak bağımsızlığını kazanmasının hâlâ çok zor olduğunu görüyoruz.

İnsanın çocukluğunda ağabeyi gibi sokakta oynama hakkına sahip olmaması ne garip değil mi?

Fatna kendini okula yazdırabilmek için babasına yalvardığını hatırlıyor. Bir süre sonra sınıftaki tüm kız çocuklarının okulu terk ettiğini, hatta yakın arkadaşının kendinden yaşça çok büyük bir adamla evlendirildiğini bizimle paylaşıyor.

“Kız çocuklarının bekâreti neden ailenin onuru sayılıyor ki?” sualinin ardından “Din, toplumun afyonudur” ifadesini de belgeselde duyuyoruz.  

Fatna tecrübelerinin paylaşılabilmesi için beynelmilel faaliyetlere de dahil oluyor; bu bağlamda Atina’da katıldığı bir insan hakları toplantısından sonra Antep’e de geliyor ve yaşadıklarına benzer tecrübelerden Suriye zindanlarında geçmiş kadınlarla görüşüp hemcinslerine destek oluyor.

Lakin yıllar süren sindirme politikalarından muzdarip Fas’ın hür bir toplum yapısına kavuştuğunu söylemek halen çok zor.

Babasından devraldığı krallığa cilalı bir imaj kazandırmaya soyunmuş VI. Muhammed’in son dünya kupası dahil, futbol gibi toplumun bir diğer afyonunu layıkıyla değerlendirdiği söylenebilir. Sporcu Azaitar kardeşlerle aralarındaki yakın münasebet yüzünden sık sık dedikodulara da mevzu olan mümtaz ve pürneşe kral yakın zamanda Odysseia filminin çekildiği, Fas’ın Batı Sahra işgalinin hatırlanmasıyla da gündeme geldi.

Ya Trump’ın sözde Fas egemenliğini tanımasıyla bağlantılıymış gibi duran, ABD - Fas - İsrail güçbirliğinde hedef muamelesi gören İspanya’nın Sebte kentine serbestçe akmış olan takriben 60 bin mülteciye ne demeli?  

Fas’ın yıllardan beri Hollywood sinemasına ahlaksızca peşkeş çekilmesi bir yana, turizm adına sosyal ve kültürel bir yozlaşmayla karşı karşıya olduğu kesin. En başta gayet kısıtlı su kaynakları olmak üzere tabiat zenginliklerinin sorumsuzca harcanması, kişiliksiz ve arsız betonlaşma, ayrıca başka birçok çarpıklık, kronikleşmiş bir vaziyete işaret ediyor.

İnsan hakları ve ifade hürriyetinin halen gayet kısıtlı olmayı sürdürmesi kadın sinemacı Hélène Harder’in bir zamanlar “sert” erkeklere “korku saçmış” kadın kahramanını ön plana çıkaran, mülayim olduğu kadar manidar belgeseli, neyse ki memleketin hâline daha teferruatlı bakma ihtiyacını tetikliyor.

(RL/EMK)

Dil, yalnızca kelimeleri birbirine bağlayan bir iletişim aracı değildir. Dil aynı zamanda insanın kendisini, dünyayı ve ötekini anlama biçimidir.

Bir toplumun dili, o toplumun hafızasını, düşünce dünyasını, değerlerini ve birbirleriyle kurduğu ilişkiyi taşır. Bu nedenle dilin toplumsal işlevi yalnızca anlatmak değil; aynı zamanda göstermek, açıklamak, sorgulamak, yorumlamak, işaret etmek, ortaya çıkarmak ve onarmaktır.

Kırılmş olanı onarmak

Bu bağlamda Süryanicede ܒܕܰܩ (bdāq) kökü üzerinde duran ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (mbadqānā) kavramı dikkat çekici bir anlam derinliğine sahiptir.   ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (mbadqānā), yalnızca “anlatan” veya “açıklayan” değildir. Aynı zamanda araştıran, sorgulayan, yorumlayan, işaret eden, gizli olanı açığa çıkaran, belirginleştiren ve gerektiğinde kırılmış olanı onaran bir özneyi ifade eder.

Bu nedenle ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (leşana mbadqana) ifadesini yalnızca “anlatan dil” şeklinde sınırlamak, kavramın taşıdığı anlam zenginliğini daraltmak olur. Daha geniş anlamıyla bu ifade: “Anlatan, açıklayan, araştıran, hakikate işaret eden, gizli olanı açığa çıkaran ve onaran dil” şeklinde düşünülebilir.

Burada dil, pasif bir aktarım aracı olmaktan çıkar; hakikati arayan ve hakikatin görünür hâle gelmesine aracılık eden bir güç hâline gelir. Fakatܒܕܰܩ  (bdāq) kavramının belki de en dikkat çekici yönü, “onarmak, tamir etmek” anlamına açılmasıdır.

Çünkü insan ilişkilerinde ve toplum hayatında bazı şeyler yalnızca yanlış anlaşılmaz; zamanla kırılır. Güven kırılır, ilişkiler kırılır, hafıza kırılır, toplumsal bağlar zayıflar. Böyle bir durumda dil yalnızca olup biteni anlatan bir araç değildir. Doğru kullanıldığında dil, kırılanı onaran bir köprüye dönüşebilir.

İşte burada ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (leşana mbadqana) ifadesi toplumsal açıdan daha derin bir anlam kazanır.

Anlatır; çünkü hafızayı korur. Açıklar; çünkü yanlış anlamaları giderir. Sorgular; çünkü dogmatik kabulleri sarsar. Araştırır; çünkü hakikatin peşinden gider. İşaret eder; çünkü insana yön gösterir. Açığa çıkarır; çünkü örtülü olanı görünür kılar. İfade eder; çünkü insanın içinde kalan sözü dışarı taşır. Onarır; çünkü kopmuş bağların yeniden kurulmasına aracılık eder.

Bu açıdan bakıldığında dil, yalnızca “ne söylediğimiz” değildir; aynı zamanda “toplumda neyi görünür kıldığımız ve neyi yeniden inşa ettiğimizdir.”

Dil kavramsal çerçeve sunar

Bir toplum kendi dilini kaybettiğinde yalnızca kelimelerini kaybetmez. Dünyayı yorumlama biçiminin bir bölümünü, geçmişle kurduğu bağın bir kısmını ve kendi içindeki bazı anlamları da kaybetme tehlikesiyle karşılaşır. Buna karşılık dili yaşatmak, yalnızca eski kelimeleri korumak değil; o kelimelerin taşıdığı hafızayı, düşünceyi ve toplumsal bağları yeniden canlı hâle getirmektir.

Bu nedenle  ܠܫܢܐ ܡܒܕܩܢܐ(leşana mbadqana), Süryani kültürünün dil anlayışı açısından güçlü bir kavramsal çerçeve sunabilir:

Dil anlatır ama yalnızca anlatmakla kalmaz. Dil açıklar ama yalnızca açıklamakla kalmaz. Dil araştırır, sorgular ve yorumlar. Dil görünmeyeni görünür kılar. Dil saklı olanı açığa çıkarır. Dil insanın içindekini dile getirir. Ve en önemlisi, dil bazen kırılmış olanı yeniden onarır.

Belki de toplumsal hayat için asıl ihtiyaç duyduğumuz dil tam da budur: İnsanı birbirinden uzaklaştıran değil, birbirini anlamaya yaklaştıran; hakikati örten değil, onu görünür kılan; yarayı derinleştiren değil, yarayı saran; kırılmayı çoğaltan değil, kırılanı onarmaya çalışan bir dil.

Bu anlamda ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (leşana mbadqana), yalnızca “anlatan dil” değildir. O, anlatırken açıklayan; açıklarken sorgulayan; sorgularken hakikati arayan; hakikati ortaya çıkarırken de insan ve toplum arasındaki kırılmış bağları onarmaya çalışan bir dildir.

Ve belki de dilin toplumsal sorumluluğu tam burada başlar: İnsanın sesini duyurmak, hakikatin üzerindeki örtüyü kaldırmak ve birbirinden uzaklaşmış gönüller arasında yeniden bir anlam köprüsü kurmak.

(YB/EMK)

Kendimi bildim bileli “barış” sözü edilir. O kadar çok edilir ki, dillere pelesenktir Mustafa Kemal'in o ünlü “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözü.   

Her fırsatta ne kadar çok barışsever bir “millet” olunduğunun nişanesi için referans olarak gösterilir. 

Sadece bu söz değil başka sözler de hep dillendirilirdi de! Barış, neden bir türlü zuhur etmezdi ki! Merak edenler vardır elbette! Barış, hayatlarımızda hak ettiği yeri hak ettiği anlam kadar almıyor da ondan!

Hiç düşünmezler mi; insanlar neden birçok insana göre yenilmeyen, içilmeyen ve dahi “soyut” diye düşünülecek bu kavramı hayatın vazgeçilmezi olsun diye bu kadar çok içselleştirirler ki!  Bu kadar çok dillendirir. Bu kadar çok kendini katarak savunur ki! Düşünmezler! 

Çünkü savaşın, şiddetin, silahın cazibesinden, rantından devasa varsıllıklara egemenler sahiplik ederler de ondan. 

İşte barış isteyenlerin; inadına, savaş, şiddet, diyenlere karşı: barış taraftarları daha çok örgütlenmek daha çok seslerini çıkarmak ve daha çok barış istemek zorundalar elbette. Evet ben “Barış” taraftarıyım. 

2026 yılının 1 Eylül Dünya Barış Gününe gidilirken neredeyse yarım asırdır ülkenin kanayan ve büyük bedeller ödenmesine neden olan Kürt Sorunu'nun demokratik çözümüne dair devletin en üst düzeyinden adımlar atıldı. PKK fesih kararı aldı. Yasal süreç başlatıldı. 

Suriye’de de çok hızlı ve benzer şekilde umut vaat eden bir süreç işliyor…Önceki 1 Eylül’lerde barış yanlıları şiddetin sonlandırılarak barışın muktedir olmasını dileyen sloganlar ve içeriği bu mealde belgilerle söz kelam üretirlerdi.

Sanırım bu yılın 1 Eylülünde henüz çiçeği burnunda hayli uzun ve çoklu ihtiyaçlara yanıtlara gebe bir barış ve demokrasi sürecinin yürüyüşünün paydaşlığının alanlarda haykırılmasına ve sahiplenilmesine büyük ihtiyaç var…

Bir kez daha ifade edilmeli ki özellikle demokrasi ve barış sahiplenildikçe ete kemiğe bürünür…

(ŞD/EMK)

Her edebiyatseverin bir gün okuma hayali kurduğu ama çoğumuzun gözünü korkutan Ulysses’i şimdi okumayacaksak ne zaman okuyacağız?

Christopher Nolan’ın The Odyssey filmiyle birlikte binlerce yıllık bir kahraman yeniden hayatımızın ortasına düşmüşken, kahramanın yolculuğunun her aşamasını öğrenmişken Bloom ile olan maceramızı tamamlamayı deneyebiliriz.

Ulysses’i okumanın tam da zamanı derken, The Odyssey’i sinemaya uyarlayan Nolan’dan ilham aldığımı söylemeliyim. Çünkü Nolan da Ulysses’i ancak filmi çekerken bitirebilmiş. Nolan, The Irish Times’a verdiği röportajda Joyce’un romanını tam 33 yıldır okumaya çalıştığını anlatıyor. Çekimler başladığında oğlu ona “Odyssey’in filmini yaparken de bitirmeyeceksen, ne zaman bitireceksin?” diye sorunca, kitabı yeniden okumaya başlıyor. Her hafta sonu bir bölüm şeklinde ilerleyen Nolan, romanı ancak filmin post-prodüksiyon aşamasında tamamlıyor. Ve 33 yıllık mücadelenin ardından şu hükme varıyor: “Muazzam bir eser.”

Jung ancak tersten okuyarak bitirmiş!

Nolan gibi üniversitede edebiyat okumuş birinin bile bir kitabı bitirmek için 33 yıla ihtiyaç duyması, Ulysses’ten ürken okur için bir teselli olabilir.

Zira zorlanan tek kişi o değil. Carl Gustav Jung da Ulysses üzerine kaleme aldığı “Ulysses: A Monologue” başlıklı yazısında ilk okuma deneyimini bir komedi gibi anlatır.

135’inci sayfaya kadar gelir; bu sırada iki kez uyuyakalır. Kitaba hakkını verebilmek için birkaç “kahramanca çaba” daha gösterir ve en sonunda radikal bir çözüm bulur. Kitabı tersten okumaya başlar!

Jung’un çıkardığı sonuç oldukça eğlenceli. Özekle diyor ki; bu romanın alıştığımız anlamda belirgin bir önü, arkası, tepesi ya da dibi yoktur; tersten okumak da baştan sona okumak kadar işe yarar.

Benim okuma ya da okuyamama maceram da tek başına bir öykü konusu olabilir, bu nedenle anlatma hakkımı saklı tutuyorum.

Dublin’de 700-800 sayfalık bir gün 

Şimdi diyeceksiniz ki, madem bu kadar meşakkatli bir iş, bunca zahmete neden katlanalım?

Çünkü… Çünkü bir edebiyatseverseniz, öyle ya da böyle bir gün bu romanı okumalısınız, en azından denemelisiniz.

Öncelikle kabul etmek gerekir ki Ulysses sadece bir roman değil; insan zihninin ve dilinin ulaşabildiği en yüksek estetik zirvelerden biri. Hatta Dublin’i gezdiren rehberlerin deyimiyle “Ulysses edebiyatın Sistine Şapeli!”

Övgülere ara verip anlatmaya kitabın adından başlayalım. Öncelikle Ulysses ve Odysseus aynı mitolojik kahraman. Odysseus kahramanın Yunanca adı; Ulysses ise Latin geleneğinden İngilizceye geçen biçimi. Dolayısıyla James Joyce romanına Ulysses adını verdiği anda Homeros’la kurduğu bağı daha kapağında ilan etmiş.

Fakat kitabı açtığımızda ne Odysseus’u buluruz ne İthaka’yı ne de Ege ile Akdeniz arasında dolaşan gemileri. Karşımızda Dublin vardır. Tarih 16 Haziran 1904’tür. Ve kahramanımız Leopold Bloom’dur.

Yedi yılda yazılan bir gün

Dublin demişken yazardan kısacık da olsa söz etmek lazım. Joyce 1882’de Dublin’de doğdu. Katolik eğitimi aldı, University College Dublin’de öğrenim gördü; genç yaşından itibaren İrlanda, din, milliyetçilik, aile ve sanatla sorunlu bir ilişki kurdu. 1904 yazar için önemli bi yıl.

Eşi Nora Barnacle’la ilk tanışması 16 Haziran 1904’te gerçekleşti. Joyce yıllar sonra Ulysses’in bütün olaylarını tam da bu tarihe yerleştirdi.

Aynı yılın ekim ayında Joyce ile Nora, İrlanda’dan ayrılmak durumunda kaldı. Önce Pola, ardından Trieste, Zürih ve Paris... İrlanda’ya son ziyareti 1912’deydi ve bir daha dönmedi. Bugün artık 16 Haziran “Bloomsday” olarak kutlansa da, okurlar Dublin’de dönem kıyafetleriyle Bloom ve Stephen’ın izlediği güzergâhları yürüse de Joyce’un ölüsü bile Dublin’e dönemedi. Zamanın muhafazakar hükümeti ve klisesi yazarın cenazesinin ülkeye getirilmesini reddettiği için 58 yaşında ölen Joyce, Zürih’teki Fluntern Mezarlığına gömüldü.

Hayatının son döneminde resmi olarak da yurtsuz kalan Joyce’un, Ulysses’in sonuna düştüğü yer ve tarih kaydı tüm bunları daha da anlamlı kılıyor.

Trieste-Zürih-Paris, 1914-1921. 

Evet, bir Dublin gününü anlatan Ulyses, üç Avrupa kentinde, yedi yılda yazıldı.

Ancak burada olağanüstü bir paradoks olduğunu da belirtmeliyim. Joyce’un yurtsuzluğunun en etkileyici yanı fiziksel olarak uzak kaldığı memleketini, zihinsel olarak asla terk edememiş olması...

Dublin’den uzakta ama hep Dublin’de 

Dublin’i terk etmek zorunda olduğunu hisseden yazarın bütün eserlerinde mekan olarak hep Dublin’i seçmesi…“Dublin bir gün haritadan silinse, benim kitaplarıma bakılarak yeniden inşa edilebilir” demesi…

Bir anlamda Joyce Dublin’den ayrılmış ama Dublin Joyce’tan hiç ayrılmamış. Zihninde tekrar tekrar aynı şehre dönmüş. Joyce bunu da şöyle açıklamış:

“Ben her zaman Dublin hakkında yazarım; çünkü Dublin’in kalbine inebilirsem, dünyadaki bütün şehirlerin de kalbine inebilirim. Özel olanda evrensel gizlidir.”

Ulysses’e dönersek, roman ilk olarak 1918’de New York merkezli The Little Review’da tefrika ediliyor. Ancak “Nausicaa” bölümünün ardından müstehcen bulunarak yasaklanıyor. İrlanda’da yayımlanması zaten mümkün değil.

Sonunda Paris’teki Shakespeare and Company kitabevi risk alarak kitabı yayımlamayı kabul ediyor. Kitap 2 Şubat 1922’de, Joyce’un 40’ıncı doğum gününde basılıyor. Ancak kitap, 1933 yılına kadar Amerika ve İngiltere’de tamamen yasaklı kalıyor.

Tabii yasaklar bir yere kadar… Kaçak kopyalar bir şekilde elden ele dolaşıyor. T.S. Eliot, Ezra Pound gibi modernist edebiyatın devleri, Ulysses’i sonuna kadar savunuyor. Uzun bir maceranın ardından Ulysses, bir başyapıt olarak hak ettiği yeri alıyor.

On yıldan bir güne: Mitin işlevini sökmek

Hikâyeye gelirsek… Aslında Joyce modern bir destan yazdığını daha romana verdiği isimle ilan etmişti. Ancak okuma sırasında, en azından ilk baskılarda bunu anlamak pek mümkün değil. Şöyle ki, Homeros’un Odysseus’u Troya Savaşı’ndan sonra evine ulaşabilmek için on yıl boyunca denizlerde dolaşıyor. Leopold Bloom ise 16 Haziran sabahı evinden çıkıyor, Dublin sokaklarında geziniyor ve gece evine dönüyor. Joyce’un devrimi bu iki hat arasında gerçekleşiyor.

Haklı olarak diyebilirsiniz ki, Nilgün denizlerde dolaşmakla bir şehrin sokaklarında dolanmanın ne alakası var?

Evet var, çünkü Joyce, Ulysses’de Odysseia’yı yeniden anlatmıyor; onu söküyor, işlevlerini alıyor ve yeniden kurguluyor. Ve bunu gayet planlı yapıyor, tüm hikayeyi Homeros’un Odysseia’ı üzerine kuruyor, hem de milimetrik bir şekilde.

Bunu yapırken, hikayeyi savaşçı kraldan alıp sıradan bir adama teslim ediyor. Odysseus devleri yenen bir kral; Bloom ise reklam toplama işiyle uğraşan, karısı Molly’nin kendisini aldattığını bilen, kaybettiği oğlunun acısını taşıyan, antisemitik önyargılarla karşılaşan orta yaşlı sıradan bir adam.

Bloom’un görünmez canavarları

Odysseus’un canavarları görünür; Bloom’unkiler ise içsel. Onun canavarlarının yalnızlık, kayıp, cinsel arzu, kıskançlık, ölüm gibi adları var. Kiklop bölümündeki dev Polyphemos’un yerini meyhanedeki “Citizen-Yurttaş” alıyor. Citizen iki gözlü bir insan ama dünyayı aşırı milliyetçi, dışlayıcı ve antisemitik tek bir gözle görüyor. Joyce, mitolojik tek gözlülüğü çağının kör fanatizmine dönüştürüyor.

Sirenler bölümünde denizcileri ölüme çeken yaratıklar yok; barda çınlayan müzik, kadın sesleri ve arzunun dili var. Kirke bölümünde ise büyülü ada, Dublin’in gece hayatında halüsinasyonların ve bastırılmış korkuların ortaya çıktığı bir geneleve dönüşüyor.

Babasını arayan Telemakhos’tan Dedalus’a

Bütün bu yapıda anlatının diğer yarısını taşıyan ismi de unutmamak gerekir; Stephen Dedalus. Destanda babasını arayan Telemakhos’un, Joyce’un dünyasındaki karşılığı olan Stephen; aynı zamanda yazarın “Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi” adlı eserinden Ulysses’e taşıdığı, vicdan azaplarıyla boğuşan genç şair.

Haliyle roman sadece Bloom’un Dublin sokaklarındaki seyrini anlatmıyor; baba-oğul mitinin izlerini de sürüyor. Erken yaşta kaybettiği oğlu Rudy’nin yasını tutan Bloom ile öz babasından zihnen kopmuş Stephen’ın teğet geçen yolları, günün sonunda (gece yarısı Kirke bölümündeki hengameden sonra) kesişiyor. Bir nevi çağın insanının yetimliği, birbirini bulma çabası…

Cinsellik, beden ve kusurlu insan 

Tartışmaya kapalı bir biçimde Ulysses radikal bir eser; bunun nedeni sadece edebî formu değil, aynı zamanda Viktoryen/Katolik ahlakçılığa ve toplumsal dayatmalara karşı sert eleştirel duruş sergilemesi.

Joyce, cinselliği dönemin muhafazakâr anlayışı gibi halı altına süpürmüyor ama onu estetikleştirip idealize de etmiyor. Bedenin fizyolojik ihtiyaçlarını, mastürbasyonu, cinsel fantezileri, suçluluk duygusunu ve hamlığı olduğu gibi yansıtıyor.

Bugünün performans odaklı, filtrelerle sterilize edilmiş yapay beden/cinsellik algısına kıyasla Joyce; Bloom ve Molly üzerinden insanı insan yapan, utancıyla, kusurlarıyla var olan bir doğallık sunuyor.

Kahramanlık dayatmasının reddi

Diğer yandan Joyce, sistemin bireye yüklediği “kahraman olma” baskısını boşa çıkarıyor. Neoliberal dünyanın “kendini baştan yarat”, “başarılı ol”, “kendi hayatının CEO'su ol” dayatmalarını düşünürsek, Leopold Bloom tam bir anti-kahraman. Bir düşmanı öldürmez, dünyayı kurtarmaz, büyük sözler söylemez. Karşısına çıkan sorunları kahramanca çözmez, sadece yaşar.

Hâl böyle olunca Joyce, geçmişteki bir eseri kopyalamıştır diyemeyiz. Onun yaptığı Odysseus ile Bloom arasındaki farkı vurgulayarak yeni bir anlam üretmek. Joyce, Homeros’u parodileştirirken toplumun dar milliyetçiliğini, dini otoriterliğini ve entelektüel kibrini hicvediyor.

Bize gösterdiği en radikal gerçek ise şu: “Anlatılmaya değer olmak için olağanüstü bir hayata gerek yoktur.”

18 bölümlük bir Dublin yolculuğu

Joyce romanı yayımlarken bölüm başlıklarını metne koymamış, yalnızca numaralandırmış. Ancak eleştirmen dostları Carlo Linati ve Stuart Gilbert için hazırladığı ünlü şemalarda yapıyı Homeros’taki karşılıklarıyla belirlemiş.

Telemakhos, Odysseus’un Yolculuğu ve Eve Dönüş (Notos) olarak üç ana bölümden oluşan Ulysses, destana paralel olarak yazılmış 18 bölüm halinde ilerliyor. Ve her bölüm farklı bir edebi tarz, farklı bir teknik içeriyor. Joyce, bilinç akışından gazete manşetlerine, tiyatro metninden müzikal yapılara sürekli biçim değiştirmiş.

Penelope artık beklemiyor

Bana sorarsanız dönüşümün zirvesi romanın kapanışı. Homeros’un Penelope’si evde kocası Odysseus’u bekliyor ve sadakati ile kutsanıyor ya… Joyce’un Penelope’si Molly ise kocasını aldatıyor. Müthiş bir ters köşe!

Joyce, bununla yetinmiyor, hikâyesinde son sözü eve dönen erkeğe değil, evdeki kadına veriyor. Noktalama işaretlerinin neredeyse tamamen kalktığı uzun iç monoloğunda Molly; bedenini, arzularını, geçmişteki erkekleri, gençliğini ve Bloom’un evlilik teklifini düşünüyor. Ve roman tek bir sözcükle kapanıyor: “Yes.”

“Evet dedim evet diyeceğim Evet.” 

Nasıl kolay okunabilir?

Nolan’ın 33 yılı ve Jung’un uyuyakalması cesaret kırıcı görünmesin. Ulysses “sonra ne olacak?” merakıyla okunacak bir olay romanı değil. Tek seferde okuyup bitirmemiz gerekmediği gibi, her göndermeyi ilk okumada anlamak zorunda da değiliz.

Yine de iyi bir haber vereyim; Türkçe okuma yolculuğumuzda bize eşlik edebilecek güçlü rehberler mevcut.

Romanın ilk Türkçe çevrimini yapan Nevzat Erkmen bir de “Ulysses Sözlüğü” hazırlamış. Erkmen’in 1996’da YKY’den çıkan eksiksiz çevirisinin ardından hazırladığı Ulysses Sözlüğü, metindeki Latince ifadelerden Katolik ayinlerine tüm göndermeleri sayfa ve satır bazında açıklıyor.

Ayrıca kolaylaştırıcı olarak Harry Blamires’ın “Bloomsday Kitabı: Adım Adım Ulysses” adlı eserini Norgunk’tan Armağan Ekici çevirisiyle okuyabilirsiniz. Aynı yayınevinden Ulysses çevirisi de bulunan Armağan Ekici, bu çalışmasıyla 18 bölümün sembolik haritasını çıkaran eksiksiz bir rehber sunuyor.

Bu arada Ulysses’i Fuat Sevimay çevirisiyle İthaki’den okumak da mümkün.

‘Hâlâ Ulysses’i neden okumalıyız?’ diyorsanız… 

Bu kadar yazıp yazıp da eksik kaldığını hissettiğim bu yazıyı Armağan Ekici’nin bloğunda “Ulysses’i neden okumalıyız?” sorusuna verdiği yanıtlardan seçerek bitireyim.

“İlk olarak, Ulysses’i hayat aşkına okumalıyız.”

“İkinci olarak, Ulysses’i edebiyat aşkına, büyük bir dil ustasının marifetlerinin tadını çıkarmak için okumalıyız.” 

“Üçüncü olarak, Ulysses’i mizah aşkına okumalıyız.” 

“Dördüncü olarak, Ulysses’i müzik aşkına okumalıyız.”

Ve beşinci olarak da “Ulysses’i Oğuz Atay aşkına, Oğuz Atay’ı sevdiğimiz için, onun kitaplarını daha iyi anlamak, kurduğu yapıları nasıl kurduğunu görmek için okumalıyız.”

(NK/EMK)

Günlük bakım için bilimsel öneriler

Kitle iletişim araçlarının, özellikle bu turizm mevsiminde, her gün sunduğu görüntüler; sakin turkuaz sularda küçük tekneler, gün batımları, kristal berraklığındaki kıyılarda yürüyüşler ve dalışlar, dalgaların hemen yanı başındaki restoran masaları gibi pastoral anları gösterir.

Ama bu görüntülerin ardında, Fizik ile incelenebilecek ve bedenimizi, zihnimizi ve sağlığımızı etkileyen bir gerçeklik var, biz farkında olmasak bile.

Bundan sonra okuyacağınız metin bir tıbbi reçete değil; günlük gözlemlere dayanan ve bilimsel yöntemin ilkeleriyle birleşen bir bakış açısıdır. Amacı, bu yaz döneminde hepimizin sürdürdüğü önyargıları ve davranışları biraz olsun değiştirebilmektir. Bir otorite tarafından yazılmıyor, zaten otorite diye bir şey yok, aksine, günlük ve tekrarlanan olguları gözlemleyen, hipotezler deneyen, ilişkiler arayan ve gündelik yaşam için yorumlar geliştirmeye çalışan bir insan tarafından yazılıyor.

Bilimsel yöntem, dünya hakkında bilgi edinmemizi sağlayan temel süreçtir. Yalnızca okulda Fizik öğretimi için değil, her durumda kullanmamız gereken bir yöntemdir ve şu adımları içerir:

1.       Olguların gözlemlenmesi

2.       Sorunun formüle edilmesi

3.       Hipotezin ortaya konması

4.       Deney veya ampirik sınama

5.       Sonuçların analizi

6.       Çıkarımlar

7.       Tekrar

"Güneş, deniz ve Fizik" vaka incelemesi

Olgunun gözlemlenmesi: Birçok insan, özellikle yazın, güneşte ve denizde vakit geçirdiğinde bedensel ve ruhsal olarak kendini daha iyi hissediyor.

Sorunun formüle edilmesi: Güneşe maruz kalmak ve denizle temas, insan sağlığını ve iyilik halini tam olarak nasıl etkiliyor?

Hipotezin ortaya konması: Ilımlı ve kademeli güneş maruziyeti, deniz suyuyla temasla birleştiğinde, biyolojik döngüleri düzenler, ruh halini iyileştirir ve bedenin doğal savunma mekanizmalarını güçlendirir.

Deney: Bir ay boyunca her gün güneş ve deniz maruziyetini kaydedin; uyku kalitesi, enerji düzeyleri ve genel ruh hali gibi parametreleri not edin.

Sonuçların analizi: Bir ayın sonunda, güneşe maruz kalma (birinci değişken) ya da deniz suyuyla temas (ikinci değişken) ile kaydettiğiniz parametrelerin iyileşmesi arasında bir ilişki olup olmadığını görmek için verileri analiz edin.

Çıkarımlar ve tekrar: Sonuçlar olumluysa, bu çıkarım başlangıçtaki hipotezi güçlendirir. Süreç, teyit amacıyla arkadaşlarınız tarafından da tekrarlanabilir.

Birinci değişken: "güneş"

Güneş ışınımıyla günlük temas, insan sağlığı üzerinde çok katmanlı etkilere sahiptir. Güneş, ultraviyole (UV) dalgalar dahil olmak üzere tüm elektromanyetik tayfta ışınım yayar. Ultraviyole ışınımlar üç türe ayrılır:

·       UVA (UltraViolet A): dalga boyu 320–400 nm

·       UVB (UltraViolet B): dalga boyu 290–320 nm

·       UVC (UltraViolet C): dalga boyu 100–290 nm (atmosfer tarafından tamamen süzülür, bizi ilgilendirmez)

İnsan bedeni bu ışınıma karşı doğal bir savunma geliştirmiştir: melanin. Üretimi güneşe maruz kalmayla artar ve fotokoruma sağlar. İnsanın doğal ışıktan sürekli uzaklaşması, bedeni ani güneş maruziyetine karşı savunmasız bırakır.

Bu yüzden çözüm güneşten kaçınmak değil, bedenin uzun vadede kendi doğal savunmasını inşa edebilmesi için günlük, ılımlı ve kademeli güneş ışığı maruziyetidir. Elbette, İskandinav ülkeleri gibi güneş ışığının daha az olduğu yüksek enlemlerde yaşayanlar için On İki Adalar'daki güneş, hem çok özlenen bir keyif hem de ciddi bir meydan okumadır.

Genellikle daha açık tenli olan (fototip I ve II) bu kişilerin derisinde daha az melanin bulunur. Bu özellik, bu ziyaretçileri güneş yanıklarına karşı son derece savunmasız kılar. Bir güneş yanığı yalnızca geçici bir rahatsızlık değildir; cildin, uzun vadede cilt kanseri gelişimi de dahil olmak üzere daha ciddi hasarlar riskini artıran akut bir iltihabi tepkisidir.

Ve bu yalnızca turistleri ilgilendiren bir mesele de değildir. Güneş ışığına maruz kalma süresi, günün saati (öğle vakti), yani cildin hassasiyeti, beslenme türü, hatta cilt yüzeyinin ne kadar nemli olduğuna kadar pek çok etkene bağlı olabilecek bir olgudur.

Bu tatsız sonuçlardan kaçınmanın temel taşı önlemdir. Turistlerin (ve yalnızca onların değil) güneş koruması, yüksek koruma faktörlü (SPF 50+) güneş kremi kullanımı, koruyucu giysi, gölge arayışı ve kademeli maruziyeti içeren akıllı bir güneşlenme stratejisi benimsemesi gerekir.

Ozon deliği, UVB ışınımını süzen ozon (O3) tabakasının yoğunluğundaki azalmayı ifade eder. Kelimenin tam anlamıyla bir delik değil; kloroflorokarbonlar gibi insan kaynaklı kimyasallardan kaynaklanan bir incelmedir.

Bu tabaka kutup bölgelerinde kışın daha kalın, diğer noktalarda ise daha incedir. Ozon (O3), üç oksijen atomundan oluşan moleküler bir oksijen biçimidir. Üst atmosferde oksijenin (O2) ultraviyole ışınımı soğurup atomik oksijene ayrışması ve bunun başka oksijen molekülleriyle birleşmesiyle oluşur. Ozon, 1839'da Christian Friedrich Schönbein tarafından keşfedildi; adını da karakteristik kokusundan dolayı Yunanca "koklamak" anlamına gelen "ozein" sözcüğünden verdi.

Ozonun insan sağlığı için önemi çok büyüktür; çünkü tehlikeli UVB ışınımlarına karşı koruyucu bir filtre görevi görerek yanık, katarakt ve cilt kanseri riskini azaltır.

Gökyüzünün mavi rengi kendiliğinden bir şeymiş gibi görünür, ama aslında günlük hayatta karşılaştığımız en zarif Fizik örneklerinden biridir. Bunun nedeni Rayleigh saçılmasıdır: güneş ışığı atmosferi geçerken, kendi dalga boyundan çok daha küçük azot ve oksijen molekülleriyle karşılaşır; bu moleküller ışığı her yöne saçar, ama eşit ölçüde değil. Saçılmanın şiddeti dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır, bu yüzden mavi ışık (yaklaşık 450 nm) kırmızıdan (yaklaşık 700 nm) çok daha güçlü saçılır.

Böylece, öğle vakti açık gökyüzünde, güneşin kendisinden uzağa nereye bakarsak bakalım, gözümüze her yönden gelen ışığın çoğunlukla saçılmış mavi ışık olduğunu görürüz. Mor ışık aslında daha da güçlü saçılır, ama gözümüz bu dalga boyuna daha az duyarlıdır ve güneş tayfında mora göre daha fazla mavi bulunur, bu yüzden gökyüzünü mor değil mavi görürüz.

Gün doğumu ve batımında bu durum tersine döner: mavi ışık gözümüze ulaşmadan çok önce saçılmış olur, geriye kırmızı ve turuncu dalga boylarının egemen olduğu bir gökyüzü kalır; öğle vaktinde ise mavi bileşenlerin kısmi saçılması güneşin kendisinin sarımsı görünmesine yol açar.

Bu olay, adını, 1871'de matematiksel olarak tanımlayan ve gökyüzünün rengine ilk kez sıkı bir fiziksel açıklama getiren İngiliz fizikçi Lord Rayleigh'den (1842–1919) alır. Cambridge'de profesördü, Maxwell'in ardından Cavendish kürsüsüne geçti ve 1904'te argon gazının keşfi nedeniyle Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü.

Işık, çevremizdeki renkleri şekillendirmekle kalmaz, bizi de şekillendirir. İkinci bölümde güneş ışınımının içsel saatimizi, sirkadiyen ritmi, nasıl düzenlediğini göreceğiz ve hipotezimizin ikinci değişkenine geçeceğiz: denize.

Deniz suyuyla temasın yalnızca serinlik ve dinlenme olmadığını göreceğiz, bir dizi yeni bilimsel çalışmaya göre bu aslında bedenimizin elektriksel bir "yeniden şarj" sürecidir, 1897'de elektronun keşfiyle ilişkili bir "topraklama" (earthing).

Not: Yazının ikinci bölümü sonraki hafta MAG'da yayınlanacak.

(PP/EMK)

Yüz yıllardır buradayım. Bakmayın sessiz durduğuma, heybetim çok ünlüdür. Kaçkar Dağları’nın eteklerine bir insanın yüzüne kondurulan hokka bir burun gibi kondurulmuşum.

Kentler beni pek sevmez, kentliler ise tepemden gitmez. Malum, kente 2070 metreden yukarıdan bakıyorum. Ara sıra başım dumanlanır, çocuklar sorar o zaman: “Sis denizine girebilir miyiz?” Hayır elbette, benim sisim başka, ne huysuz Karadeniz’e benzer ne de başka denizlere.

Bir rivayete göre adım "Kıto" kelimesinden geliyor. Geçmişte çevremdeki ve bana bakan yamaçlarda doğal su kaynaklarının ve otlakların sınırlı olmasından dolayı bana "kıt orası" veya "kıtlık yeri" anlamında Kıto denmiş. Yine rivayete göre bu sözcük zamanla, fındık tanesinin bahçenin en tepesinden kente yuvarlanması gibi Gito halini almış. Anladınız herhalde, ben “Gito” yaylasının ta kendisiyim.

Neler var bende neler... Durun anlatacağım, panik olmayın siz kentliler hep acelecisiniz, biraz sabırlı olun da.

Önce, benimle özdeşleşen az önce sözünü ettiğim başımın üzerine çöken yoğun sis tabakası ve oluşturduğu "bulut denizi" manzaramı anlatayım. Güneşli günlerde gökyüzünde, sisli günlerde ise adeta bulutların üzerinde yürüyormuş hissi verir. Buni kimse kaçırmak istemez.

Kaçkar ve Tatos Zirvelerim var. Pokut gibi diğer yaylalara kıyasla manzaralarım oldukça açıktır karşı tarafta Kaçkar Dağları’nın ve Tatos Zirveleri’nin karlı görüntülerini doğrudan görürüm. Hava atmak gibi olmasın.

Geleneksel ahşap evlerim de var. Koşa koşa gelirler günübirlikçiler. Onlar turizm için geldiğini sanır fakat bir iki foto çeker giderler geride de şişelerini, sigara paketlerini, izmaritlerini bırakırlar. Gelip de gördükleri, alıp da götürdüklerinden daha çok anlayacağınız. İki türlüdür bana gelenler. Bir kısmı günübirlikçiler, son dönemde biraz azalsa da gelirler yine.

Bir de bizim buranın Koçira Pansiyonu’na gelenler var. Oraya kalmaya gelenler benle çok konuşur. Sanki kurdun kuşun derdi bitti bir de bu Koçira’nın misafirlerinin dertleri başladı. Seçim derler, geçim derler, stres derler, kalabalık derler, derler de derler. Anlatırlar da anlatırlar... Heybetimden etkileniyorlar sanırım benim hepsinin sözüne yerim var sanıyorlar. Biraz da öyle gerçi çoğunu da dinlerim. Unuturlar onlar dakikakayı, saati kendilerini kaybedercesine konuşurlar, oysa ben yaylayım, dinlerim sadece ne yapabilirim? Zaten görüyorum tepeliklerdenden, bu kentlilerin dertleri hiç bitmez ki...

Koçira Pansiyon demişken, 22 yıl önce kuruldu. Serhan Pirpir, Pazar’ın Xaçapit köyünden. Benim bir güzel parçam onların ailesinin. 22 yıl önce ablasını kaybetti Serhan.

Hepimiz tanığız. Benim üzerimde boy veren yeni ağaç fidanları da yüz yıllardır burada olan ağaçlar da tanık oldu.

Serhan geldi buraya, tahtaları taşıdı yetmedi inşaat malzemelerini getirdi. "Koçira’yı kuracağım" diye Koçira'nın yanına kamp bile kurdu arkadaşları ile. Tabii benim öyle anlattığıma bakmayın gündüz pansiyonu yapmak için çalıştılar, akşam da hikayeler, öyküler anlattılar, atma türkülerle şenlettiler ortalığı.

Pansiyon kurulunca misafirleri de geldi. Açıkçası ben ilk başta rahatsız oldum, gürültü patırtı hiç eksik olmayacak sandım. İneklerin sesini duyamayacağım, kuşlara kol kanat geremeyeceğim, arılar vız vız anlaşamayacak birbirleri ile dedim bu insan sesinden. Hatta eyvah dedim, eyvah sis denizim insan denizi mi olacak?

Korktuğum, gökyüzüne varan başıma gelmedi neyse ki. Meğerse bu Serhan misafirlerini hep seçerek alırmış Koçira’ya. Öyle "İnternet falan var mı?" diye soran, kentteki klasik bir oteldeki hizmeti bekleyenler gelemez.

Serhan kitaplar yazar, türküler söyler. Bir de onun arkadaşları var burada. Bence isimlerini benden esinlendiler, müsaade ederseniz biraz böbürleneyim: Yayla Trio! Adıma türküler bile yaptılar, öyle yanıktırlar!

Klip milip bir şeyler de çekiyorlar benim vadilerde. Bazen bizim buraların şivesi ile başka türküleri söylemelerini seviyorum bazen de benim tam köklerimden gelen melodilerini de.

Kocaman bir dağım ben sonuçta, malum benim eteklerimde çalıp söylerler sevenleri dinleyenleri çok...

Ha benden duymuş olmayın, ayrıca yakında çok iyi bir filmde daha beni görebilirsiniz. Serhan, buraya gelen misafirlerden birine anlatırken duydum kanser belasından hayatını kaybeden Kazım Koyuncu’nun hayatını anlatan bir film çekiliyormuş. Yönetmenliğini de Özcan Alper yapıyormuş ve Alper, Kazım Koyuncu filminin yayla bölümlerini bunde çekecekmiş. Havama hava ünüme de ün katılacak desenize.

Serhan’ın burayı birlikte işlettiği bir arkadaşı, yoldaşı vardı. Benim de can dostumdu, ne yalan söyleyeyim. Canım Tugay Turan, yaklaşık bir yıl önce hayatını kaybetti. Ne oldu biliyor musunuz? Onun yokluğuna alışmaya çalışırken biz ve tabii ki Koçira, bir de baktık ki bir sabah bir köpek girdi Koçira’nın kapısından.

Ben de şaşırdım, daha önce hiç görmemiştim hâlbuki başta söyledim, çok heybetliyimdir, görmediğim çok az şey olur. Sadece ben değil, hiçbir vadi canlısı da görmemiş onu. Sordum soruşturdum, öyle ya kimdir bu hüzün gözlü köpek?

Tabii bu içeri girmiş, sonra kuyruğunu sallaya sallaya çıkmış. Sonra bu rutine dönmüş, canı her istediğinde gelir sonra gider olmuş. Gittiğinde geleceğini hep bilir Koçira delileri. Evet bir de kendilerini böyle tanımlıyorlar. Bazı yıllarda kış aylarında İstanbul’da İzmir’de "Koçira Delileri" buluşması diye etkinlikler bile yaptılar.

Söze dönecek olursam Serhan da Tugay’ın kaybının hemen ertesi günü geldiği için bu hüzün köpeciği can yoldaşı yaptı kendisine.

Anlattım mı bilmiyorum, ikisinin dostluğu benim Badara, Pokut ve Sal yaylaları ile olduğum gibidir. Bizim karaduman sisleri ile yaptığımız sohbetler kadar sonsuzdur muhabbetleri ikisinin. Biz dağlar, ser veririz, sır vermeyiz. O ikisi de benim kara dumanımı soludu belli ki...SerhanTugay’a  “Şems” derdi, duyardım seslerini çok sohbetlerine tanık oldum diyorum ya.

Ne çok şey öğrendim ikisinin dostluğundan. Örnek de oldu bana, ne yalan söyleyeyim size…

Biz yaylaların sesi soluğu çıkmaz sanırlar, doğrudur da. Serhan da rahmetli Tugay da beni kapitalist sistemin ağababaları (öyle deniyor herhalde) talan etmek isteyince en önde mücadele ettiler. Yok "Yeşil Yol"du, yok "yayla turizmi"ydi dimdik durdular. Haberleri yok, onlar kentlerde ve mücadele ettikleri her yerde ses yükseltirken kuşlar, börtü böcekler onların ne söylediğini gelip anlattı bana. Sayelerinde talandan şimdilik kurtuldum canlarım...

Ekim gibi kimse kalmaz buralarda, yaylacılar kente döner, turistler iş güç peşine düşer, meraklı çocukları salıncağımdan fotosunu asar odasına, yine rüzgâr eser benim sırtlarımda, yine sis çöker usulca taşlarıma. Ne yapabilirim ki geleni dinlerim, gidenin ardından bir ömür susarım…

(EMK)

Türkçe pop müziğin tarihsel omurgası, kendi yaşam öyküleri üzerinden kitlelerin ruhlarına ayna tutan şarkıcı/şarkı yazarları tarafından inşa edildi.

Fikret Kızılok’un kentli ozan kimliğiyle Anadolu’nun melankolisini şehre taşıması, Sezen Aksu’nun doğduğu coğrafyanın kültürel izlerini evrensel bir müzikaliteyle birleştirmesi tesadüfi başarı hikâyeleri değildi. Bu isimlerin omuzlarında büyüyen miras, Nilüfer’in edebi metinleri stadyum marşlarına dönüştürmesine; Yıldız Tilbe’nin taşranın acısını ana akım popun merkezine taşımasına zemin hazırladı. Serdar Ortaç’ın 90’lar sonu ve 2000’ler başındaki sokak ritimlerini hitler hâline getirmesi veya Onur Özdemir’in alternatif sahne müziğini ana akım popun sofistike ritimleriyle birleştirmesi bu etkileşim zincirinin doğal bir sonucu oldu.

Farklı kültürel disiplinlerden, apayrı janrlardan gelen bu yaratıcılar, sadece kendi şarkılarını yazmakla kalmadılar; popüler müziği bir eğlence aracı olmaktan çıkarıp kalıcı bir kültürel mirasa dönüştürdüler.

Fakat günümüz Türkçe pop müziğine bakınca, anlatıcıların yavaş yavaş hafızalardan silindiğine ve yerlerini bir seri üretim makinesinin aldığına şahit oluyoruz. Sahici insan hikâyelerinin yerini, müziği bir veri mühendisi gibi ele alan dar bir çevrenin üretimleri almış durumda.

Yapay zekâ destekli yazılımların stüdyolara girmesiyle, söz yazarlığı insan ruhundan kopartılarak algoritmaların etkisi altına girdi. Kültürel ve edebi kaygıların yerini pazarlama istatistikleri, arama motoru optimizasyonları, anahtar kelimeler ve yapay kancalar aldı. 

Dinleyiciyle organik bir ilişki kurabilen, ona bir ömür boyu eşlik etme potansiyeli taşıyan destansı balladların, hikâye anlatan kompozisyonların zamanı geçmiş gibi görünüyor. Piyasaya yön veren yeni taşıyıcı enerji, algoritmik olarak optimize edilmiş, hiçbir müzikal risk barındırmayan, 4/4’lük standart kalıpların etrafında şekilleniyor.

Oysa şarkı yazarlığının kökleri, algoritmaların sığ metriklerine hapsedilemeyecek kadar derin bir anlatı geleneğine dayanır. Hızlı tüketime kurban edilen bu sanatsal ifade biçimi, aslında insanlık tarihinin en köklü hikâye anlatıcılığı araçlarından biridir.

Şarkı yazarlığı ve edebiyat arasındaki bu organik bağın evrenselliği, Bob Dylan’a 2016 Edebiyat Nobel Ödülü’nün verilmesiyle küresel bir meşruiyet kazandı; nitelikli söz yazarlığının çağdaş edebiyatın en önemli formlarından biri olduğu kanıtlandı.

Aradan geçen zamanda ne oldu da işler bu kadar trajik hâle geldi? Bu sorunun cevabını Türkiye’nin içinden geçtiği sosyolojik buhranda ve müzik endüstrisinin geçirdiği kapitalist evrimde arıyoruz. 1970’li yıllar, Batı menşeli melodilerin üzerine Türkçe söz yazma geleneğinin yavaş yavaş terk edildiği ve yerli bestecilerin kendi edebi becerilerini keşfettiği bir uyanış dönemiydi.

O yılların şarkı yazarları, dönemin güçlü Türkçe edebiyatıyla doğrudan bir dirsek temasına girdiler. Sezen Aksu jenerasyonunun sahneye çıkışıyla bu yerel kültürel dinamik evrensel bir pop formuna kavuştu. 80’lerin sonlarında değişen toplumsal yapı ve yeni dönemin etkisinde girilen 90’lı yıllarda istisnai bir müzikal patlama yaşandı.

Bu eşsiz dönem, devasa bir enerjiyi ve aynı zamanda kontrolsüz bir şarkı enflasyonunu beraberinde getirdi. Sektör, el yordamıyla ilerleyen, kuralların henüz yazılmadığı yarı amatör ama son derece sahici bir üretim çılgınlığına sahne oldu.

Bu kaotik enflasyon süreci zaman içerisinde kendi ekosistemini filtrelemeyi başardı; 2000’lerin başına gelindiğinde müzikal nitelik artmış, küresel stüdyo teknolojileri tam anlamıyla özümsenmiş ve Türkçe pop kendi altın çağını yaşamaya başladı. Bu görkemli tırmanışın en somut zirvesi Sertab Erener’in ülkeye getirdiği Eurovision birinciliği.

Bu tarihi başarı, Türkçe popüler müziğinin üretim aşamasında uluslararası standartları yakaladığının, global bir sahnede var olabileceğinin kesin ve net tescili oldu.

Eurovision zaferiyle müzik piyasasının aştığı psikolojik eşik, sektörün büyük sanatçılarının uluslararası piyasaya yönelmesine yol açtı. Başta Tarkan ve Sezen Aksu olmak üzere, Türkçe popun sınırları küresel bir kültürel entegrasyon amacıyla zorlanmaya başlandı.

Müzik dünyasının efsanevi ismi Ahmet Ertegün gibi figürlerin bu sürece dahil olması, Türkçe pop müziği dünya listelerine taşıma konusunda bir kamuoyu beklentisi yarattı. Fakat süperstarları kalıcı olarak ihraç etme projesi hedeflenen uluslararası patlamayı yaratamadı.

Batı endüstrisinin kendi pazarını dışarıya kapatan monopolleri, aşılamayan kültürel sınırlar, dil bariyerleri ve yerel melodilerin global pazarlamaya yanlış tercüme edilmesi bu projenin başarısızlığındaki ana sebepler oldu.

Star ihracatındaki bu hayal kırıklığına rağmen, 2000’lerin ortalarından itibaren Türkçe müziğin küresel görünürlüğü organik yollarla artmaya devam etti; özellikle Eurovision yarışmalarında üst üste alınan istikrarlı dereceler artan görünürlüğün açık bir sonucuydu. 

Ne var ki, tam da bu umut vadeden ilerleyişin sonlarına doğru, ülkenin iç dinamiklerinde yaşanan radikal sarsıntılar her şeyi yavaşlattı.

Ülkenin kültürel hegemonyasının değişmesi ve giderek içe kapanan politik atmosfer, Türkçe popun yıllardır süren logaritmik gelişimine ağır bir darbe vurdu. Türkiye’nin Eurovision macerasının sona ermesi, ülkenin sadece bir televizyon şovundan çekilmesi değil, kabuğuna hapsolmasının ve kültürel izolasyon sürecinin en görünür yansımasıydı.

Bu yavaşlama ve içe kapanma sürecinin yarattığı sektörel boşluk, çok daha mekanik ve etkili bir güç tarafından hızla işgal edildi: sosyal medya algoritmaları, agresif reklam ajansları ve veri odaklı yapay zekâ sistemleri.

Bu dijital panoptikonun pop müzikle kurduğu bu yeni sömürü ilişkisi, küresel piyasada endüstrinin kurallarını değiştirdi. Türkiye’deki artan kültürel tıkanıklık da bu sürece eklenince, erozyon etkisi benzersiz bir boyuta ulaştı.

Piyasada kendi sanatıyla var olmaya çalışan performansçılar, dijital linç kültürü ve acımasız bir mobbing ağı ile sistem dışına itildi. Müzik endüstrisi, kontrolsüz bir “rage-bait” stratejisiyle yönetilen toksik bir sektöre dönüştürüldü.

Tablonun asıl ürkütücü yanı ise tam da Güney Kore müzik pazarında ortaya çıkan o distopik üretim modelinin Türkiye’ye birebir kopyalanmasıydı. İplerin tamamen milyoner ajans patronlarının elinde olduğu, algı yönetimi araçlarının bizzat besteyi ve sanatçıyı şekillendirdiği otoriter bir sistem inşa edildi.

Bu “Korelileşme” süreci, müziği insani zaaflardan ve edebi derinlikten tamamen arındırarak onu kusursuz, pürüzsüz ama ruhsuz bir para basma makinesine indirgedi. Yarışma formatlarıyla sektöre enjekte edilen, karakterleri odak gruplarında tasarlanmış, itiraz hakkı ellerinden alınmış yeni nesil yapay kız ve erkek grupları bu dönemin sembolleri hâline geldi.

Endüstrinin dönüştüğü bu tüketim labirentinden çıkışın formülü dışarıda değil, yine bu endüstrinin kendi kültürel mirasında yatıyor.

Daha nitelikli bir endüstriye giden yol geçmişte feodal müzik piyasasına kafa tutarak kendi yazdıkları şarkılarla bağımsız hikâyelerini var eden şarkıcı ve şarkı yazarlarının tavizsiz potansiyelinden geçmektedir.

Sektörü abluka altına alan sermaye grupları, şirketler ve reklam ajansları ne kadar devasa olursa olsun, unutulmaması gereken birinci kural, en büyük iradenin sahneye çıkan sanatçının omuzlarında olduğudur. 

Genç yetenekleri karmaşık sözleşmelere mahkûm eden, kurgulanmış troll ordularıyla dijital dünyayı manipüle edip sanatçıları hizaya çekmeye çalışan o milyonerlerin hegemonyası, ancak sanatçıların sahnede göstereceği irade ve yetenekle sarsılabilir.

(ECS/NÖ/EMK)

Bir hikaye anlatmam gerekiyorsa eğer tarihte üç yüzyıl kadar geriye gitmem lazım.

1700’lerin ortalarında Rusya Çerkesya’yı işgale girişir. 1800’lerin ilk yarısında (1864'teki büyük sürgünün öncesinde) Kafkas haklarını soykırıma uğratmaya ve sürmeye başlar.

Balkanlar üzerinden Osmanlı’ya gelen Çerkesler Trakya’da duraklatılır. İstanbul'a sokulmaz. Bir iskan politikasıyla Osmanlı, Çerkesleri o zamanki coğrafyasına dağıtır.

Hacemko Hable de (Hacemko bir sülale ismi-Hacemkoların Köyü anlamında) böyle kurulur.

Rivayet odur ki (biraz da şaka yollu) padişah Sapanca Gölü kıyısına yerleştirmek ister. İlk yerleşenler ise “Sulak alan sinek yapar” diyerek kabul etmez, kıyıdan biraz daha iç taraflara yerleşir.

1900'lerin sonrasında köy Uzuntarla ismini alır. 2010'larda ise Kartepe’nin bir mahallesi olur.

Kuruluşundan takribi 160 sene sonra başlar bizim hikayemiz.

**

Şehirde olmayan bütün fırsatlar önümüzdeydi. Daha doğrusu haylazlık yapmak için önümüzde sınırsız imkan vardı. İlk başlarda evin etrafındaki birkaç sokakla sınırlı olan dünyalar zamanla genişledi. Arkadaşlıklar çoğaldı. Zaten herkes herkesi tanıyordu.

Biraz sonraları Melikcan’ın (Yenişen, sülale ismiyle Yebjin) aramıza katılımı ise milattı. Her birimiz için başka türlü, ama hepimiz için bir milat.

Geçmişe dönüp bakıyorum da neler yapmadı bu grup…

Mesela benim bir hafta süren Ülkü Ocağı serüvenim… Okul çıkışı kavgaya çağırışlar, gecenin bir vakti gölde yüzmeye gitmeler, göle düşen telefonu suyun altında aramalar ve o yaşlarda kulağa eğlenceli gelen her türlü şey…

Haluj geceleri, Bjemate’yi (bir folk müzik gurubu) yeniden canlandırma girişimlerimiz…

‘Baraka’ ile başlayıp daha sonra babaannesinin evinin bodrum katına evrilen ‘İn’ maceramız… Burada tüm gün süren iskambil oyunları…

Bir çiftliğin bahçesindeki gölette Japon balığı tutma girişimlerimiz… Ramazan davulculuğu…

Cuma günleri ritüel haline getirdiğimiz okul bahçesi biralamacası; ocak ayında bir metre kar olduğunda bile vazgeçmediğimiz…

Ve burada anlatabileceğim, anlatamayacağım daha neler neler…

**

Sonra zaman geçti, büyüdük, koptuk, birleştik. Birlikte sevindik, birlikte üzüldük. Dağıldık. Herkes kendi hayatını kurdu. Farklı meslekler seçti kendine. Melik dalgıç oldu mesela. Kimimiz farklı şehirlere hatta ülkelere taşındı bu süreçte.

Derken bir davetiye attı Melikcan. İdil ile birleştirdi hayatını. 2025’nın 19 Temmuz’unda yeniden bir araya topladı hepimizi. Düğün sonrası masalar kuruldu. Herkes özlem giderdi o gün. Sarılmalarla veda ettiğimiz bir gece oldu.

**

İnsan bazı anların son olduğunu yaşarken bilmiyor. 2025’in 8 Ağustos’unda kaybettik Melikcan’ı. Çocukluğumuzdan beri bir parçamız olan gölde üstelik.

Bugün bunları yazmak hala tuhaf. Herkesin yüreğinde, kalbinde taşıdığı ortak acı... Herkes bir parçasını bıraktı Melikcan ile birlikte.

Bu yazıyı daha önce yazmalıydım. Denedim. Olmadı. Halen ne yazdığımın farkında da değilim. İsterdim ki daha kişisel olsun. Ama anlatmak kolay değilmiş. Eminim, hiçbirimiz için değil. Sessizlik kolaya kaçtığım bir tercih...

Belki de bu yüzden bu kadar geç yazıyorum. Ama bir şeyler anlatmalıyım artık.

Neden şimdi derseniz yanıtı köyde saklı.

**

Geçtiğimiz haftalarda bir turnuva düzenledi köy halkı. Voleybol turnuvası. Uzuntarla Adige Kültür Derneği Gençlik Komisyonu öncülük etti. Adına da Melikcan Yenişen Sezonu dediler.

Turnuva geçmiş yıllarda Dr. Mediha Eldem adına düzenleniyordu. Farklı olarak bu yıl daha kitlesel ve duygusaldı.

 

 

 

 

 

Bu gönderiyi Instagram'da gör

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

@uakdgenclik'in paylaştığı bir gönderi

Canlı yayında kuralar çekildi mesela. Hacemko Hamle, Abısta, Trabzonlular Derneği, Cehennem Melekleri, Sapanca Volley, Siyah Giyen Adamlar, Yanık, Ağasarlılar Derneği, Old Stars, Fileye Takılanlar, Filenin Halujleri ve Sakatlanmazsak Kazanırız birbiriyle eşleşti. Rekabet başladı.

Yaşları 15’ten 60’lara kadar giden, cinsiyet ayrımının olmadığı ancak kadın katılımının daha az olduğu takımlar birbirleriyle yarıştı. Arada çocuklar için de bir ufak turnuva oldu.

Başlangıcından iki hafta sonra final heyecanı Sapanca Volley ile Hacemko Hamle arasındaydı.

Herkes günlerce bu finali bekledi, bunu konuştu. 22 Ağustos’ta yapılan final için herkes köy okulunun bahçesine doluştu. Haluj gecelerinden sonra en kalabalık etkinlikler arasındaydı.

Maç öncesinde kadınlar tüm gün imece usulü çalışıp haluj hazırladılar geceye. Final gününün görünmez kahramanları dediler onlara.

Akşam oldu, halujler ikram edildi. Dans gösterisi yapıldı. Maça Sapanca Volley iyi başladı. Deplasmanda olmasına rağmen şampiyonluğu da göğüsledi, kupayı kazandı.

Ödüllerini de Melikcan’a ithaf ettiler.

**

Aslında Melikcan’ın adı yalnızca turnuvanın başlığında değildi o gün. Her gün birlikte olanlarla yıllardır birbirini görmeyen insanların yeniden aynı bahçede buluşmasında, birlikte çalışan kadınlarda, sahaya çıkan çocuklarda, kenardan maçı izleyen büyüklerde, dağıtılan halujlerde de vardı.

Belki de bütün mesele buydu zaten. Birini hatırlamak yalnızca onun hakkında konuşmak değildi, onun vesilesiyle yeniden yan yana gelebilmekti.

Bülent (Aydın) Abi “Dostluk kardeşlikten ileridir” derdi sık sık. Kardeşliğin kan bağıyla alakası yokmuş, dostlukların da mesafeyle…

Yıllar geçiyor. İnsanlar büyüyor, başka şehirlere, başka ülkelere gidiyor. Hayatlar değişiyor. Aylarca, bazen yıllarca görüşülmüyor. Ama bazı insanların arasındaki bağ, kaldığı yerden devam ediyor. Mesafenin de zamanın da pek hükmü olmuyor.

Kaybedince de bitmiyor.

Bir hikaye anlatmam gerekiyorsa üç yüz yıl kadar geriye gitmem lazım diye başlamıştım yazıya. Çünkü bizim hikayemiz biraz da bu köyün hikayesi. Bir zamanlar sürgünle gelip burada yeni bir hayat kuran insanların çocuklarının, torunlarının yıllar sonraki hikayesi.

Aynı sokaklarda yüründü, aynı okulun bahçesinde oynandı, aynı gölde yüzüldü, aynı otobüse binildi, aynı sofralara oturuldu. Sonra dağıldık, yine bir şekilde birbirimizi bulduk.

Bir voleybol turnuvasının etrafında toplandık bu kez. Ama sanırım hiç kimse için mesele yalnızca voleybol değildi.

**

İnsan birini kaybettikten sonra ondan geriye ne kaldığını düşünüyor. Meğer çok şey kalıyormuş. Bir sürü anı, hikaye, kahkaha, fotoğraf, yarım kalmış cümle… Bir de insanların içinde onun için açılmış, kimsenin dolduramayacağı bir yer.

Melikcan’dan bize kalan biraz da böyle bir şey.

Ama bir şey daha. Bizi hala aynı yerde buluşturan bağ.

Belki bu yüzden bu yazının sonu yine köye çıkıyor.

Adı bir turnuvada söylendikçe, arkadaşları aynı masanın etrafında toplandıkça, çocuklar o okul bahçesinde koşturdukça, birileri haluj yapmak için imeceye oturdukça Melikcan hikayemiz içinde yaşamaya devam edecek.

Çünkü bazı dostluklar, insan gittikten sonra bile bitmiyor.

(HA)

Neredeyse bir yıl önce “Eleştiriye Övgü” derken eleştiriyi kusur bulmanın, suçlamanın, hele her şeye karşı çıkmayı marifet sayan huysuz bir muhalefetin adı olarak değil; düşüncenin, barış içinde birlikte yaşamanın ve demokrasinin nefes alma imkânı, bir tür toplumsal bağışıklık sistemi olarak düşünmüştük.

Bir yıla yayılan on yazıda yasın hafızayla, hafızanın eylemle; cumhuriyetin iradeyle; ırkçılığın kendi gözümüzle; ebeveynliğin rekabetçi düzenle; bilginin eylemsizlikle; makamın sorumlulukla; tanıklığın hesap vermekle, hesap sormakla, siyasal babalığın rızayla, bir kentin sessizliğinin ise yurttaşlıkla ilişkisini soruşturduk.

Beştepe’nin her geçen gün biraz daha Yıldız’a benzediği bir dönemdeyiz. Kendini II. Abdülhamid’e dayandıran, maziyi metafizik bir hale içine alarak şimdide donduran siyasal anlatı, “dost” ile “düşman”ı da baktığı yere göre yeniden tarif ediyor.

Konumlanılan yer bir tür gözlük, çevirmen ya da arayüzdür: Olaylara hangi mercekten bakarsak bazı şeyler görünürleşirken, bazıları görünmezleşir. Omnipotent makama yerleşen siyasal irade çevresini erginsizleştirir; çevresini zayıflattıkça kendisi de zayıflar, zayıfladıkça hamaseti besleyen retorik daha yüksek sesle konuşur. Senfoni sona erer, solo başlar. Büyük Birader o kadar çok görünür, konuşur ki başka sesler kısılır, yüzler silikleşir.

Eleştiriye Övgü dizisi, kamusal yetkileri anayasal düzen içinde kurumlara emanet eden, sonra da bu yetkilerle ne yapıldığını sormakla yükümlü olan topluma konuşuyor.

On birinci yazıda insanın dönüp kendi ayak izlerine bakası geliyor: On ayrı yazıda gerçekten on ayrı meseleyi mi konuştuk, yoksa aynı meselenin farklı yüzleriyle mi karşılaştık? Dip akıntısında dolaşan soru şuydu: “İktidar bize neler yapıyor?” Evet; her gün bir başkasına uyandığımız hukuksuzluğun ana müsebbibi hiç kuşkusuz iktidar, ama tek başına değil.

Bu nedenle daha huzursuz edici soruyu da sormak sorumluluğumuz: “İktidar bize bunları nasıl yapabiliyor?” Hangi kurumlarla, hangi makamların inisiyatif almasıyla, hangi hukuk diliyle? Ne tür korkular yaratarak, hangi suskunlukları örgütleyerek, hangi ayrıcalık, bağımlılık ilişkileriyle? Bu resmin içinde bizim irademiz nerede?

Önce ilk bakışta birbirinden bağımsız ya da ilişkisiz görünen olayları kolajlayalım; sonra biraz uzaklaşarak örüntülere bakalım.

Belgeselci Bingöl Elmas’ın Kapadokya’daki doğa tahribatına da değinen filmi için Sinema Genel Müdürlüğü tarafından verilen 175 bin liralık yapım desteği faiziyle geri isteniyor. Resmi değerlendirmede filmin başvuru dosyası, teknik koşullarla uyumsuzluğu gerekçe gösterilirken Elmas, kendisine sözlü olarak filmin “politik” bulunduğunun, Bakanlık ile Kapadokya Alan Başkanlığını sorumlu göstermesinin kabul edilemeyeceğinin söylendiğini aktarıyor.

İstanbul’da beş yıldır özel bir okulda çalışan trans kadın öğretmen Zoe Lila, iktidara yakın medya organlarında kişisel bilgileriyle hedef gösterilip tehdit ediliyor.

Okul yönetiminin ilgili bakanlıklarla yaptığı görüşmelerin ardından sözleşmesi yenilenmiyor; MEB okul hakkında inceleme başlatıyor. Bu olaylar arasındaki nedensellik henüz hukuken belirlenmiş değil; ama sıralanışları bile çalışma hakkı ile kimliğin makbul bulunması arasındaki sınırı sormaya yetiyor.

İstanbul Bilgi Üniversitesi’nin faaliyet izni 22 Mayıs’ta bir Cumhurbaşkanı kararıyla kaldırılıyor. Öğrenciler, akademisyenler ve aileler üç gün boyunca üniversitelerinin geleceğini tartışıyor. 25 Mayıs’ta ikinci bir Cumhurbaşkanı kararıyla üniversite yeniden faaliyet gösterebilir hale geliyor.

Ücret ve tazminat haklarını alamadıklarını söyleyen Eti Krom ve Doruk Madencilik işçileri Ankara’ya geliyor. Ankara Valiliği, maden işçilerinin kentte gerçekleştirecekleri eylem, gösteri ve basın açıklamalarını on beş gün süreyle yasaklıyor. Ücret alamamak çalışma hayatının sorunu; ücreti kamusal alanda istemek bir anda “kamu düzeni” sorunu haline geliyor.

BirGün muhabiri İsmail Arı yetmiş beş gün cezaevinde kaldıktan sonra ilk duruşmada tahliye ediliyor. Ardından Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı basın kartını “adli sicil” gerekçesiyle iptal ediyor. Arı, hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmadığını söylüyor. Basın kartı gazeteciliğin kurucu koşulu değil kuşkusuz; ama yürütmeye bağlı bir makamın gazeteciyi tanıma yetkisi, mesleğin fiilî imkânlarını belirleyebiliyor.

Osman Kavala yaklaşık dokuz yıldır cezaevinde. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi 25 Ağustos 2026 tarihli kararında Kavala’nın mümkün olan en kısa sürede serbest bırakılması, mahkûmiyet kararının Sözleşme hukuku bakımından hükümsüz sayılması ve sonuçlarının ortadan kaldırılması gerektiğine hükmediyor. Bu satırlar yazılırken Kavala hâlâ cezaevinde.

Selahattin Demirtaş ise 4 Kasım 2016’dan beri, yani neredeyse on yıldır cezaevinde. AİHM Büyük Dairesi Aralık 2020’de Türkiye’nin Demirtaş’ın derhal serbest bırakılmasını sağlayacak bütün tedbirleri alması gerektiğine hükmetmişti. Şimdi Demirtaş’ın, 10 Ağustos’ta kabul edilen ve kamuoyunda “çerçeve yasa” olarak anılan 7595 sayılı Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun’dan yararlanıp yararlanamayacağını tartışıyoruz. Bunun önünde açık bir hukukî engel bulunmadığını savunanlar da var; uygulamanın dosyaların niteliğine, kanunda öngörülen koşullara, yargı kararlarına bağlı olduğunu söyleyenler de.

Belgeselci ile Demirtaş’ın, trans öğretmenle Osman Kavala’nın, ücretini isteyen madenciyle üç gün içinde faaliyet izni kaldırılıp yeniden verilen üniversitenin ne ilgisi var? Bunları tekil ya da münferit olaylar olarak ele alırsak Türkiye’de yaşanmaları dışında pek ilişkileri yok gibi duruyor. Felsefe tam da burada başlıyor.

Örüntü görmek, benzerlikleri yan yana dizmenin ötesinde, benzerliği kavramlaştırmaktır. Bir kumaşa yakından bakarsanız yalnızca iplikleri, renkleri, düğümleri görürsünüz; birkaç adım geriye çekildiğinizde desen belirir.

Beşeri bilimlerin güçlüklerinden biri de budur: Tekil olayların özgüllüğünü kaybetmeden onları mümkün kılan ortak işleyişleri görebilmek. Olanları bilgiye dönüştürüp anlam dünyamıza tercüme eden kavramlardır. Kavram yoksa dosyalar kabarır, haber akışı hızlanır ama anlam çıkmaz, sonuç olarak anlama gerçekleşmez. Bugün belki en büyük yoksulluğumuz bilgi eksikliğinden çok budur: Çok şey görüyor, az şey kavrıyoruz.

Bu olaylarda tekrar eden şeyin yalnızca “otoriterlik”, “baskı” ya da “hukuksuzluk” olduğunu söylemek yetersiz. Bunlar doğru olabilir ama fazlasıyla geniş kavramlardır; kılcalları görünmezleştirerek düşünmeyi miyoplaştırabilirler.

Elimizdeki hazır kavram paketini bir kenara bırakıp “Daha temelde olmakta olan nedir?” diye soralım. Bu kolajda görünür olan ortak siyasal mantığa lütuf rejimi diyeceğim. Bu kavram olayların bütün özgül nedenlerini tüketen bir rejim tipolojisi değil; aralarındaki ortak işleyişi görünür kılmaya çalışan anlama aracıdır.

Çünkü bu örneklerin aynı hukuksal mekanizmayla işlediğini öne sürmüyorum. Birinde kamu desteğinin geri alınması, diğerinde iş sözleşmesinin yenilenmemesi; bir başkasında idari izin, toplantı hakkının sınırlandırılması, mesleki tanınma ya da bağlayıcı bir mahkeme kararının uygulanmaması var. Aralarındaki farkları yok saymak, farklı olguları keyfi biçimde aynı torbaya doldurmak olur.

Ortaklık sonuçlarda değil, hak sahibiyle karar veren irade arasında kurulan ilişkide beliriyor: Kuralın yerini giderek makbuliyet, öngörülebilirliğin yerini belirsizlik, gerekçenin yerini makamın takdiri alıyor. Kavramın işlevi, farklı mekanizmalarda dolaşıma giren aynı siyasal mantığı görünür kılmaktır.

Lütuf, siyasal statü bakımından hakkın karşı kutbunda yer alır. Hak, kişinin sahip olmak için iktidarın kendisini sevmesine, beğenmesine, makbul bulmasına ihtiyaç duymadığı şeydir; varlığını bağışlayanın iradesinden almaz.

Lütuf ise verenin takdirine bağlıdır. Hak talep edilir, kullananı özneleştirir; lütuf beklenir, minnet üretir. Hakkın sınırlandırılması, makam sahibinin kişisel iradesine değil; önceden ilan edilmiş, genel, öngörülebilir, denetlenebilir kurallara bağlıdır. Lütuf rejiminde haklar kâğıt üzerinde kalır, kullanımlarıysa giderek iktidarın bağlamına göre keyfileşen tasarrufuna bağlanır.

Elbette her koşul keyfilik, her idari takdir lütuf değildir. Bir kural önceden bilinebiliyor, herkese eşit uygulanıyor, karar gerekçelendiriliyor, müdahale gerekli, ölçülü tutuluyor, bağımsız yargısal denetime açık oluyorsa hukuksal tasarruftan söz edebiliriz. Lütuf, bu güvencelerin aşındığı yerde başlar: Sınır; bağlama, kişiye göre değişiyor, gerekçe sonradan üretiliyor, karar etkili biçimde denetlenemiyor, hak sahibinin iktidarla arasındaki mesafeye göre uygulanıyorsa takdir yetkisi keyfîliğe dönüşür.

Kamu desteği almak her yönetmenin, basın kartı taşımak her gazetecinin mutlak hakkı değildir; hiçbir hak da başkalarının haklarından, kamusal hayatın meşru gereklerinden bağımsız, sınırsız bir hareket ruhsatı sayılamaz.

Sorun sınırın varlığı değil, sınırı kimin, hangi ölçütle, ne zaman yerinden oynatabildiğidir. Hukuksal sınır hak sahibine yalnızca ne yapamayacağını söylemez; kamu otoritesine de nereye kadar gidebileceğini bildirir. İkinci işlev kaybolduğunda kanun yürürlükte kalabilir ama yurttaşın hukuka güvenebileceği zemin zayıflamaya başlar.

O zaman belgesel çekebilirsiniz, iktidarca de facto belirlenmiş sınırını geçmezseniz. Öğretmen olabilirsiniz, kimliğiniz statükoyu rahatsız etmezse.

Üniversite olarak akademik hayatınızı planlayabilirsiniz, tek bir kararla faaliyetinizin durdurulabileceğini unutmadan. Ücretinizi isteyebilirsiniz, talebiniz sokağa taşmazsa. Gazetecilik yapabilirsiniz, gazeteciliğiniz kamu otoritesince tanınmaya değer bulunursa. Özgürlüğünüzü isteyebilirsiniz, hakkınızda verilmiş bağlayıcı uluslararası mahkeme kararlarının uygulanacağı gün gelirse.

Buradaki örüntü hakkın bütünüyle ortadan kaldırılması değil, kullanılmasının koşullu, öngörülemez hale gelmesidir.

Yurttaş “Bu benim hakkım” demek yerine “Bana izin verdiler” demeye başladığında siyasal dil çoktan değişmiştir. Dil, bilincin yalnızca aynası değildir; neyi ayırt edebildiğimizi, hangi ilişkileri görünür kıldığımızı, deneyimimizi nasıl anlamlandırdığımızı da biçimlendirir.

Siyaset ve hukuk felsefesinin temel ayrımlarından biri, rule of law ile rule by law arasındaki ayrımdır. En yalın ifadeyle ilkinde hukuk iktidarı bağlar, ikincisinde iktidar hukuku kullanır. Aralarında bir edatlık mesafe varmış gibi görünse de rejimin niteliği o küçücük aralıkta belirlenir. Hukukun üstünlüğünde yöneten de önceden ilan edilmiş, genel, öngörülebilir, kişiden bağımsız kurallara tabidir; hukuk, iktidarın tercihlerini gerçekleştiren teknik bir araç olmanın ötesindedir.

Yurttaşı, iktidarın keyfî müdahalelerine karşı koruyan normatif sınırdır. Hukukun egemenliğinde kanunlar, mahkemeler, yönetmelikler, komisyonlar ortadan kalkmaz; Resmî Gazete her sabah yayımlanır. Hukuk her zaman vardır. Sorun, hukukun, iktidarı sınırlayan norm olmaktan çıkıp iktidarın iradesini hukuksal anlamda biçimsel olarak işleten bir tür zırha dönüşmesidir. 

Bu nedenle keyfîliği hukuksuzlukla özdeşleştirmek yanıltıcıdır. Keyfilik; madde numarası, gerekçesi, mührü bulunan hukuksal cümlelerle de işleyebilir. Eksik olan biçim değil, normun iktidar karşısındaki bağımsızlığıdır.

Bilgi Üniversitesi örneğinin rahatsız edici yanı burada belirir. Kuşkusuz devlet yanlış bir karardan dönebilir; yanlıştan dönmek kamusal bir sorumluluk, zararı onarmak da erdemdir.

Ne var ki sorun, kararın düzeltilmesinden önce gelir: Bir üniversitenin faaliyet gösterebilmesi böylesine hızlı biçimde tek bir iradenin kararına bağlı hâle gelebiliyorsa hak ile takdir, norm ile karar, hukuk ile güç arasındaki sınır nerededir? Hukuksal güvenlik, insanın ertesi sabah uyandığında dünyanın temel kurallarının aynı kalacağını varsayabilmesidir. Hukuk yalnızca bugünün kararına biçim vermez; iktidarın yarın ne yapamayacağını da belirleyerek geleceği öngörülebilir kılar.

Eleştiriye Övgü’nün on birinci yazısını bir tür ara rapor, hatta bir Z raporu sayabiliriz. Kasayı kapatmıyoruz kuşkusuz; yalnızca bugüne kadar hangi işlemlerin yapıldığına, hangi borçların biriktiğine, elimizde nasıl bir bakiye kaldığına bakıyoruz.

Eleştiri önce kavramların üzerindeki sisi dağıtır; ardından birbirinden kopuk görünen olaylar arasındaki örüntüyü seçer; nihayet o örüntüye bir ad verir. İktidara, hukuka, kuruma, makama, rızaya, suskunluğa bakar; ama bakışını orada durdurmaz, en sonunda kendisine çevirir. Bu yazıda görünür kılmaya çalıştığım örüntünün adı lütuf rejimi: Hakların bütünüyle ortadan kaldırılmadığı, ama hak sahibinin giderek izin bekleyen bir edilgen alıcıya dönüştü(rüldü)ğü; hukukun iktidarı sınırlayan normatif çizgi olmaktan çıkarak onun tercihlerini dolaşıma sokan teknik bir araca indirgenebildiği; özgürlüğün, adaletin, mesleğin, sanatın, üniversitenin, itirazın varlığının bir başka iradenin takdirine bağlandığı siyasal-toplumsal iklim.

Böyle bir rejimin en büyük başarısı, yurttaşa, haklar manzumesine sahip toplumsal, siyasal etik özne olduğunu, haklarını talep edebileceğini, izin almadan kullanabileceğini unutturmasıdır.

Lütuf rejimi, iktidarın dolaşımdaki retoriği ne olursa olsun yurttaşların “bana şunu verdiler” demeye başlamasıyla konsolide olur. Teslimiyetimiz de başkaldırımızı başlatan da bilincimiz, bilincimize can verense dilimizin rengidir.

Ne var ki bu tanı, bütün sorumluluğu iktidarın hanesine yazıp kendimize ahlaki bir masumiyet belgesi düzenlememize izin vermez.

Çünkü lütuf rejimi, yakıtını salt buyuranlardan almaz. Susanlar, yetkisini devredip sorumluluğundan çekilenler, makamını bir özne olma olanağı olarak değil talimat aktarma yeri olarak kullananlar, tanık olduğu hâlde görmemeyi mesleki ihtiyat, kurumsal sadakat ya da kişisel güvenlik diye adlandıranlar da ayakta tutar. İnsan yalnızca baskıyla nesneleşmez; sözünü, yargısını, eyleme kudretini, kendini ortaya koyma cesaretini sürekli başkasına bıraktığında da kendi yokluğunu üretir: nesneleşerek hiçleşir. 

Bu nepotik lütuf rejiminden çıkış, herkesten kahramanlık beklemekten değil, her birimizin bulunduğu yerde kendisine emanet edilmiş gücü geri almasıyla, makamının ya da sıfatıın gereğini yerine getirmesiyle olanaklıdır: soru sormak, gerekçe istemek, itiraz etmek, kayda geçirmek, dayanışmak, gerektiğinde “Ben bu hukuksuz, keyfi kararın parçası olamam, onaylamıyorum” diyebilmek.

O halde çuvaldızımız yani sorumuz, bizi özne olmaya, güvenli yerimizden artık bizi duyamayacak kadar yıldızların da ötesindeki iktidara değil bize yöneliyor: Benim bulunduğum yer neresi, burada bana emanet edilmiş güçle ne yapıyorum? Daha yakıcı olanı ise şu: Ben sustuğumda, benim yerime kim konuşuyor; kim benim suskunluğumu kendi gücüne ekleyerek beni daha da tutsaklaştırıp sürekli su alan geminin batmasını geciktirecek palyatif işlemler için işe koşuyor?

(MVB/EMK)

Gıda tedarik zincirinin aracısız biçimlerinden biri olan pazarlar sadece ürün alışverişinin yapıldığı bir yer değil aynı zamanda tarihi, sosyal bağları olan gündelik hayatın neşesinin de örgütlendiği alanlar.

Temiz, sağlıklı gıdanın üretimi, dağıtımı ve nihai kullanıcıya ulaşımında önemli bir yere sahip pazarlar. İstanbul’un çeşitli semtlerinde uzun geçmişleri olan semt pazarlarının yanı sıra Feriköy, Pendik, Göztepe gibi organik pazarlarda var.

Bu pazarlar bulundukları mahallelerin önemli gıda tedarik alanları ve aynı zamanda İstanbul gibi kendi gıdasını üretemeyen, tarım havzaları azalan mega bir kent için bulması zor olan temiz gıdaya ulaşmamızı sağlıyorlar.

Özellikle Göztepe organik pazarı Göztepe Özgürlük Parkı’yla bütünleşmiş yapısıyla ve 18 yıla yakın tarihiyle pek çok kesimden müdavimi olan pazarlardan biri. Ancak Haziran ayının sonlarına doğru 1 Temmuz 2026 tarihi itibariyle pazarın yerinin değişeceğine dair söylentiler geldi.

Uzun süredir pazarın müdavimlerinden biri olarak pazarın yerinin değişeceğine pek ihtimal vermedim doğrusu. Fakat o sıralar tam olarak nereye taşınacağına dair de net bir bilgi yoktu. Kimisi semt pazarının kurulduğu alanı işaret ediyor, kimisi Hasanpaşa taraflarında bir yerde açılacağını söylüyordu.

Konuyla ilgili endişe duyan ve uzun süredir organik pazardan ürün alan biri olarak önce Belediye’den pazarın neden taşındığına ve nereye taşınacağına dair bilgi istedim. Kadıköy Belediyesi zabıtası tarafından yazılan cevapta “yoğun şikayet” nedeniyle pazarın yerinin taşınmasına karar verildiği ve “pazarın parkın hemen yanında ki Kültür Sokak içine alınacağı” yazıyordu.

Resmi olarak bu taşınma işi doğrulanınca ister istemez aklıma daha çok soru geldi. Şikayet edenler bu semtte mi ikamet ediyordu? Kaç kişiydiler?

Aynı şekilde pazar taşınmasın diyenler var mıydı? Varsa kaç kişiydiler? Yıllardır kurulan bir pazarı kim, niye şikayet ederdi? Mesele kirlilik ise taşındığı yerde de aynı kirlilik olmayacak mıydı? Mesele gürültü ise organik pazar esnafında öyle gürültü çıkacak bir çığırtkanlık yoktu ki… Yoksa Belediye’nin parkla ilgili başka bir tasavvuru mu vardı? 

Tüm bu soruları bu kez yeniden Belediye’ye ilettim ve cevap bekledim. Sorularımın işleme alındığına dair bilgi dışında hiç bir yanıt gelmedi. Esasen bir pazar yerinin değiştirilmesi konusunda halk forumu yapılması gerektiğini düşünüyorum.

Şeffaf bir forumla herkes varsa sıkıntısını, derdini anlatabilir, kolektif akılla bir çözüm bulunabilirdi muhtemelen. Ama böyle olmadı, bir oldu bitti ile pazar yeri verilen tarihte hızla değiştirildi. Pek çok insan o gün pazar hiç açılmadı sandı çünkü bazen Belediye kararı ile bayramlara denk gelen zamanlarda pazar açılmaya biliyordu.

Yine öyle bir gün sanıp park girişindeki güvenliğe sorulduğunda da bilgi alınamadı. Güvenlikte asıl olarak pazarın niye açılmadığını bilmiyordu herhalde. 

Alelacele taşınılan bu yerin altyapısı olmadığı için üreticilerde zor durumda kaldı. Yol kenarı olması sebebiyle egzos dumanı gelen, doğrudan güneşe maruz kalan ürünler kısmen zayii oldu.

Endüstriyel tarımın alabildiğine yaygınlaştığı coğrafyamızda temiz tarım yapmak oldukça zorken, bir de üzerine ürünü halkla buluşturmanın zorluğu eklendi. 

Pazarlar halkın aracısız gıdaya ulaştığı, ürünle ve ürünün üretim süreçleriyle ilgili üreticiyle doğrudan konuşabildiğimiz kamusal alanlar. Hele de bu kadar uzun yıllardır hizmet veren ve neredeyse ikinci kuşakların yürüttüğü bu pazarın bu hale getirilmesinin sebebi nedir gerçekten?

Pazar yerinin ani bir kararla değişmesinin ardındaki saikleri bilmiyoruz. Ancak park içinde de devam eden inşai süreçler var.

Önce park içinde uzun yıllar hizmet veren kafe kapatıldı yerine Kalkedon açılacak denildi. Parkı kullanmaya kalktığınızda sürekli dolaşmak durumunda kalıyorsunuz çünkü inşaat nedeniyle her yerden rahatça geçemiyorsunuz.

Ne zaman biteceği ise belli değil. Her geçen gün katmerlenerek artan betonlaşmanın olumsuz etkilerini yaşıyorken, akşamları huzurla içinden geçtiğimiz, arkadaşlarımızla, dostlarımızla vakit geçirdiğimiz, rahatça gezebildiğimiz parkımızda kısmi olarak kapalı. Ve ayrıca park içindeki pazardanda olmak son derece kötü bizim için. 

Pazar yerinin değiştirilmesine karşı bir arkadaşımız imza kampanyası başlattı. Pazar esnafı ve pazardan yararlanan halktan imza toplandı.

Pazar yerinin taşınması ile ilgili halktan yorumlar alındı. Bireysel bir çabayla her Çarşamba pazarda fiziki olarak toplanan imzalarla Belediyenin bu yanlış uygulamadan vazgeçmesini umuyoruz. Halkçı bir belediyecilik anlayışı bu olmasa gerek…

26 Ağustos tarihinde ise pazarla ilgili bambaşka bir olay yaşandı. Pazartesi ve Cuma günleri aynı yerde kurulan semt pazarında tezgah açan bir grup pazar esnafı sabaha karşı saat 04:00’de pazara gelerek üreticileri tehdit etmiş.

Kendi pazarlarındaki satışların düştüğünü söyleyen semt pazarı esnafına karşı, organik pazar üreticileri ne diyeceğini bilememiş.

Her pazarın ürünü de müşterisi de ayrı çünkü. Bir ara polis gelip gitmiş. Ancak tehditkar pazar esnafı haftaya 150 kişi ile birlikte geleceklerini ve bu pazarı açtırmayacaklarını söylemekte beis görmemiş. Üreticiler geçimlik ücretlerini kazanmaya çalışırken yaşadıkları sorunlar katmerlenerek artıyor.

Peki şimdi ne olacak? Üreticilerin can güvenliğini kim sağlayacak? 

Onları o saatte kim koruyacak? Haftaya Çarşamba büyük bir şiddet dalgası mı göreceğiz yoksa Belediye eliyle yaratılan bu sorun ciddiyetle ele alınıp çözülecek mi? Yoksa bu süreç organik pazarın komple tasfiyesine doğru mu evrilecek? Bilmiyoruz… 

Tek bildiğimiz organik pazar üreticilerinin acil çözüm beklediği.

(SE/EMK)

Sağlamcılar kırılgan bir guruptur. Hegemonya alanının sarsıldığı yerde, sağlamcı konforun bozulduğu anda kırılganlık kendini dışa vurur.

Buradaki kırılganlık, sağlamcı konforun sarsılmasından kaynaklı yaşanan sonuçlardan ve gösterilen tepkilerden biridir. Sağlamcı kişinin hegemonyasının sarsıldığı noktada sonuç saldırganlık ve aşağılama olur genellikle.

Çünkü Sağlamcının, kendisini üstün konumlandırdığı ilişki, bir iktidar alanıdır onun için. Kendisini “sağlam olmayana” En üst ve hegemonik noktada konumlandırır. İlişkinin “muktediri” o dur. O istediği kadar karşısındaki onunla eşit olabilir. İlişkinin seviyesini o belirler. Şaka yapılacaksa da şakanın sınırını o belirler. Karşısındakine her tür şakayı yapma (aşağılama) hakkına sahiptir. Oysa karşısındakinin şaka sınırını da kendisi belirler.

Hoşgörü

Uzlaşılamayan bir fikir çelişkisinde de bu böyledir. “Sağlamcı hep haklıdır.” Bu hiyerarşi bozulduğunda her şey alt üst olur. Sağlamcının fildişi kulesi, karşısındakinin en küçük bir eşitlik talebiyle sarsılır, tuz buz olur.

O andan itibaren maske düşer. Ortam buz keser. İğnelemeler başlar. Sağlamcı, göklerdeki egosunun aldığı yarayı hazmedemez ve sürekli karşısındakinin kusurlu olduğunu vurgulamaya başlar.

Bazen “hoşgörüsü” tavan yapar. İlişkideki hiyerarşinin bozulduğu zamana kadar “hoşgörüyü” bir erdemlilik göstergesi olarak tepe tepe kullanır. Hiyerarşideki yeri sarsıldığında da “hoşgörü” kılıcı üzerindeki yanıltıcı kılıfı çıkarır ve haksız bir savunma aracı olarak rastgele sallamaya başlar. 

“Hoşgörü” burada egemenin ne kadar “erdemli” olduğunu gösteren bir sosyal maske ya da ego tatmin aracı değildir. O artık bir saldırı aracına dönüşmüştür. İğnelemelerle kendini dışa vurur.

Karşı tarafın eşitlik talebi yoğunlaştıkça, kendini dizginsiz bir biçimde dışa vurur. Bütün ipler koparılır. “Sağlam olmayanın” koşulsuz teslimiyeti istenir. Çünkü sağlamcının itibarında ve kişiliğinde açılan bu “derin yara” anca o şekilde onarılır.

Bu durumu her tür ilişki alanında deneyimlemek mümkündür. İşyerinde, sokakta, sosyal ortamlarda… Örneğin şakanın toplumsal ilişkilerde bir sınırı vardır.

O sınırın aşılması sorun yaratabilir. “Eşitler” arası ilişkide herkes buna dikkat eder Oysa eşitsizliğin, ayrımcılığın egemen olduğu ilişkilerde buna dikkat edilmesinin önemi bile akla gelmez. Çünkü bir taraf diğer tarafın “normal” kalıbının dışındadır.

Dolayısıyla kendini onunla eşit görmez. Kendisine yapılmasını istemediği her şeyi ona yapabilir ve onun bundan nasıl etkilendiğini düşünmez. Bu tür mikrosaldırgan davranışlar sonucunda, saldırıya maruz bırakılan tarafın hoşnutsuzluğunu belli etmesi ortamın havasını tamamen değiştirir. Mikrosaldırganlığa maruz kalan taraf “kibirli, şaka kaldırmaz, sorunlu…” ilan edilir.

Sağlamcı incinmiştir. Zaten neye incinip incinmeyeceğini de kendi belirler. Sonuçta onun hegemonyasını sarsan her şeyden incinecek kadar kırılgandır.

Sağlamcılık diğer eşitsiz ideolojiler gibi kırılganlık yaratır. Sağlamcı başkaları üzerindeki egemenliğinin sarsılma ihtimaline karşı aşırı kırılgandır.

Yüzleşme

Eşitsizliğin neden ve sonuçlarını doğru değerlendirmenin önüne geçebilmenin en bilinen yollarından biri de eşitsizliğin nedenini ötekileştirilenlere, ezilenlere yükleyen teoriler üretilmesidir. Bu akımlara göre eşitsizliği kişi kendi bedeninde getirmiş ve taşıyordur adeta.

Doğuştan tanımlanmıştır öteki olma rolü ona. Böylece ayrımcılığın kaynağı olan sistem hiç konuşulmaz. Sürekli yeni kavramlarla literatür güncellenir. Bu kavramlar eşitsizliğin yeni bahanelerle derinleştirmenin bir aracıdır. “Kırılgan Gruplar” kavramı da bu tür kavramlara örnek gösterilebilir. Sanki mağduriyeti ve ötekileştirilmeyi insanlar kendileri tercih etmiş ya da onlara zarar veren şeyler kendiliğinden oluşmuş algısı yaratılmaya çalışılır.

Oysa kırılgan olan gruplar, eşitsizliği sürekli yeniden üreten ve eşitsizliğin yarattığı ayrıcalıklarına en küçük bir tehdit hissettiklerinde paniğe kapılan kesimlerdir. En küçük bir söz, bir mimik onların kendilerini kötü hissetmesi ve “mağdur” olması için yeterlidir.

Örneğin, “şu davranıştan zarar görüyorum onu yapma” demek bile davranış sahibi sağlamcının “mağdur olması” için yeterli oluyor. Belki bu konudaki en sarsıcı örneklerden biri şu dur: Engelli bir emekçi, kendi yeteneklerine uygun bir iş talep ettiğinde, hiç o işle ve ilgili alanla ilgisi olmayanlar bile konuya yetkileri dışında müdahil olup engellemeye çalışabiliyor.

Sağlamcı kırılganlık her an, her yerde, en alakasız durumlarda bile tetikleniyor. Bu kırılganlığın panzehri sağlamcılık ve her tür ayrımcılıkla yüzleşmekle mümkündür.  

Bu yüzleşme geciktiği sürece ayrımcılığın ve onun çeşitli yansımalarının yarattığı olumsuzluklar derinleşmeye devam edecek. Kırılganlıkların ve ayrımcılığın olmadığı bir dünya mümkün. Yeter ki isteyelim.

(BS/EMK)

“Avrupa’nın refah ve ilerlemesi zencilerin, Arapların, Hintlilerin ve sarı ırkların ölü vücutları ve akıttıkları ter üzerine inşa edilmiştir.” — Fanon

Mahalle sanki dünyanın en kenarına teyellenmiş gibi yol yok, elektrik yok, üstelik çok uzak tarihler de değil iki binlerin başları, okul beyaz badanayla boyanmış olsa da çamurdan köhne bir kale.

Resmi olarak okullar açılınca kimselerin olmaması garipsenmiyor. Sınıf defterinde yazan isimlerin yoklamalarda bir hükmü yok.

Çoğu mevsimlik işçi. Biz sanki yanlış zamanda gelmişiz. Öğretmenler bile şaşkın. Mahalle kocaman bir mevsimlik işçi fabrikası gibi. Vardiya sistemiyle gün yüzü görüyorlar. Bu vardiyanın bedeli, eğitim hakkından mahrum kalmak demek.

Öyle üç beş gün değil. Toplasak altı ayı bulur. Üç ay kapanınca yani baharda üç ay da açılınca yani sonbaharda hasat edilecek tarlalarda soğan, fındık, şeker pancarı, patates, kayısı. Hepsinin tadında mahalle sakinlerimizin teri ve ölü bedenleri var. Siz onları biraz olsun kemiriyorsunuz! Tabii sağ kalanlar okula.

Okulda da anlaşılmışçasına “Dünya dönüyor, evet, ama belki de burada, bu dağ başında dönmemesini bilmek daha doğrudur.”** dersi. Dönüp dolaşıp aynı ders. Aynı öğretmenler çünkü branş öğretmenleri eksik.

Sosyalci dine, matematikçi müziğe. Aynı yoksulluk. Aynı ıgatlık. Takvimler onar yirmişer aksa da aynı. İki bin yirmi altı olsa da aynı. Mahalle genişlemiş sadece o da tepeden bakınca dış cephesi tuğladan bir cehennem sanki. Sanki biraz Amerikan Kolonisi.

Amerikan kolonileri

Kolomb, karabiber ve diğer Doğu baharatlarına ulaşmak için çıktığı yolculukta vardığı toprakları Hindistan’ın bir parçası sanıyor; kıtanın “Amerika” olarak anılması ise Vespucci’nin adına nasip oluyor. İngilizler ise bölgede tütün ekimi, maden arayışı ve başka kârlı işler için koloniler kurmaya başlıyor.

Tabii bir de kıtanın yerlileri var. Tarım arazileri genişledikçe yerlerinden edilen, çatışmalarda ve katliamlarda hayatını kaybeden kabileler var. Hatta ilk yerleşimcilere yardım eden yerli topluluklardan bazıları da zamanla aynı şiddetin hedefi oluyor.

Kara ve kondu

Amerikan kolonisiyle dünyanın kenarında duran bizim “kötüler mahallesi” arasında, sömürünün dili bakımından pek fark yok.

(Rivayet odur ki sınırda kaçakçılık yapanların güzergâhı olduğundan ve patlayan mayınlardan dolayı sakat kalan insanların da yoğun olarak bölgede yaşamasından bu isimle bilinmekte. Kürtçe “sakat” manasındaki koti, kût’tan türetilmiştir.) 

Mahallenin tamamı “sömürgelerdekiler” gibi insani olmayan koşullarda, sağlıksız çadırlarda çalışıyor. Dövülüyor, ırkçılığa maruz kalıyor yine de efendilerin refahı için ter akıtıp ölüyor. (“Avrupa’nın refah ve ilerlemesi zencilerin, Arapların, Hintlilerin ve sarı ırkların ölü vücutları ve akıttıkları ter üzerine inşa edilmiştir.” — Fanon)

Ne hikmetse ne ölüleri ne dirileri kimseler görüyor. Yollarda ölüyorlar nerdeyse her ay beyaz dolmuşun yan devrilmiş görüntüsü beliriyor.

İçinde mevsimlik birkaç ölü. Ya da bizim mahallenin nüfusundan birkaç kişi azalıyor en fazla. Ama hep aynı kare tekrar ediyor gibi, beyaz dolmuş.

Yan devrilmiş. Yol kenarı. Yapay Zekâ bile aynı görseli her defasında oluşturamaz ama ölüm her defasında onları ıskalamadan alıp götürüyor.

Kalanlarsa yine bir sonraki senenin ırgatlarının listesine ekleniyor. Başta çavuş yevmiyenin bir kenarından kemiriyor kurt gibi sonra diğerleri. Bir kışa yetebilecek yevmiyeyle yine mahallenin yolunu tutuyor diriler.

Yine kayıtlara giriyorlar. Yoklamalarda adları okununca “burada” diyorlar. Seçimlerde oy kullanıyorlar. Vekâlet veriyorlar. Susuyorlar. Demokrasiye inandırılıyorlar. Çocuklara iş vaat ediyorlar. Diri olduklarına inandırılıyorlar.

Dirileri ne yapacağız?

Dünyanın kenarına teyellenmiş mahallemizden de bakınca, tekerrürden ibaret tarihe bakınca da ve kıtanın ötesinden Amerika’dan da bakınca karalığımız beliriyor. Aynalarda tenimizin rengi ne olursa olsun, dilimiz ne olursa olsun.

Gözlerimizin rengi ne olursa olsun. Karayız ve hepimiz onların tarlalarının ırgatlarıyız. Ne tarla sahiplerinin kırbaçları çavuşların ne vekil seçtiklerimizin (***) kimseyi kurtaracağı yok.

“Çünkü buradan kurtulmak bize kaldı”

Uruguay Hava Kuvvetleri’nin 571 sefer sayılı uçuşu, 13 Ekim 1972’de And Dağları’na çarparak düştüğünde uçakta 45 kişi vardı.

Yolcu ve mürettebatın bir kısmı hemen ölür bir kısmı ise uçak enkazının içine sığınıp hayatta kalır. Uçakta bulunan telsizden yardım çağırmak için yüksek yerlere çıkanlardan biri radyodan arama kurtarmanın sonlandırıldığını öğrenir ve uçak enkazındaki arkadaşlarının yanına gider.

“Hey çocuklar size iyi bir haberim var” der.

Az önce radyodan duyduk, aramayı durdurmuşlar.

Bunun neresi iyi haber?

“Çünkü” dedi, “buradan kurtulmak bize kaldı”

(İT/EMK)

* Uruguay Hava Kuvvetleri’nin 571 sefer sayılı uçuşu: https://www.britannica.com/event/Uruguayan-Air-Force-flight-571

** Ferit Edgü, Hakkâri’de Bir Mevsim

*** Fakıbaba, tarım işçiliğiyle “gurur” duyuyor: https://www.ajansurfa.com/haber/9141558/fakibaba-tarim-isciligiyle-gurur-duyuyor

25 Temmuz 2025’te Georges İbrahim Abdallah, Fransa’nın Lannemezan Cezaevi’nde geçirdiği kırk yılın ardından Lübnan’a döndü ve kuzeydeki köyü Kobayat’ta kahraman gibi karşılandı. Ertesi sabah Beyrut’un Hamra semtindeki Khoury Hastanesi’nde Ziad Rahbani’nin kalbi durdu. Lübnan’daki sosyalist hareket iki gün içinde sevinçten yasa geçti.[1]

Ziad altmış dokuz yaşındaydı. Ölüm nedeni konusunda kaynaklar ayrışıyor. Hastane uzun bir hastalığın ardından kalbinin durduğunu açıkladı. Kültür Bakanı Ghassan Salamé, Ziad’ın karaciğer nakline ihtiyacı olduğunu ama ameliyat olmayı reddettiğini söyledi. Ajans haberleri ölümü karaciğer yetmezliğine bağladı.[2]

Ziad’ın geride bıraktıkları tek bir başlığa sığmıyor. Fairuz’un repertuvarının önemli bir bölümünü besteledi ve cazı Arap müziğinin içine yerleştirdi. Savaş Beyrut’unda tiyatro sahneledi, radyo programları yaptı, gazetelerde köşe yazdı. Bu işlerin hepsini birbirine bağlayan şey siyasi tutumuydu. Lübnan Komünist Partisi (LKP) üyesiydi, ülkenin mezhep sistemini ömrü boyunca hedef aldı ve Filistin meselesini gündeminden hiç düşürmedi.

Yazdıkları Lübnan sınırlarının dışına da taştı. Mısır’da bir ayrılığın ardından birbiriyle dalga geçen arkadaşlar hâlâ Aycheh Wahda Balak’ı (Sensiz Tek Başına Yaşıyor) söylüyor; şarkı, terk edildiği hâlde aşkından söz etmeyi bırakmayan birine “bütün kasaba sana gülüyor” diyor. Filistinli bir genç, kendisine kur yapan birinin davranışını tarif etmek için 1978 tarihli Bennesbeh Labokra Chou? (Yarına Gelince, Ne Olacak?) oyunundan tek bir cümle alıntılıyor: “Süreyya, oğlun zeki ama eşeğin teki.”[3]

Rahbani hanesinde büyümek

Ziad Rahbani 1 Ocak 1956’da Beyrut’un kuzeyindeki sahil kasabası Antelias’ta doğdu. Annesi Nuhad Haddad, yani Fairuz, o yıllarda Arap dünyasının en tanınmış sesi olma yolundaydı. Babası Assi Rahbani ve amcası Mansur ise “Rahbani Kardeşler” adıyla onun repertuvarını yazıyor, klasik Arap müziğini Lübnan dağ köylerinin folkloruyla ve Batı orkestrasyonuyla birleştiren bir dil kuruyordu.

Bu dilin arkasında pastoral, uyumlu ve mezhepler üstü bir Lübnan tahayyülü vardı. Taş kemerlerin ve gurbetten dönenlerin ülkesiydi bu. Beyrut’a “Ortadoğu’nun Paris’i” dendiği, sonradan “altın çağ” diye anılacak yılların fon müziğini Rahbani kardeşler Fairuz’la birlikte kurdular.[4] Baalbek Festivali bu müziğin sahnesiydi. Aynı festivalde Ella Fitzgerald, Nina Simone ve Miles Davis de çalmıştı.[5]

Ülkenin kendisi ise o tahayyüle uymuyordu. Ziad’ın doğduğu yıl, 1956 Süveyş saldırısının ardından Sünnilerle Marunîler Nasır’a destek meselesinde karşı karşıya geldi. İki yıl sonra ABD askerî müdahalede bulundu. Ziad yalnızca Fairuz ile Assi’nin değil, bu siyasi karmaşanın da içine doğdu.[6]

Antelias’taki ev iki dünyanın kesiştiği yerdi. Amcası Elias Rahbani de besteciydi, teyzesi Huda Haddad şarkıcıydı, kuzenleri Ghassan, Jad, Oussama, Ghady ve Marwan da müzikle uğraştı.[7] Aynı ev ülkenin entelektüel ve siyasi çevresinin uğrak yeriydi. Ziad provalara girip çıktı, çocukken Muhammed Abdülvehhab gibi isimlerle tanıştı, Fairuz’un Filistin’e adanmış albümlerini hazırlayan Filistinli yapımcı Sabri Şerif’i orada gördü.[8] Müziği kendi kendine öğrendi ve asıl enstrümanı hep piyano oldu.[9]

“Sadiqi Allah”: On dört yaşında bir şair

Ziad’ın ilk bestesi, on dört yaşında kız kardeşi Layal ve kuzenleriyle oynarken yazdığı bir dörtlükten çıktı: “Ne çok insan vardı, köşe başında birilerini bekleyen. Yağmur yağardı, şemsiyelerini açarlardı ama en açık günlerde bile beni kimse beklemedi.” Melodiyi besteleyip kaydetti ama sözlerin gerisini getiremedi. Kaydı dinleyen babası Assi, “Bu parçayı bana 250 liraya versene,” dedi. Ziad ilk bestesini babasına sattı ve Fairuz şarkıyı 1973’te söyledi.[10]

Aynı dönemde tek şiir kitabı olan Sadiqi Allah’ı (Arkadaşım Allah) yazdı. Al Majalla’da Samer Abou Hawwach, kitaptaki şiirlerin savaştan yıllar önce yazılmasına rağmen savaşı, yıkımı ve yerinden edilmeyi önceden gördüğünü yazıyor ve şu satırları aktarıyor:

“Ve birden uzaklık patladı. Evimiz sarsıldı. Yağmur korktu ve pencerelerden döküldü. Babam bakmak için pencereye koştu. Ben kırılmış resme koştum ve gözlerim ‘Ne?’ dedi. ‘Savaş’ kelimesini duydum ve sordum: ‘Savaş nedir?’ Dışarıda bağırtılar yükseldi.”[11]

Aynı yıllarda evden ayrıldı. Anne babasının kavgaları ve Assi’nin kıskançlığı üzerine büyüyen gerginlik, on dört yaşındaki çocuğun evden çıkmasının sebeplerinden biriydi.[12] Evden ayrılmak onu babasının orkestrasında çalan şarkıcı Joseph Sakr’a yaklaştırdı. İkisi 1997’de Sakr’ın ölümüne kadar sürecek bir ortaklık kurdu.[13]

1972’de Assi Rahbani beyin kanaması geçirdi. On altı yaşındaki Ziad devreye girdi. Amcası Mansur’un, Assi’nin zorunlu yokluğu üzerine yazdığı sözleri besteleme işi ona verildi. Saalouni el-Nas (İnsanlar Bana Sordu) böyle çıktı ve Fairuz repertuvarının klasiklerinden biri oldu.[14]

1973’te Bkennaya Tiyatrosu’ndaki bir grup genç, Rahbani Kardeşler’in oyunlarını yeniden sahnelemek yerine özgün bir metin istedi ve Ziad’a başvurdu. Sahriyye (Gece Sohbeti) böyle çıktı. Bir köy kahvesinde geçen, kahveci ile kızının talibinin sesleriyle yarıştığı, biçimsel olarak hâlâ babasının okuluna bağlı bir müzikli oyundu.[15]

*Jayy Ma’a el-Sha'ab el-Maskeen (Yoksul Halkla Birlikte Geliyorum)

Bir yıl sonra gelen Nazl el-Sourour (Mutluluk Oteli, 1974) ise Ziad’ın kendi yolunu açtığı iş oldu. Eşi tarafından evden atılmış, kumara batmış bir adamın sığındığı otel, silahlı bir grup tarafından basılır ve içerdekiler rehin alınır. Oyunun sahnelenmesinden bir yıl sonra iç savaş patladı ve ülkenin tamamı aynı durumda kaldı.[16]

Ziad, Rahbani Kardeşler’in şarkı sözlerinde kullandığı edebî Arapçanın yerine Beyrut sokağının gündelik konuşma dilini koydu. Köy pastoralinin yerini kirasını ödeyemeyen insanlar aldı. Oyunu yazdığında on sekiz yaşındaydı.

Lübnan İç Savaşı: Tel el-Zaatar’dan Hamra’ya

Savaş 1975’te başladığında ailenin evi, sağcı Hristiyan partilerin denetimindeki Doğu Beyrut’taydı. Ziad ters yöne gitti.

Siyasi uyanışını 1976’daki Tel el-Zaatar kuşatmasına ve katliamına bağlıyordu. Doğu Beyrut’un içinde kalmış bu Filistin mülteci kampı, Kataib (Falanjistler), Sedir Muhafızları ve Camille Chamoun’un Ulusal Liberal Parti’ye bağlı Kaplanlar milisleri tarafından kuşatıldı. Suriye ordusu da bu kuşatmaya destek verdi. Yaklaşık 1.500 Filistinli öldürüldü. Ziad olayları aile evinin çatısından izledi ve kırk yıl sonra, 2012’de Ghassan Ben Jeddo’ya verdiği televizyon söyleşisinde o günleri anlattı.[17]

Gazeteci As’ad AbuKhalil’in aktardığına göre Ziad, Suriye istihbaratının başındaki ismin Falanjist yöneticilerle ailesinin evinde yaptığı görüşmelere de tanık olmuş, bu toplantıları gizlice kaydedip Filistin Halk Kurtuluş Cephesi’ne (FHKC) aktarmıştı. AbuKhalil, Ziad’ın ilk siyasi faaliyetinin LKP’yle değil, FHKC ve onun Lübnan’daki kardeş örgütü Arap Sosyalist Eylem Partisi’yle olduğunu, Cephe için yıllarca gönüllü olarak ve adını koymadan şarkı bestelediğini yazıyor.[18]

Tel el-Zaatar’dan sonra Doğu Beyrut’taki aile evini bıraktı ve Batı Beyrut’a, Hamra’ya yerleşti.[19] Hamra üniversitelerin, yayınevlerinin, plakçıların, barların ve her mezhepten sosyalistin bir arada olduğu, çok cemaatli ve kozmopolit bir bölgeydi. Filistinli örgütlerin de merkeziydi.[20] Ziad ömrünün kalanını orada geçirdi.

Bu tercih, ailesinden ayrıştığı en görünür noktalardan biriydi. Fairuz, taraf tutuyor görünmemek için savaş boyunca Lübnan’da sahneye çıkmayı reddetti. Oğlu tam tersini yaptı ve savaş boyunca Beyrut’ta çaldı.[21]

1977’de Philips etiketiyle çıkan Bil Afrah (Düğünler İçin) albümünde, Lübnan’ın önde gelen müzisyenlerini bir araya getirip Arap müziğinin en bilinen aşk şarkılarının enstrümantal yorumlarını kaydetti.[22]

Abu Ali ve “Doğu cazı”

Ziad 1976’dan itibaren Hamra’daki Chico Records’un müdavimiydi. Dükkânın sahibi Diran “Chico” Mardirian’la birlikte iki sonuca vardılar. Lübnan’a özgü bir caz sesi mümkündü ve bunu taşıyacak bir yapı gerekiyordu. 1978’de ZIDA Records’u kurdular. Chico yapımcı, Ziad besteciydi. Kadroya sosyalist şarkıcı Khaled el-Haber, saksofoncu Toufic Farroukh ve gitarist Issam Hajj Ali gibi isimler katıldı.[23]

1979 başında, Beyrut’ta kayıt yapacak altyapı ve güvenlik kalmadığı için ekip Atina’ya gitti. Orada kaydedilen Abu Ali, Ziad’ın caz başyapıtı sayılır. On üç dakikalık, tam orkestrasyonlu, Siyah Amerikan soul ve funk geleneğinden beslenen bir enstrümantaldi. Joseph Sakr, “Waynak ya Abu Ali?” (Neredesin Abu Ali?) cümlesini söylemek için Atina’ya kadar uçtu. Prodüksiyonun maliyeti öylesine büyüdü ki Chico’nun eşi birikmiş parasıyla Atina’ya uçup kaydı kurtarmak zorunda kaldı.[24]

Ziad bu sese “Doğu cazı” dedi ve ne demek istediğini şöyle açıkladı: “Charlie Parker, Stan Getz, Dizzy Gillespie gibi bestecilerin müziğine hayranım. Ama benim müziğim Batılı değil, Lübnanlı. Sadece ifade biçimi farklı.”[25] Teknik olarak yaptığı şey, Batı caz armonisiyle Arap müziğinin çeyrek seslerini aynı düzenlemede buluşturmaktı. Sonrasında flamenko, tango ve funk da bu karışıma girdi.[26]

Aynı dönemde Bennesbeh Labokra Chou? (Yarına Gelince, Ne Olacak?, 1978) sahnelendi. Hamra’daki bir barda geçen oyun, ZIDA Records’un Abu Ali ile aynı dönemde yayımladığı albümle birlikte Ziad’ın en olgun işi sayılır. Toplum eleştirmeni, oyun yazarı, şarkı sözü yazarı ve caz bestecisi Ziad’ların hepsi ilk kez aynı metinde bir araya gelir.[27]

1979’da Wahdon (Kendi Başlarına) albümüyle Ziad annesini de caza dahil etti. Bennesbeh’in müziklerinde Joseph Sakr’ın söylediği el-Bosta’yı (Otobüs) yeniden düzenledi. Bir dağ köyünden diğerine giden otobüsteki insanları ve Aliya’nın gözlerini anlatan bu şarkıyı Fairuz, bakır üflemelilerin baştan sona eşlik ettiği funk düzenlemesiyle söyledi. Arap dünyası Fairuz’u ilk kez böyle duydu. Ziad o sırada yirmi iki yaşındaydı.[28]

Filistin: Kanafani, FHKC ve imzasız şarkılar

Ziad’ın Filistin tutumu bir dayanışma açıklaması meselesi değildi, doğrudan üretim meselesiydi. 1982’de Iraklı yönetmen Kasım Havval’ın, Gassan Kanafani’nin Hayfa’ya Dönüş hikâyesinden uyarladığı filmin müziklerini yaptı. Kanafani, FHKC sözcüsüyken 1972’de Beyrut’ta Mossad tarafından öldürülmüştü. İlk uzun metrajlı Filistin kurmaca filmi sayılan yapım, Filistin Film Birimi ve FHKC çevresinin katkısıyla Trablusşam ve çevresinde çekildi ve Doğu Almanya’dan da destek aldı.[29]

Aynı yılın yazında İsrail Lübnan’ı işgal etti, Batı Beyrut’u kuşattı ve bombaladı. Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ülkeden çıkarıldı, Sabra ve Şatilla Katliamı bu kuşatmanın hemen ardından geldi. Ziad bu dönemde LKP’ye yaklaştı ve üye oldu. Parti, Eylül 1982’den itibaren Güney Lübnan’daki İsrail birliklerine karşı silahlı eylemler düzenleyen Lübnan Ulusal Direniş Cephesi’nin (Cemmûl) kurucuları arasındaydı. 1984’te partinin altmışıncı kuruluş yıldönümü için LKP marşını besteledi.[30]

Filistin meselesinin Ziad’ın repertuvarındaki yeri konusunda değerlendirmeler ayrışıyor. Ziad’ın müzik külliyatında doğrudan Filistin’i konu alan neredeyse hiç şarkı bulunmadığını, bunun bilinçli bir tercih olduğunu, Ziad’ın Filistinlilerin kendi mücadelelerine kendilerinin öncülük etmesi gerektiğini düşündüğünü öne sürenler olduğu gibi,[31] Filistin Araştırmaları Enstitüsü’ndeki değerlendirmede olduğu gibi, Ziad’ın Tel el-Zaatar Katliamı’nın kurbanlarına adanmış “Tal el Zaatar” parçasını bestelediğini, Fairuz’un söylediği “Wahdon”un da Filistinli direnişçiler için bestelendiğini aktaranlar da var.[32]

Ziad’ın bağlılığı ölümünde de karşılık buldu. FHKC’nin taziye açıklaması onu “yaşayan bir ulusal vicdan, halkının davalarıyla meşgul bir entelektüel” olarak tarif etti: “Hiçbir zaman tarafsız olmadı. Aksine, yoksulları, halkı, Filistin’i, Gazze’yi ve satılık olmayan bir vatan ve aşağılanmadan bir yaşamdan başka bir şey istemeyen devrimcileri destekledi.”[33]

Film Ameriki Tawil ve “Ben Kâfir Değilim”

Film Ameriki Tawil (Uzun Bir Amerikan Filmi, 1980) Beyrut’un Piccadilly Tiyatrosu’nda sahnelendi ve Ziad’ın en çok konuşulan işlerinden biri oldu. Oyun, Batı Beyrut’ta bir akıl hastanesinde geçer. Yedi hasta ve iki bağımlı vardır. Aralarında hayal kırıklığına uğramış bir sosyalist entelektüel, bir milliyetçi, savaş delisi bir milis, her şeyi dış komplolara bağlayan bir adam ve karşı mezhepten herkesin kendisini öldürmeye geldiğine inanan bir başkası bulunur. Diyaloglar Beckett ve Ionesco’yu andırır ve hiçbir yere varmaz. Ziad milis rolündeydi ve oyun bir çığlıkla bitiyordu.[34] Ziad yıllar sonra oyun için şunu söyledi: “Anlatılan olaylar Ekim 1980’de geçiyor, ya da Ekim 1979’da, ya da Ekim 1978’de, çünkü genel siyasi durum aşağı yukarı pek değişmedi.”[35]

Aynı yıllarda radyoda yaptığı programlar savaş Beyrut’unda ayrı bir tür yarattı. Baadna Tayybin, Oul Allah (İyiyiz Hâlâ, Şükür) 1976-77’de Lübnan Ulusal Radyosu’nda yayımlandı ve sağcı politikacıları hedef aldı.[36] Kısa skeçlerden, sahte haber bültenlerinden ve telefon konuşmalarından oluşan bu format, Rafik Hariri suikastının ardından yaptığı “1, 2, 3, 4 No’lu Bildiri” dizisinde de sürdü.[37]

1985’te çıkardığı Ana Mush Kafer (Ben Kâfir Değilim) albümünün adını taşıyan parça, “cuma günü namaz kılanlar ile pazar günü dua edenlere”, yani her iki cemaatin önderlerine, yoksulun hâline bakmalarını söylüyordu:

Ben kâfir değilim, ama açlık kâfir
Ben kâfir değilim, ama hastalık kâfir
Ben kâfir değilim, ama yoksulluk kâfir

Şarkı 2008’de yeniden yayımlandı.[38] Aynı albümdeki el-Mukavemetü’l-Vataniyyetü’l-Lübnaniyye (Lübnan Ulusal Direnişi) şarkısı ise İsrail’in Güney Lübnan’dan çekilmesinin ardından, 2000 Beiteddine Festivali’nde Fairuz tarafından söylendi: “Güney ayakta kaldıkça, çocukları da ayakta kalır.”[39] Aynı yılın Houdou Nisbi (Nispi Sükûnet) albümünün adı, radyo bültenlerinin güvenlik durumunu tarif etmek için kullandığı klişeden geliyordu. İçinde sınıfsal bir aşk şarkısı olan Bala Wala Chi (Hiçbir Şey Olmadan) vardı.[40]

Assi Rahbani’nin 1986’da vefatının ardından Ziad, annesinin baş bestecisi olarak Rahbani Kardeşler şemsiyesinin tamamen dışında çalışmaya başladı. Maarifti Feek (Sana Dair Bildiklerim, 1987) albümünde yer alan Li Beirut (Beyrut’a), savaşın yıktığı şehre yazılmış bir ağıttı. 1991’de aynı adı taşıyan albüm ve şarkı geldi: Kifak Inta (Nasılsın). Şarkı, evlenmiş eski sevgilisiyle karşılaşan bir kadını anlatıyor gibi görünse de, aslında Ziad ile Fairuz arasındaki ilişkinin zor taraflarını konu ediyordu.[41] Bu ortaklık Fairuz’un kamusal figürünü de değiştirdi. Fairuz idealize edilmiş bir Lübnan’ın azize sözcüsü olmaktan çıkıp kalp kırıklığından pişmanlığa kadar her şeyi söyleyebilen bir figüre dönüştü.

Taif Anlaşması sonrası

1990’da Taif Anlaşması’yla savaş resmen biterken Ziad için bu bir rahatlama getirmedi. 2000’lerin başında verdiği söyleşilerde, Lübnan’ın yaşadığı şeyin uzatılmış bir ateşkes olduğunu, hiçbir zaman gerçek barışa dönüşmediğini ve mezhepçiliğin yalnızca yüzeyde sona erdiğini söylüyordu.[42]

1993’te Bikhsous el-Karameh wal-Shaab el-Aaneed (Onur ve İnatçı Halk Üzerine) ile sahneye döndü, 1994’te Lawla Fus’hat el-Amal (Umut Aralığı Olmasaydı) geldi. Bikhsous, ailesinin repertuvarındaki Bahebbak ya Lubnan (Seni Seviyorum Lübnan) şarkısındaki idealize söyleme doğrudan karşı çıkıyordu.[43] Ziad bu dönemde kendi halkını da sertçe eleştiriyor; hatta Lübnan’ın ancak bir diktatörle yönetilebileceğini ileri sürecek kadar karamsar bir hicve başvuruyordu.[44]

Bu keskinliğin arkasında birden fazla kırılma vardı. Evliliği dağılmış, Sovyetler Birliği çökmüş ve komünist inancı sarsılmıştı. Buna yeni dünya düzeni ve Lübnan’ın savaş sonrası yeniden inşa programının vahşi neoliberalizmi eklendi. Ülke enkaz kaldırma coşkusundayken Ziad, Beyrut’un kimin için ve hangi bedelle yeniden kurulduğunu soruyordu.[45]

Üretmeye yine de devam etti. Fairuz’la 1999’da Mish Kayen Hayk Tkoun (Sen Böyle Olamazsın) albümünü çıkardı.[46]

2000’ler: Al-Akhbar ve 8 Mart

2000 Beiteddine konserinin ardından, Fairuz’la yaptığı işler içinde caza en yakın duran Wala Keef  (Ne Fark Eder, 2002) geldi. Albümde iç savaşta öldürülen genç bir çöpçünün adını taşıyan Sobhi el-Jiz şarkısı vardı: “Yoldaşım Sobhi el-Jiz, beni bu dünyada bırakıp gitti. Süpürgesini indirdi ve gitti.”[47]

14 Şubat 2005’te Rafik Hariri bir suikastta öldürüldü ve ülke haftalar içinde iki kampa bölündü. Kampların adları, Beyrut’ta arka arkaya yapılan iki mitingden geliyordu. 8 Mart’ta Hizbullah’ın çağrısıyla toplanan yüz binlerce kişi Suriye’ye “teşekkür” etti ve Suriye ordusunun çekilmesini isteyen BM kararını reddetti. Altı gün sonra, 14 Mart’ta Şehitler Meydanı’nda toplanan diğer kitle ise Suriye’nin yirmi dokuz yıllık askeri varlığının sona ermesini istedi. Suriye ordusu Nisan 2005’te çekildi, ama bölünme kalıcılaştı.[48]

14 Mart bloku Saad Hariri’nin Müstakbel Hareketi, Lübnan Güçleri ve Kataib’den oluşuyordu, Batı ile Suudi Arabistan’ın desteğini aldı ve 2006 savaşından itibaren asıl talebi Hizbullah’ın silah bırakması oldu. 8 Mart bloku ise Hizbullah, Emel ve bir yıl sonra saf değiştiren Michel Aoun’un Özgür Yurtsever Hareketi’nden oluştu, Suriye ve İran’la aynı eksende durdu ve İsrail’e karşı silahlı direnişin sürmesini savundu.[49]

Ziad net biçimde 8 Mart tarafında durdu. Ghassan Ben Jeddo’ya verdiği söyleşide, İsrail işgaline karşı Lübnan direnişini ve onun projesini desteklediğini açıkça söyledi.[50]

2006 yazında, Komünist Eylem Örgütü kökenli gazeteci Joseph Samaha Al-Akhbar gazetesini kurdu. Ziad gazetenin ilk günlerinden itibaren düzenli bir köşe yazmaya başladı ve bunu 2018’e kadar sürdürdü. Daha önce el-Nida ve en-Nahar gazetelerinde de yazmıştı.[51]

Aynı 2006 yazında, İsrail’in 33 günlük savaşının ardından düzenlenen Zafer Festivali’nde çekilen fotoğrafı Lübnan hafızasına kazındı. Kasketinde, Hizbullah genel sekreteri Hasan Nasrallah’ın soyadıyla kelime oyunu yapan “Nasr min-Allah” (Allah’tan bir zafer) yazıyordu.[52]

Bu hizalanma bedelsiz olmadı. Al-Akhbar yazılarında eski yoldaşlarını, özellikle Demokratik Sol Hareketi çevresini sert biçimde hedef aldı ve bir kesimi kendisine düşman etti.[53] 2013’te ulusal televizyonda annesinin Hasan Nasrallah’a hayranlık duyduğunu söylemesi büyük tepki topladı.[54] 2011’den itibaren Suriye’de Esad rejimine gösterdiği yakınlık, Arap sosyalist hareketinin bölündüğü bir dönemde onu tartışmanın ortasına yerleştirdi. Al Majalla’daki değerlendirmeye göre bu yakınlık ideolojik bir hizalanmadan çok kronik bir hayal kırıklığından ve kaybedilmiş bir Lübnan cennetine duyulan özlemden besleniyordu.[55]

Filistin tutumu ise değişmedi. Ekim 2014’te Sayda’da “Gazze İçin” adıyla verdiği konserde, Gazze’den gelen Filistinli öğrencilerin hediye ettiği FHKC atkısını sahnede boynuna doladı.[56]

Geriye kalan

2010’da Fairuz’la Eh Fi Amal (Evet, Umut Var) albümü çıktı.[57] Sonrasında üretimi seyrekleşti. Ziad giderek inzivaya çekildi ve basınla ilişkisini büyük ölçüde kesti. Yakınları bu geri çekilmeyi hem sağlık sorunlarına hem de depresyona bağladı.[58] Yine de sahneden tamamen çekilmedi, 2015’te Ehden’de ve 2019’da Beyrut Holidays festivalinde çaldı, ama görünürlüğü yıldan yıla azaldı.[59]

Lübnan’a dair teşhisleri eskimedi. Sürekli elektrik kesintilerinin müzik ekipmanını bozduğu ülkesini “çöl” diye tarif ediyordu. Avrupa ile Arap dünyası arasında sıkışmış Lübnan için kullandığı benzetme ise “hamburgerle karıştırılmış falafel”di.[60] 2019 ayaklanmasında sokaklarda atılan sloganlar, onun 1980’lerde ve 90’larda yazdığı satırlarla neredeyse birebir örtüşüyordu. Shu Hal Ayyam (Ne Günlere Kaldık) hâlâ yürüyüş şarkısıydı:

Ne günlere kaldık
Zenginler yoksullara veriyormuş
Para kendi kendine yola çıkıyormuş sanki
Buna azıcık, ötekine bir tomar
Ne iyi adam!

Gazzeli udi Reem Anbar bu şarkının bugün de “etrafımızdaki adaletsizliği ve eşitsizliği gördükçe” karşılık bulduğunu söylüyor: “Ziad, Filistin’de ve özellikle Gazze’de yaşadıklarımıza gerçekten ses verdi.”[61]

Ziad, Gazze’de soykırım sürerken ve İsrail’in Lübnan’a saldırıları devam ederken vefat etti. 28 Temmuz 2025’te cenaze korteji Hamra’dan yola çıktı. Khoury Hastanesi’nin önünde toplananlar şarkılarını söyledi. Tabut, Cebel-i Lübnan’daki Bikfaya kasabasında Meryem Ana Rum Ortodoks Kilisesi’ne, oradan aile mezarlığına götürüldü. Fairuz, 2020’den beri ilk kez kamuoyu önüne çıktı ve siyah tülbentle oğlunun tabutunun başında taziye kabul etti.[62] Cumhurbaşkanı Joseph Aoun adına Başbakan Nawaf Salam, Ziad’a ölümünden sonra Kumandan rütbesinde Ulusal Sedir Nişanı verdi.[63] 6 Ağustos’ta hükümet, Beyrut’u havalimanına bağlayan Hafız Esad Bulvarı’nın adını Ziad Rahbani Bulvarı olarak değiştirdi.[64] Cenaze için Hizbullah da taziye mesajı yayımladı.[65]

Bugün Ziad’ın mirası önümüzde capcanlı bir şekilde beliriyor. Bir yanda cazı, funk’ı ve bossa novayı Arap müziğine sokan besteci, öte yanda komünist militan duruyor. Oysa Abu Ali’nin funk düzenlemesini yapan adamla Tel el-Zaatar’dan sonra Batı Beyrut’a taşınan adam aynı kişi. Kanafani uyarlamasının müziğini yazmakla FHKC için imzasız beste yapmak da aynı üretimlerin birer parçası. Kendisi bunu, bir projesinin olmasını değil bir tavrının olmasını önemsediğini söyleyerek anlatmıştı.[66]

Ziad’ın 1978’de sorduğu soruya, yani yarına gelince ne olacağına, Beyrut’ta da Gazze’de de hâlâ bir cevap verilmiş değil ama mücadele her şeye rağmen sürüyor.

Dipnotlar:

[1] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint, 5 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://internationalviewpoint.org/Georges-has-returned-Ziad-has-left-us

[2] “Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69,” Al Jazeera, 26 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.aljazeera.com/news/2025/7/26/ziad-rahbani-pioneering-lebanese-musician-and-composer-dies-at-69; “Lebanon bids farewell to Ziad Rahbani, a visionary artist and popular hero,” Naharnet, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.naharnet.com/stories/en/314432-lebanon-bids-farewell-to-ziad-rahbani-a-visionary-artist-and-popular-hero

[3] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation,” New Lines Magazine, 5 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://newlinesmag.com/spotlight/the-ziad-rahbani-generation/

[4] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters, 26 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.reuters.com/business/media-telecom/ziad-rahbani-lebanese-musical-giant-sardonic-critic-dead-69-2025-07-26/

[5] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend,” The Markaz Review, 8 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://themarkaz.org/ziad-rahbani-the-making-of-a-lebanese-jazz-legend/

[6] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm,” Al-Ahram Weekly, 8 Ağustos 2026, erişim 16 Ağustos 2026, https://english.ahram.org.eg/UI/Front/Inner.aspx?NewsContentID=574057

[7] Malek Jadah, “Inside Ziad Rahbani’s family: Generations of musical talent,” L’Orient Today, 27 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://today.lorientlejour.com/article/1471152/inside-ziad-rahbanis-family-three-generations-of-musical-talent.html

[8] Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution,” The Palestine Chronicle, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.palestinechronicle.com/ziad-al-rahbani-1956-2025-the-unyielding-voice-of-resistance-and-revolution/

[9] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters, 26 Temmuz 2025, erişim 17 Ağustos 2026, https://www.reuters.com/business/media-telecom/ziad-rahbani-lebanese-musical-giant-sardonic-critic-dead-69-2025-07-26/

[10] Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’,” Rosa Luxemburg Stiftung — Kuzey Afrika Ofisi, Eylül 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://rosaluxna.org/publications/on-the-late-ziad-rahbani-i-consider-nothing-human-alien-to-me/

[11] Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home,” Al Majalla, 2 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://en.majalla.com/node/326720/culture-social-affairs/ziad-rahbani-heir-legacy-who-dreamt-home

[12] Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’”; Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”.

[13] Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’”.

[14] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[15] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[16] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”; “Ziad Rahbani, Lebanese composer and son of iconic singer Fayrouz, dies at 69,” Associated Press, 26 Temmuz 2025, https://apnews.com/article/fayrouz-ziad-rahbani-singer-lebanon-icon-dies-3367fba619311ce1a0de418f2e3a40f7

[17] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint; Aseel Saleh, “Lebanon bids farewell to iconic musician, playwright, and revolutionary Ziad Rahbani,” Peoples Dispatch, 31 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://peoplesdispatch.org/2025/07/31/lebanon-bids-farewell-to-iconic-musician-playwright-and-revolutionary-ziad-rahbani/; “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters. Bahsi geçen orijinal söyleşi için: https://www.youtube.com/watch?v=mRfGjX7xr78

[18] As’ad AbuKhalil, “The Cult of Ziad Rahbani,” Jadaliyya, 10 Ekim 2012, erişim 15 Ağustos 2026, https://www.jadaliyya.com/Details/27192

[19] Aseel Saleh, “Lebanon bids farewell to iconic musician, playwright, and revolutionary Ziad Rahbani”.

[20] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”; Mohamed Bettaieb, “On the late Ziad Rahbani: ‘I consider nothing human alien to me’”.

[21] “Ziad Rahbani obituary,” The Guardian, 6 Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.theguardian.com/music/2025/aug/06/ziad-rahbani-obituary

[22] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[23] A.g.y.

[24] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[25] “Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69,” Al Jazeera.

[26] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters; Aseel Saleh, “Lebanon bids farewell to iconic musician, playwright, and revolutionary Ziad Rahbani”.

[27] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[28] A.g.y.

[29] “Return to Haifa (1982),” Palestine Film Institute, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.palestinefilminstitute.org/en/pfp/archive/return-to-haifa; Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution,”.

[30] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint.

[31] Abou Hawwach, “The heir to a legacy.” Al Majalla’nın Suudi merkezli SRMG grubuna bağlı olduğunu, dolayısıyla Ziad’ın Hizbullah ve Suriye ile ilişkisine mesafeli bir çerçeveden baktığını not etmek gerekiyor.

[32] “You Can’t Separate the Artist from His Politics: Ziad Rahbani’s Politics of Resistance,” Institute for Palestine Studies, 8 Ağustos 2025, erişim 11 Ağustos 2026, https://www.palestine-studies.org/en/node/1657689

[33] FHKC açıklaması, Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution,” içinde.

[34] Ati Metwaly, “Ziad Rahbani (1956-2025): An endless legacy,” 31 Temmuz 2025, erişim 13 Ağustos 2026, https://atimetwaly.com/2025/07/31/ziad-rahbani-1956-2025-an-endless-legacy/; Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[35] Ati Metwaly, “Ziad Rahbani (1956-2025): An endless legacy”.

[36] “Ziad Rahbani: The Artist Whose Biography Tells Lebanon’s History,” Fanack, 30 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://fanack.com/faces/features-insights/ziad-rahbani~94609/

[37] “Videos: Fayrouz & World Bid Farewell to Ziad,” Sada Elbalad, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://see.news/video-ziad-el-rahbani-funeral-highlights

[38] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic,” Reuters; Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution”.

[39] Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution”.

[40] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[41] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”; Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[42] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm”.

[43] “The Everlasting Genius of Ziad Rahbani,” GQ Middle East, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.gqmiddleeast.com/article/the-everlasting-genius-of-ziad-rahbani

[44] Abou Hawwach, “The heir to a legacy”.

[45] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[46] “Ziad Rahbani: The lost artist,” The New Arab, 29 Aralık 2014, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.newarab.com/features/ziad-rahbani-lost-artist

[47] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[48] “Where March 14 Came Up Short,” Carnegie Endowment for International Peace, Mart 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://carnegieendowment.org/middle-east/diwan/2025/03/where-march-14-succeeded-and-failed; “Hizb Allah rally draws thousands,” Al Jazeera, 8 Mart 2005, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.aljazeera.com/news/2005/3/8/hizb-allah-rally-draws-thousands

[49] “The Lebanese Armed Forces and Hezbollah: Military Dualism in Post-War Lebanon,” Carnegie Endowment for International Peace, erişim 16 Ağustos 2026, https://carnegieendowment.org/europe/posts/2018/10/the-lebanese-armed-forces-and-hezbollah-military-dualism-in-post-war-lebanon; “Lebanon mourns slain leaders,” Al Jazeera, 17 Şubat 2008, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.aljazeera.com/news/2008/2/17/lebanon-mourns-slain-leaders

[50] “Ziad Rahbani: The Artist Whose Biography Tells Lebanon’s History,” Fanack.

[51] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint; Saleh, “Lebanon bids farewell”.

[52] “Georges has returned, Ziad has left us!,” International Viewpoint.

[53] “Ziad Rahbani: The lost artist,” The New Arab.

[54] Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation”.

[55] Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”; Chahrazade Douah, “The Ziad Rahbani Generation.”

[56] Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”; “Ziad Rahbani, pioneering Lebanese musician and composer, dies at 69,” Al Jazeera.

[57] “Fayrouz — Eh Fi Amal,” Discogs, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.discogs.com/release/2532148

[58] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm”; “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters.

[59] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters; Samer Abou Hawwach, “Ziad Rahbani: the heir to a legacy who dreamt of home”.

[60] “Ziad Rahbani, Lebanese musical giant and sardonic critic, dead at 69,” Reuters.

[61] Louis Brehony, “Ziad al-Rahbani (1956-2025): The Unyielding Voice of Resistance and Revolution”.

[62] “Lebanon Bids Farewell to Ziad Rahbani,” This is Beirut, 28 Temmuz 2025, erişim 13 Ağustos 2026, https://thisisbeirut.com.lb/articles/1321792/lebanon-bids-farewell-to-ziad-rahbani; “Lebanon bids farewell to Ziad Rahbani,” Naharnet.

[63] “PM Salam awards Ziad Rahbani National Order of the Cedar posthumously,” LBC Group, 28 Temmuz 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/869846/pm-salam-awards-ziad-rahbani-national-order-of-the-cedar-posthumously/en

[64] “Beirut Avenue Renamed in Honor of Ziad Rahbani,” MTV Lebanon, Ağustos 2025, erişim 16 Ağustos 2026, https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1600764/beirut-avenue-renamed-in-honor-of-ziad-rahbani

[65] Diran Mardirian, “Ziad Rahbani: The Making of a Lebanese Jazz Legend”.

[66] Dina Ezzat, “Fragments of rhythm”.

(DS/VC)

Günümüz insanının belki de en derin ihtiyaçlarından biri, birbirimizi daha çok konuşmak değil, birbirimizi daha doğru anlamaktır. Çünkü iletişim çağında yaşamamıza rağmen anlam dünyalarımız arasında giderek daha fazla mesafe oluşuyor. Söz çoğalıyor, fakat anlayış azalabiliyor. Bilgi artıyor, fakat hikmet aynı ölçüde derinleşmeyebiliyor. İnsanlar birbirine daha kolay ulaşabiliyor, fakat birbirlerine gerçekten temas etmekte zorlanabiliyor.

Tam da bu nedenle günümüzde yalnızca konuşan bir dile değil; açıklayan, görünür kılan, onaran, kaynaştıran ve bağdaştıran bir dile ihtiyacımız var.

Süryanicede ܒܕܰܩ (bdāq) kökünün taşıdığı anlam zenginliği, bu ihtiyacı düşünmek için bize güçlü bir kavramsal alan açmaktadır. Bu kök; anlatmak, göstermek, açıklamak, sorgulayarak araştırmak, yorumlamak, tefsir etmek, işaret etmek, derinlemesine incelemek, ortaya çıkarmak, açığa çıkarmak, ilan etmek, belirginleştirmek, ifade etmek ve dile getirmek gibi anlamlara uzanır. Bunun yanında onarmak ve tamir etmek anlamlarını da taşır.

Buradan hareketle ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (mbadqānā), yalnızca “anlatan” veya “açıklayan” kişi değildir. O; görünmeyeni görünür kılan, anlaşılmayanı açıklayan, örtülü olanı açığa çıkaran, sorgulayan, araştıran, yorumlayan ve kırılmış olanı onarmaya çalışan kişidir.

Bu anlamıyla ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ (leşana mbadqānā), yani “açıklayan ve onaran dil”, toplum açısından yalnızca bilgi aktaran bir dil değildir. O, insanın hakikati daha açık görmesine, kendisini daha doğru ifade etmesine ve ötekinin ne söylediğini daha derinden anlamasına yardımcı olan bir dildir.

Çünkü bazen insanlar arasında asıl sorun art niyetten önce yanlış anlamadır. Bir söz yanlış anlaşılır, bir davranış farklı yorumlanır, bir niyet görünenden başka türlü algılanır. Küçük bir yanlış anlama zamanla önyargıya, önyargı mesafeye, mesafe ise ayrışmaya dönüşebilir.

İşte açıklayıcı dil burada devreye girer. Açıklar ki, yanlış anlaşılmayı gidersin. Sorgular ki, peşin hükümleri aşsın. Araştırır ki, görünüş ile hakikat arasındaki mesafeyi kapatsın. İfade eder ki, insanın içinde kalan sözü görünür kılsın. İşaret eder ki, yönünü kaybedene yol göstersin. Ortaya çıkarır ki, örtülü olanın üzerindeki perdeyi kaldırsın. Ve onarır ki, kırılmış olan yeniden bütünleşebilsin.

Fakat toplumsal hayat yalnızca açıklamaya değil, bağ kurmaya da muhtaçtır.

Burada Süryanicede ܕܒܰܩ (dbāq) kökünün anlam dünyası devreye girer. Bu kök; kaynaştırmak, lehimlemek, bağdaştırmak, yapıştırmak, bir arada tutmak; bağlanmak, tutunmak, izlemek, takip etmek, ardından gitmek, uymak, devamlılık göstermek, sürdürmek, riayet etmek, gereğini yerine getirmek; bir şeye erişmek, ulaşmak, yetişmek, katılmak, dâhil olmak, uyum sağlamak, aynı fikirde olmak, uzlaşmak ve mutabık kalmak gibi geniş bir anlam alanına sahiptir.

Bu kökten gelen ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ (mdabqānā) ise yapıştıran, birleştiren, bağlayan; aynı zamanda yarayı saran, pansuman yapan ve şifa desteği veren kişi anlamlarını taşır.

Böylece leşana mdabqānā ܠܶܫܳܢܳܐ ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ, yani “kaynaştıran ve bağdaştıran dil”, toplumsal anlamda çok güçlü bir metafora dönüşür.

Tutkal veya zamk parçaları bir arada tutar; dil insanları. Lehim ayrılmış parçaları birleştirir; dil kopmuş ilişkileri. Pansuman yarayı sarar; dil incinmiş gönülleri. Bağlılık süreklilik sağlar; dil ortak hafızayı. Uzlaşma farklılıkları yok etmez; dil farklılıklar arasında köprü kurar.

Bu nedenle bugün ihtiyacımız olan dil, yalnızca konuşan bir dil değil; bağ kuran bir dildir.

İnsanları aynılaştırmaya çalışan değil, farklılıkları içinde birbirlerine yaklaştıran; farklı düşünceleri susturan değil, onların arasında ortak bir zemin arayan; çatışmayı büyüten değil, çatışmanın içinden uzlaşma imkânı çıkaran bir dil…

Çünkü uzlaşma, farklılıkların ortadan kaldırılması değildir. Gerçek uzlaşma, farklılıkların birbirini yok etmeden aynı toplumsal zeminde var olabilmesidir. Mutabakat, herkesin aynı düşünmesi değil; farklı düşünenlerin ortak bir anlam ve yaşama zemini bulabilmesidir.

İşte bu yüzden mbadqānāܡܒܰܕܩܳܢܳܐ  “açıklayan ve onaran” ile mdabqānā ܡܕܰܒܩܳܢܳܐ  “kaynaştıran ve bağdaştıranı” kavramları birbirini tamamlar.

Önce açıklamak gerekir ki, anlayalım. Sonra anlamak gerekir ki, bağ kurabilelim. Bağ kurmak gerekir ki, onarabilelim. Onarmak gerekir ki, birlikte yaşayabilelim.

Bir başka ifadeyle, açıklama olmadan anlayış eksik kalır. Anlayış olmadan bağ kurulamaz. Bağ olmadan birlik oluşmaz. Birlik olmadan toplumsal iyileşme gerçekleşmez.

Günümüzde insanlığın yaraları yalnızca bireysel değildir. Toplumların da yaraları vardır: kırılmış güvenler, derinleşmiş önyargılar, dışlanmışlıklar, unutulmuş acılar, kopmuş ilişkiler ve birbirine yabancılaşmış hafızalar…

Bu yaraların üzerine daha fazla öfke, suçlama ve ayrıştırıcı sözler eklemek onları iyileştirmez.

Bazen toplumun ihtiyacı olan şey, yarayı inkâr etmeyen fakat yarayı yeniden kanatmayacak bir dildir.

Onarıcı dil, acıyı yok saymaz. Tam tersine, acıyı görünür kılar; fakat onu yeni bir düşmanlık üretmenin aracı hâline getirmez.

Yarayı gösterir ama yaralayanı çoğaltmaz. Yanlışı söyler ama insanı bütünüyle mahkûm etmez. Eleştirir ama aşağılamaz. Sorgular ama düşmanlaştırmaz. Gerçeği savunur ama hakikati öfkenin silahına dönüştürmez.

İşte böyle bir dil, yalnızca iletişim kurmaz; toplumsal iyileşmeye katkı sunar.

Bu açıdan bakıldığında dil, kültürel hafızanın da taşıyıcısıdır. Bir toplum kendi dilini yaşattığında yalnızca kelimelerini korumaz; dünyayı algılama biçimini, geçmişini, değerlerini ve kendi varoluşuna dair anlam katmanlarını da korur.

Ana dili yaşatmak bu nedenle yalnızca geçmişi muhafaza etmek değildir. Geçmişi bugüne bağlamak, bugünden geleceğe bir köprü kurmaktır.

Dil, insanı kendi köklerine bağlarken aynı zamanda başkasını anlamanın da kapısını açabilir. Çünkü kendi dilinin derinliğini bilen insan, başka dillerin ve kültürlerin taşıdığı anlam zenginliğini de daha kolay fark edebilir. Bu nedenle dil, bir duvar olmak zorunda değildir. Dil bir köprü olabilir.

Kendi kimliğini korurken ötekine ulaşabilir. Kendi hafızasını yaşatırken başkasının hafızasına saygı gösterebilir. Kendi hakikat arayışını sürdürürken başkasının sesini de dinleyebilir.

Belki de bugün ihtiyacımız olan leşana mbadqānā u mdabqānā ܠܶܫܢܳܐ ܡܒܰܕܩܳܢܳܐ ܘܰܡܕܰܒܩܳܢܳܐ onaran ve kaynaştıran dil tam olarak budur: Açıklayan ama incitmeyen, sorgulayan ama küçümsemeyen, hakikati arayan ama dayatmayan, ifade eden ama susturmayan, farklılıkları gören ama ayrıştırmayan, bağlayan ama bağımlı kılmayan, kaynaştıran ama tek tipleştirmeyen, yaraları görünür kılan ama onları yeniden kanatmayan, kırılmış olanı onaran ve insanı insana yeniden yaklaştıran bir dil.

Çünkü insanın insana ihtiyacı olduğu kadar, insanın doğru söze de ihtiyacı vardır.

Bazı sözler duvar örer. Bazı sözler köprü kurar.

Bazı sözler yarayı derinleştirir. Bazı sözler yarayı sarar.

Bazı sözler insanı ötekinden uzaklaştırır. Bazı sözler ötekini anlamaya götürür.

Ve belki de dilin en yüce toplumsal görevi, insanları aynılaştırmak değil; farklılıklarıyla birlikte birbirlerine bağlayabilmektir.

Bu yüzden günümüzde her anlamda açıklayıcı, onarıcı, kaynaştırıcı ve bağdaştırıcı bir dile ihtiyacımız vardır.

Çünkü hakiki dil yalnızca söylemez. Gösterir. Açıklar. Sorgular. Araştırır.

İşaret eder. Görünmeyeni görünür kılar. İçimizde olanı dile getirir. Kırılmış olanı onarır. Ayrılmış olanı kaynaştırır. Farklı olanı bağdaştırır. 

Ve nihayet insanı insana yeniden yaklaştırır.

Belki de bugün bize düşen, sadece konuşmayı değil, böyle bir dili inşa etmeyi öğrenmektir.

Çünkü toplumların gerçek iyileşmesi, yalnızca doğru sözlerin söylenmesiyle değil; doğru sözlerin insanlar arasında yeniden güven, anlayış, bağ ve ortaklık oluşturmasıyla mümkündür.

(YB/HA)

Mucize kelimesinin bir sıfat olarak anlamlarından biri de hayranlık uyandıran güzellik demek. Bu açıdan bakıldığında güneşin her gün doğması da bir çiçeğin açması da bir çocuğun gülmesi de mucizedir.

Bir de kendiliğinden olan değil emekle, dayanışmayla yaratılan mucizeler vardır. Bu da  mucizeyi olağanüstü kılar ve güzelliğini arttırır. Züleyha Ersingün’ün yazdığı Mucize de çocuklar tarafından yaratılan böyle bir mucizeyi anlatıyor.

Roman bir sahil kasabasında yaşayan Mercan isimli bir kız çocuğunun ağzından anlatılıyor. Ama bu yalnızca onun değil, Ege’nin, Sadık’ın, Sarp’ın, Meltem’in, Ela’nın, Ozan’ın, İdil’in ve Eren’in hikayesi.

Mercan, ailesiyle büyük bahçeli küçük bir evde yaşayan mutlu ve meraklı bir çocuk. Ancak annesinin kalp hastalığı nedeniyle yatağa düşmesi onun hayatını alt üst ediyor. Kaygı ve üzüntü çocuğun hayatındaki mutluluğu silip süpürüyor.

Hayat renksiz ve neşesiz bir şekilde akarken beklenmedik bir olay yaşanıyor; bir yunus sahile vuruyor. Mercan ve arkadaşları güzelliğine hayran kaldıkları ve bir mucize olarak gördükleri yunusu yaşatmak için var güçleriyle çabalamaya başlıyor.

Roman boyunca hem bir yunusu kurtarma operasyonunu izliyoruz hem de çocukların yaşamlarındaki değişikliklere tanık oluyoruz. Mercan, annesinin hastalığını iyileştirme gücüne sahip değildir ama bir yunusu hayatta tutmak için arkadaşlarını örgütler. Diğer çocukların pek de hoşlanmadığı Sadık, oyuna girme şans verilince gerçek bir arkadaşa dönüşür. Sözel ve sayısal derslerde başarısız olan Ege, desteklenince resim yeteneğiyle öne çıkar ve kendisini gerçekleştirebilir. Çocuklar mucizeye inanmakla kalmaz, mucizenin kendisi olurlar.

Züleyha Ersingün yazarlığının yanı sıra aynı zamanda yaratıcı drama lideri ve felsefe uygulayıcısı olarak çocuklarla etkinlikler yapan bir eğitimci. Yazar bu becerilerini romanın içeriğine de yansıtmış. Başlangıçta diğer çocukların zorba ve kaba olarak gördüğü Sarp için Mercan’ın babasının yaptığı değerlendirme dikkat çekici: “ Bu dünyadaki hiçbir şey sadece kötü ya da iyi diye tanımlanamaz. Ama bir çocuktaki kötü davranışların kaynağı çoğu  zaman bir yetişkindir” Sarp da kitabın sonunda artık başka biridir.

Mucize dostluk, empati ve umut temalarını başarıyla işleyen nitelikli bir çocuk kitabı. Yazarın lirik anlatısı kitabı çocuk okurun hem karakterlerle yakınlık kurmasına olanak tanıyor hem de edebi açıdan tat almasını sağlıyor.

Mucize her zaman gökten zembille inmez. Yazar Züleyha Ersingün, Mucize romanında mucizenin dayanışmayla ve emekle de yaratılabileceğini anlatıyor. Roman her ne kadar çocuk kitabı olarak yazılsa da yetişkinlerin de okuyup üzerinde düşünebilecekleri felsefi bir soru barındırıyor: Yaşamımızda hangi mucizeyi yaratabiliriz?

(DGC/HA)

Son zamanlarda yaşananlar ve toplumun buna verdiği tepki bana sık sık “hakikat” kavramını ve iktidarların mitolojiyi hakikati yeniden yazmak için bir enstrüman olarak kullanışını düşündürüyor.

Michel Foucault’nun belirttiği gibi, hakikat gökyüzünden inen mutlak bir doğru değil, iktidarın bir üretimi. “... iktidar üretir, gerçeklik üretir, nesne alanları ve hakikat ritüelleri üretir.” Bu anlamda hakikat, hiçbir zaman sabit bir doğru değil; iktidarın elinde şekillenip bükülen, dönüştürülen, akışkan bir olgu. Yani gücü elinde tutan yapı, neyin “doğru” neyin “yalan/yanlış” olduğunu belirleme tekelini de eline alır.

Bir toplumda egemen güç değiştiğinde, yeni iktidar, kendi varlığını kalıcı kılmak ve eskisini “gayrimeşru” göstermek için yeni bir anlatıya ihtiyaç duyar. İktidar el değiştirdiğinde mitler de yeniden yazılarak semboller anlam değiştirir; sadece geçmiş değil, “hakikat” de yeniden inşa edilir. Bu anlamda mitler, yalnızca masum edebi veya dini anlatılar değil, politik ve dini anlamda el değiştiren iktidarın en güçlü meşrulaştırma araçlarından biri.

Medusa’nın gözleri

Sembollerin anlam değiştirmesi bakımından en çarpıcı mitlerden biri ise Medusa. Herkes onu gözlerine bakanı taşa çeviren bir canavar sanıyor. Peki ya asıl hikaye bambaşka ise?

Gorgon kardeşlerden tek ölümlü olan Medusa başlangıçta göz kamaştırıcı güzellikte bir kadın. Athena’nın tapınağında Deniz tanrısı Poseidon'un tecavüzüne uğrar ve ne hikmettir ki bu yüzden cezalandırılan Medusa olur. Athena ceza olarak Medusa’nın tüm güzelliğini elinden alır ve saçlarının her bir telini canlı yılanlara dönüştürür. Athena’nın lanetinden sonra Medusa’nın doğrudan yüzüne ya da gözlerine bakan her canlı anında taşa dönüşmeye başlar. Athena bununla da yetinmez ve Medusa’yı öldürmek isteyen Perseus’a yansıtıcı bir kalkan vererek onun öldürülmesine yardım eder.

Medusa’nın kesik başı ve gorgoneion geleneği

Peki Perseus neden Medusa’yı öldürmek istiyor? Seriphos adasının kralı Polydektes’in tek arzusu Perseus’un annesi Danae ile evlenmek. Perseus ise bu evlilik önünde büyük bir engel. Peki kral nasıl kurtulabilir Perseus’tan? Şahane bir fikir aklına gelir. Herkesi korkunç bakışlarıyla taşa çeviren canavar Medusa’nın başını getirmesini ister ondan. Şimdiye kadar kimse bunu başaramadığı için onun da başaramayacağını düşünür ama evdeki hesap çarşıya uymaz.

Athena Perseus’a ayna görevi gören bir kalkan verir. Perseus, bu kalkanı kullanarak Medusa’nın doğrudan bakışlarından korunur ve kafasını keserek onu öldürür. Kesilen başı Athena’ya getirir. Hala çok güçlü olduğu ve düşmanları taşa çevirme gücünü koruduğu için Athena Medusa’nın kesik başını kalkanının tam ortasına yerleştirir.

Antik dünyada Medusa’nın kesik başının bu koruyucu ve düşmansavar gücünden yola çıkılarak “gorgoneion” adı verilen bir tılsım geleneği doğar. “Apotropaik etki” yaratmak için, kötülüğü uzak tutmak amacıyla evlerin kapılarına, kalkanlara, paralara, mezar taşlarına ve hatta sütun kaidelerine Medusa’nın kesik başı figürünü işlerler. Yerebatan Sarnıcı bunun en güzel örneklerinden.

Zehir ve şifa kaynağı aynı kan

Bu arada kafası kesildikten sonra Medusa’nın boynundan denize iki damla kan düşer. Sol tarafından akan kan zehirli, sağ tarafından akan kan ise şifa verici. Perseus, Medusa’nın kafasını Athena’ya teslim ettiğinde, tanrıça bu kanı kavanozlara doldurarak saklar. Şifalı kanı, Apollon’un oğlu olan tıp ve şifa tanrısı Asklepios’a hediye eder. Asklepios bu mucizevi kanı kullanarak ölüm döşeğindeki insanları iyileştirir. İnsanların ölümsüzleşmeye başlaması ve yeraltı dünyasına kimsenin gitmemesi üzerine, yetkisini aşarak düzeni bozan Asklepios’u Zeus, bir yıldırımla çarparak öldürür. Sonunda ölümsüzlük de olsa düzen asla bozulmamalıdır!

Denize düşen bu iki damla kandan Hrisaor ve Pegasus doğar. Saf beyaz renkte, kanatlı devasa bir at olan Pegasus, doğar doğmaz gökyüzüne uçar. Ataerkil kahraman Bellerophon onu ehlileştirir. Pegasus, daha sonra Zeus'un şimşeklerini taşıma görevini üstlenir.

Hrisaor ise kanatlı bir insan şeklinde dev bir savaşçı. Yeraltı dünyasının kapısını koruyan, üç başlı, yılan kuyruklu devasa köpek Kerberus; bataklıklarda yaşayan, çok başlı zehirli yılan Hidra; Oidipus’a soru soran Sfenks; Nemea aslanı ve Herkül’ün maceralarında karşımıza çıkan birçok canavar Hrisaor’un yani Medusa’nın soyundan gelir.

En büyük iktidar savaşının mitsel anlatımı

Peki Medusa miti ve tüm bu olanlar tarihsel olarak bize ne anlatır?

Aslında bu en büyük iktidar savaşının mitsel anlatımı. Erken Tunç Çağı’ndaki anaerkil Akdeniz ve Anadolu kültürleri yerini savaşçı ataerkil Hint-Avrupalı Yunan halklarına bıraktığında, eski dünyanın kutsalları yeni dünyanın “canavarları” haline getirildi. Medusa ve Gorgonlar, ataerkil Yunanlardan önceki dönemde yaşayan anaerkil Pelasglar ve Minos uygarlıklarına ait Toprak Ana-Gaia inancı ve antik Libya’nın yılan tanrıçası kültleriyle doğrudan bağlantılı. Yılan, o dönemde lanetli bir yaratık değil; deri değiştirdiği için yeniden doğuşu, şifayı, ölümsüzlüğü ve dişil bilgeliği simgeliyor.

Athena tapınağındaki tecavüz ve sonrasındaki lanetlenme hikayesi, kadın bilgeliği ve cinselliğinin, yani mitteki görüngüsüyle Medusa’nın, ataerkil devlet ve aklın koruyucusu olan bakire tanrıça Athena eliyle canavarlaştırılması.

Erkek kahraman Perseus’un Medusa’nın kafasını kesmesi, kadının özerkliğinin, cinsel gücünün ve anaerkil otoritesinin tamamen yok edilmesini simgeler. Koparılan kafa, erkeğin ve ataerkil devletin bir koruma kalkanı ve silahı haline getirilir; yani kadının gücü gasp edilir.

Yaşam ile ölümün kaynağı Medusa=kadın

Medusa’nın kafası sadece taşa çeviren bir silah değil, aynı zamanda yaşam ile ölümün, şifa ile zehrin sınırını belirleyen kozmik bir kaynak. Sol tarafındaki damarlardan akan kan değdiği her canlıyı anında öldüren yok edici ve geri dönüşü olmayan en saf zehir. Sağ tarafındaki damarlardan akan kan ise hayat verici, mucizevi ve ölüleri bile diriltebilecek güçte bir şifa. Günümüzde tıbbın ve eczacılığın evrensel sembolü olan Asklepios’un asasına sarılı yılan, kökenini hem şifayı hem de zehri içinde barındıran Medusa’nın yılan saçlarından alır.

Sol kandan zehir, sağ kandan şifa akması, kadın bedenine atfedilen kutuplaşmış toplumsal cinsiyet rollerine göndermede bulunur. Soldan akan zehirli kan, ataerkil kodlarda kadının “yıkıcı, baştan çıkarıcı ve tehlikeli” doğasını; sağdan akan şifalı kan ise “besleyici, doğurgan ve şifacı, bakım veren anne” arketipini ifade eder. Ataerkillik, kadını bu iki uç arasında bir yere hapseder. Başı kesilmesine rağmen onun denize düşen kanından Pegasus ve Hrisaor doğarken; Perseus Libya çöllerinden geçtiğinde Medusa’nın toprağa düşen kanlarından ölümcül, zehirli yılanlar ve sürüngenler meydana gelir. Aslında bu, dişil üreme gücünün hem mucizesini hem korkutuculuğunu simgeler. Öte yandan ataerkil anlatıya göre kanın denize düşmesi, Poseidon’un soyunun Medusa’nın ölümünden sonra bile sürmesini, yani ataerkil düzenin kadının varlığına ihtiyaç duymadan devam etmesini sembolize eder. Kadın bedeni burada eril gücü doğuran bir araca indirgenir. Kanın toprağa düşüp yılanlar yaratması ise, ataerkil sistemin kadının özündeki akışkan gücü “tehlikeli, zehirli ve lanetli” olarak kodlama eğilimini ifade eder.

Ataerkilin canavarına dönüşen anaerkilin kutsalı

Medusa’nın oğlu Hrisaor’un ve Ehidna’nın soyundan canavarların türemesi, eski düzen kutsallarının “canavarlaştırılması” nı temsil eder. Kerberos, Hidra, Kimera, Sfenks vb. canlılar antik anaerkil inançların doğaya atfettiği hayvan-insan karışımı hibrit kutsal figürler. Ataerkil Yunan mitolojisi, kendi düzenini haklı çıkarmak için, eski düzene ait tüm bu figürleri “yok edilmesi gereken kaos unsurları- canavarlar” ilan etti. Bu durum, ataerkil toplumun, kadının kontrol edilemeyen doğurganlık gücünden duyduğu derin korkuyu, rahim kıskançlığı ve jinefobiyi yansıtır. Ataerkil düşünceye göre kontrol dışı üreyen her dişil güç, düzene tehdit oluşturan bir canavar doğurur. Bu canavarlar, Herkül, Bellerophon, Oedipus gibi ataerkil kahramanlar tarafından tek tek yok edilir. Ataerkil sistemde bir erkeğin “kahraman” olabilmesi ve krallık kurabilmesi için, anaerkil dönemin kalıntısı olan bu dişil/doğal canavarları katletmesi şart koşulur.

Asimile olan anaerkil güç

Medusa’nın kanından doğan bir başka varlık olan Pegasus ise aslında toprak/kadın özdeşliğine göndermede bulunarak dizginlenemez, göçebe ve sınır tanımaz vahşi doğayı sembolize eder. Kanatlı bir at olan Pegasus, anaerkil dönemin özgür, evcilleştirilmemiş dişil enerjisinin bir uzantısı. Ataerkil kahraman Bellerophon, Pegasus’u tek başına yakalayamaz. Athena ona altın bir dizgin verir. Mitolojide dizginin ve ehlileştirmenin kutsanması, ataerkil düzenin doğayı, hayvanları ve dolaylı olarak kadını “kontrol altına alma, sınırlandırma ve mülkleştirme” arzusunun dışa vurumu. Bu anlamda Pegasus’un ehlileştirilmesi doğanın ve kadın özgürlüğünün tahakküm altına alınmasını sembolize eder. Pegasus ehlileştirildikten sonra ataerkil kahraman Bellerophon’un savaşlarında bir araç olarak kullanılır. Bellerophon öldüğünde ise Zeus’un ahırına girer ve onun yıldırımlarını taşır. Bu durum, anaerkil kökenli vahşi bir gücün, Tanrı Zeus gibi en yüksek ataerkil otoritenin hizmetine girerek tamamen asimile olduğunu gösterir.

Sonuç olarak Medusa miti, kadın merkezli, doğayla uyumlu ve yılan/toprak sembolizmine dayanan eski dünyanın; rasyonel, militarist, gökyüzü tanrılarına tapan, mülkiyetçi yeni ataerkil dünya tarafından ele geçirilip yeniden yazılma öyküsü. Medusa öldürülür, çocuklarından biri ehlileştirilerek sisteme uydurulur, diğerinin soyu ise yeni ataerkil kahramanların kılıçlarıyla yok edilerek ataerkil düzenin zaferi ilan edilir.

Olaylar her zaman galiplerin perspektifinden anlatılır. Tıpkı günümüzdeki gibi mitolojik anlatılarda direnenler ya da yenilenler “asi” veya “kötü”, kazananlar ise “düzen kurucu/adalet sağlayıcı” olarak yansıtılır. Aslında hakikat gibi, adalet gibi kavramlar ne kadar kaygan bir zeminde duruyor değil mi?

(AK/HA)

Kumbaracı50’nin oyuncuları, yönetmenleri, kuruluşu ve işleyişini düşününce “hayatta hareket etme, fiil olma” hali bir nevi vücut buluyor. Para kazanma mecburiyeti hayatta kalmanın temel koşullarından biriyken, özellikle Türkiye gibi ülkelerde insanın tutkuyla bağlandığı faaliyetleri mesleği haline getirmesi lüks haline gelebiliyor. Ancak Kumbaracı50 kadrosunun aktardıkları, insanların bir yandan mesleklerini yaparken bir yandan da sanatla iç içe olmalarını sağlayan bir ortamı zevkle ve özveriyle inşa etmeyi başardıklarını gösteriyor.

Kumbaracı50, mesai saatlerinden sonra tiyatro yaptıkları için “Altıdan Sonralılar” adını alan bir ekibin daha sonradan Kumbaracı Yokuşu 50 numaradaki binanın üst katına, Kumbaracı50 Sahnesi’ni açmasıyla ortaya çıkan bir oluşum.

2018’de Üstün Akmen Tiyato Ödülleri’nden Tiyatro Kurum Ödülü ve aynı sene Terakki Vakfı Tiyatro Ödülü’nü alan K50’de bugün, tiyatro dersleri almak için gelen kursiyerler tercihlerine göre hafta içi iş çıkışında gerçekleşen ondokuzotuz atölyelerine veya hafta sonu derslerine kayıt olabiliyor.

Ondokuzotuz atölyeleri de Altıdan Sonralılar’ın “iş çıkışı tiyatro” fikrinin devamı niteliğinde. Hafta içi bir gün 19.30'da sonra olacak şekilde amatör olarak başlayan ve K50’deki eğitmenlerden/profosyonel oyunculardan kurlarına göre (birinci, ikinci ve en son üçüncü kur olacak şekilde) temel oyunculuk, ileri oyunculuk eğitimleri alan kursiyerler farklı oyunculuk metotlarını öğrenme şansı yakalıyor.

Yaklaşık altı ay kadar bir süre grubun ihtiyacına da yönelik oyunculuk workshopları, atölyeler alındıktan sonra sahnelenecek oyun üzerine çalışılmaya başlanıyor. Oyunların sahnelendiği Kumbaracı50 Sahnesi ise üretim ve gösteri alanı fikriyle, “her yer sahne” olarak tasarlandı ve açıldığından beri birçok tiyatro topluluğu ve performans sanatçısına ev sahipliği yaptı. Bu sezon da 18. yılına giriyor. K50’de pek çok oyunun uyarlamasını ve yönetmenliğini yapmış, Yalınayak Müzikhol oyunuyla 2016’da en iyi yardımcı kadın oyuncu dalında 20. Afife Tiyatro Ödülü’ne aday gösterilmiş, aynı zamanda Kumbaracı50 kurucu ekibinden olan Gülhan Kadim bu hissi şu şekilde anlatıyor.

“Galiba gurur duyuyorum. Bu sezon reşit oluyor sahnemiz. 18.sezon. Beyoğlu'nda bunu sürdürebilmek hiç kolay değil. Etrafımızda oluşan halka, halkayı oluşturan Kumbaracı50 ekibi, insanların sahneyle ve bizlerle kurduğu bağlar en büyük gücümüz. Mevcut kolonlara bolca yeni kolon ekleyerek yeni hikâyeler yazıyoruz. Şahane bir şey.”

Farklı bakış açılarını bir potada eritmeye çalışmak

Gülhan Kadim’in hem uyarladığı hem de yönetmenliğini yaptığı “İki Kapılı?” oyunu da bu hikâyelerden yalnızca bir tanesi. Oyununun oyuncu kadrosundan Çağla Yorulmaz’ın anlattığına göre bu sene Kumbaracı50’de üçüncü yılına geçen bir ekiple oynadıkları “İki Kapılı?” oyunu, ekibin ilk kez bu sene gişe açarak amatör oyunculuğu bir üst seviyeye taşıyacakları bir yolculuğa çıkmak istemesiyle ortaya çıkan bir eser.

Oyunun konusu, Beyoğlu’nda bir sahnenin, bir geceyi sahne almaları için altı farklı tiyatro ekibine kiralayıp kayıplara karışması. Oyun günü sahneye gelen ekiplerin ve oyuncuların hepsi o gece kendilerinin oynaması gerektiğine inanır. En sonunda, en kolay seçeneklerden biri olmasından dolayı bir oyuncunun tek başına oynamayı planladığı ‘İki Kapılı Ev’ oyununu hep birlikte oynamaya karar verirler. Oyun akıp giderken her biri birbirinden farklı oyunculuk anlayışına sahip olan ekiplerin birbiriyle uzlaşma yollarını arayışına, ortak paydada birleşme çabasına tanıklık ederiz.

“Asıl olan her zaman insandır”

Kendini bir gruba ait hissetmek, grupça alınan kararlarda dinlendiğini, gidişatta bir rolün olduğunu hissetmekle başlar. Üç senedir Kumbaracı50’de tiyatro dersleri alırken Yorulmaz da K50 ile kurduğu birleştirici, iyileştirici gücün iletişime her zaman açık olunmasından ve hocalarla kursiyerlerin birbirine duyduğu saygıdan kaynaklandığını söylerken ana düşüncenin “Asıl olan her zaman insandır” olduğunun altını çiziyor.

Bir grup içinde hiyerarşik bir yapı oluşturmadan, bireylerin hepsinin dinlenmesi, sesini duyurmaya teşvik edilmesi, herkesin mutlaka gruba katacak bir şeyi olduğunun bilincinde olmakla başlar. Kimsenin bilgi birikimi diğerinkinden daha değersiz, hiçbir bakış açısı daha az derin değildir.

Alman filozof Immanuel Kant, “İnsanlara karşı ahlaklı olmanın yolu onlara insan oldukları için değer vermekten geçer.” der. Normalde tiyatro öğrenmek için gelmiş olan her bir kursiyer amatör de olsalar kendi meslek hayatından getirdiği fikirleriyle, kişilik özellikleriyle değerli hissettirilirken, Kumbaracı50’ye de inanılmaz değerler kattıklarına şüphe yok.

Özgün ve özgür olana alan açmak

Mesai saatlerinde her biri farklı farklı işlerde, plazada, büroda, hastanede, okulda çalışıp sonrasında tiyatro sahnesinde yerlerini alarak oyunculuk yapan insanların tek işi tiyatro oyunculuğu olanlarla kıyaslayınca tiyatroculuktaki ezber kalıpları yıkıp yıkmadığı ve uzun süredir bu işi yapan profesyonellere de farklı bakış açıları öğretmesi hakkında Kadim şunları söylüyor:

“Tasarladığımız ve 11 yıldır yürüttüğümüz ondokuzotuz atölyeleri tam olarak özgürleştirme düşüncesine yönelik. Ben bambaşka deneyim ve mesleklerden gelen katılımcıların bir araya gelip kendine has bir enerji oluşturma ve ekip olma hallerini çok seviyorum. Ezberi bozan da bu oluyor. Özgün ve özgür olana alan açılıyor.”

Oyuncular ise gruptaki herkesin kendi meslek gruplarından getirdiği pek çok katkı olduğunu belirtirken bunlardan bazılarının iletişim kurma ile alakalı olduğunu, bazılarının ise koordinasyon, organizasyon becerileri gibi profesyonel hayatlarında edindikleri ve sahneye hazırlanma sürecine de yansıttıkları özellikler olduğunu söylüyor.

Yoğunlukları, iş koşuşturmaları nedeniyle tek tek konuşmaya fırsat bulamadığım “İki Kapılı?” ekibinin her bir üyesinin gündelik işlere ek olarak bir de tiyatro provalarına zaman ayırmasını sağlayan farklı farklı motivasyonları vardır mutlaka ancak neredeyse hepsi için ortak olan motivasyonlardan biri “kendin için bir şey yapabilmenin verdiği haz.” Tiyatronun yaratmayı başardığı özgürlük alanından dolayı herkes, o ya da bu şekilde tiyatronun içinde var olmak için çok büyük bir istek duyuyor. Gülhan Kadim ise yönetmen bakış açısıyla şunları ekliyor:

“O gün provaya gelirken gün içerisinde işlerinde yaşadıkları bir sürü şeyle birlikte geliyorlar tabii. Ama çoğunun haftada 1 gün olan çalışmaları iple çektiğini biliyorum. Oyunun çıkmasına yakın herkes çok yoruluyor. O dönem pişman olanlar kesin oluyordur. Sabah iş, akşam prova... Fakat sahneye çıktıktan sonra devam etme arzusu geliyor hemen. Tiyatroyu nefes aldığı yer olarak seçenler bir araya geliyor diye düşünün. Motivasyonu düşük olan varsa da elinden tutuyoruz. Birbirimize güç verip güvenli alanlar yaratıyoruz. Bu büyük bir konfor. Hele ki bu çağda. Ekip olabilmek Kumbaracı50'nin en güçlü özelliği. Temel oyunculuk çalışmalarından bile önce bunu yaratmayı çok önemsiyoruz. Ondan sonrası çok daha kolay... “

Fransız bir arkadaşımla sosyolojinin toplumu anlamlandırma biçimleri üzerine konuşurken, bana sosyolojik bakış açılarının bazen çok istatistik ve sayısal veriye odaklı kaldığını söylemişti. Ben toplumu tiyatro yoluyla incelemeyi tercih ederim, dediğini hatırlıyorum.  İstatistikler, insanlar arası bağları, yardımlaşmayı, elinden tutarak birlik olmayı verileri aracılığıyla gösteremez, ancak insanlara özne olarak odaklanan tiyatro bunu kesinlikle yapıyor. “İki Kapılı?” oyununda da olduğu gibi, Kumbaracı50’de oynanan oyunlar bireyleri ve bireyler arasındaki bağları incelerken, oyuncuların kendileriyle yüzleşmelerine de zemin hazırlıyor.

“Sen, ben yok, biz varız”

“İki Kapılı?”nın oyuncuları, Kumbaracı50’de geçirdikleri bu üç yılın onlar için anlamını oyunda geçen şu sözle anlatmak istiyorlar:

“Sen, ben yok, biz varız.”

Ekibin vurgulamak istediği, “biz” olma halini içselleştirmeyi başardıktan sonra pek çoğunun hayal ettikleri dünyayı Kumbaracı50’de bulabilmiş olmaları. Bu sayede sosyal hayattaki ilişkilerini daha farklı bir gözle algılamalarının yanı sıra güvenli alanlarından çıkıp kendileriyle yüzleşme süreçlerinin ilk adımını atmaları. Ve bu yüzleşme süreci bir kere başlayınca aslında insanın hayatı boyunca durmadan devam ediyor.

Bireyler de aynı toplumlar gibi değişir, dönüşür, arzuları ve ihtiyaçları farklılaşır, zamana ve mekana göre şekillenir. Kendini tanıma yolculuğu ve kendiyle yüzleşme hali de buna bağlı olarak devam eder. Tiyatro da bunu sağlayabilecek en güçlü araçlardan birisi. Kendini her zaman yenileme şansına sahip olmak Türkiye’de çeşitli gelecek tercihlerine sahip olabilmek gibi bir lüks olarak kalıyor. Türkiye’nin gerçekleri ve tüm dünyada yaşanan olaylar insanların akıl sağlığını istemsizce zorlarken, insanların kendisi için bir şeyler yapabilmesi, yapmaya vakit ayırması, para ayırabilmesi büyük bir lüks. Kumbaracı50 bu lüksü kendilerine armağan edebildikleri için çok şanslılar.

Sylvia Plath’in incir ağacı alegorisinde bir incir ağacının dallarının her birini yaşamayı çok istediği bir hayatı, örneğin gezgin olduğu bir evreni, evde kalarak çocuklarının her anına tanık olduğu ve onları büyüttüğü bir yaşamı, kariyerinde üst düzeylere geldiği bir hayatı ve daha pek çok olasılığı temsil eder, ancak tüm bu hayatlara sahip olmak istediğinden nihai karara bir türlü varamaz, hiçbirini seçemez ve en sonunda incirler çürüyüp ölür. Kumbaracı50’nin bir parçası olanlar tek bir dalı seçmemenin mümkün olduğunu, incirlerin hepsinin olmasa da en azından birden fazlasının yenebileceğini gösteriyor.

Dünya üzerindeki diğer bütün insanların da her gün yeniden yaratma şansı bulduğu, hiç kimsenin tam olarak ne olmak istediğine karar veremediği ve karar veremediği için her şey olabildiği, her yeni yolculuğu, mesleği, sanatı, aktiviteyi deneyimleyebildiği bir güne uyanma dileğiyle.

(AB/HA)

Çocuk edebiyatı uzun yıllar boyunca masalları yalnızca yeniden anlatmakla yetinmedi; onları sorguladı, dönüştürdü ve çağın ihtiyaçlarına göre yeniden kurdu. Özellikle 1970’lerden itibaren feminist çocuk edebiyatının yükselişiyle birlikte, klasik masalların görünürde masum ama derinlere yerleşmiş cinsiyet kodları eleştirel bir gözle okunmaya başlandı. İngiliz yazar ve illüstratör Babette Cole’un Kül Prensi (Prince Cinders) bu dönüşümün en eğlenceli ve en yaratıcı örneklerinden biri.

Cole, hepimizin yakından tanıdığı Sindirella masalını alıyor ve onu yalnızca cinsiyetleri değiştirerek yeniden anlatmıyor; masalın dayandığı bütün hiyerarşiyi ince bir mizahla yapıbozumuna uğratıyor. Hikâyenin merkezinde bu kez ev işlerini yapan, şömine temizleyen, ağabeylerinin gölgesinde yaşayan ve dış görünüşü nedeniyle küçümsenen genç bir prens var. Gösterişli kıyafetleriyle balolara gidenler ise kibirli ve yakışıklı ağabeyleri. Masalın en kritik anında ortaya çıkan peri de alışıldık anlamda kusursuz bir kurtarıcı değil; büyüleri sık sık ters giden, sakar ama sevimli bir karakter. Böylece Cole, yalnızca cinsiyet rollerini değil, masalların “mükemmel kurtarıcı” fikrini de mizah yoluyla sarsıyor.

Kül Prensi‘nin en önemli başarısı, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini didaktik bir söyleme yaslanmadan görünür kılabilmesidir. Kitap hiçbir noktada “erkekler de ev işi yapabilir” ya da “kadınlar güçlü olabilir” gibi doğrudan mesajlar vermez. Bunun yerine okuru alışık olduğu düzenin tersine yerleştirir. Bir erkeğin sürekli küçümsenmesi, güzel olmadığı için alaya alınması ya da ev işlerine mahkûm edilmesi okura komik gelir; tam da bu kahkaha anı, yıllardır kadın karakterlerin benzer biçimde temsil edilmesini fark etmeye açılan kapıdır. Cole’un mizahı, tam da bu yabancılaştırıcı etki sayesinde politik bir işlev kazanır.

Ancak kitabın yaptığı şey yalnızca rollerin yerini değiştirmek değildir. Eğer metin yalnızca “erkek Sindirella” fikri üzerine kurulmuş olsaydı, kısa sürede etkisini yitirebilirdi. Cole bunun ötesine geçerek masalların güzellik, güç ve kahramanlık anlayışını da sorgular. Masal boyunca fiziksel görünüşün önemsendiği her an ironik bir dille boşa çıkarılır. Perinin büyüsünün kusurlu işlemesi, prensin kaslı ve gösterişli biri yerine küçük bir maymuna dönüşmesi ya da hikâyenin sonunda beklenen ihtişamın yerini absürt komediye bırakması, klasik masal estetiğini bilinçli biçimde parçalar. Bu yönüyle Kül Prensi, parodiyi yalnızca güldürmek için değil, eleştirel bir anlatım stratejisi olarak kullanır.

Babette Cole’un metni kadar illüstrasyonları da kitabın anlam dünyasının ayrılmaz bir parçasıdır. Kalın siyah konturlar, karikatürü andıran abartılı bedenler, büyük mimikler ve hareket duygusunu öne çıkaran çizgiler metindeki mizahı sürekli besler. Özellikle ağabeylerin narsistik tavırları, Kül Prensi’nin ezilmişliği ya da perinin beceriksizliği yalnızca sözcüklerle değil, çizimlerin ritmiyle de aktarılır. Çocuk okur, henüz ironiyi sözcük düzeyinde tam kavrayamasa bile görseller aracılığıyla bu mizahi tonu rahatlıkla hisseder. Bu nedenle Cole’un kitaplarında resimler anlatıyı süsleyen bir unsur değil, anlatının kendisini kuran temel bileşenlerden biridir.

Kül Prensi’ni değerli kılan bir başka özellik de çocuk okuru edilgen bir alıcı olarak görmemesidir. Kitap, çocukların toplumsal normları sorgulayabilecek eleştirel bir okuma becerisine sahip olduğunu varsayar. Mizahın içine yerleştirilmiş küçük ayrıntılar, tekrar okumalarında yeni anlamlar keşfetmeye olanak tanır. Böylece eser yalnızca okul öncesi ya da erken okuma dönemindeki çocuklara değil, yetişkin okurlara da farklı katmanlar sunar. Çocuğa eşlik eden yetişkin, kendi çocukluğunda doğal kabul ettiği pek çok masal kalıbını yeniden düşünme fırsatı bulur.

Babette Cole’un çocuk edebiyatındaki genel yaklaşımı düşünüldüğünde, Kül Prensi onun üretim çizgisinin doğal bir uzantısıdır. Cole, kariyeri boyunca aile, beden, cinsellik, doğum, ölüm ve toplumsal roller gibi çocuk edebiyatında uzun süre tabu sayılan konuları mizahın sağladığı özgürlük alanında ele almıştır. Bu nedenle Kül Prensi, yalnızca başarılı bir masal parodisi değil, çocuk edebiyatında normları sorgulayan daha geniş bir estetik ve politik tavrın da temsilcisidir.

Bugün, klasik masalların hâlâ büyük ölçüde benzer cinsiyet kodlarıyla dolaşımda olduğu düşünüldüğünde, Kül Prensi güncelliğini koruyan metinlerden biri olmayı sürdürüyor. Çünkü kitap, çocuklara “doğru” cevapları vermek yerine, alışılmış olanın neden alışılmış olduğunu sorgulatıyor. Belki de iyi çocuk edebiyatının en önemli işlevi tam olarak budur: Dünyayı açıklamak değil, ona başka türlü bakabilmenin mümkün olduğunu hissettirmek. Babette Cole da bunu, kahkahanın dönüştürücü gücünü kullanarak başarıyor.

(HÖ/HA)

Filmin başında Melbourne Olimpiyat Oyunları maratonuna bağlanıyoruz. Atletizmin en çok mukavemet gerektiren branşında Fransa’yı, sömürgelerinden Cezayir’in nadide Berberi sporcusu Alain Mimoun temsil etmekte.

Derken Paris’te başbakan Mollet‘yi ve Cezayir’den sorumlu bakan Lacoste‘u mevzubahis kolonide çığırından çıkmak üzere olan vaziyeti tartışırken görüyoruz.

Lacoste, Hindiçin’deki icraatından “sabıkalı” general Massu’nün Cezayir’deki isyanı daha fazla baskı ile kontrol altına alabileceğini ifade ederken başbakan çoktan beri Gestapo gibi davranmakla suçlandıklarını hatırlatıyor.

“İşkence benimle başlamadı, benimle de bitmeyecek” diye devam eden Lacoste, “Müslümanlar’a karşı güç kullanmak lazım, onlar bir tek bundan anlar” derken kısa bir süre önce ifşa edilmiş bir işkence hadisesinin Cezayirliler’e ibret olup başka suçlar işlemekten vazgeçmelerine yol açtığını da iddia ediyor.

Derken Melbourne’dan Cezayir kökenli Mimoun’un maratonda Fransa’ya Olimpiyat şampiyonluğunu kazandırdığı haberi geldiğinde ırkçı Lacoste bundan hiç hoşlanmıyor, hatta suratını ekşitiyor.

Ardından Cezayir Komünist Partisi’nin cebren yok edilmeye çalışıldığını duyunca şaşırmıyoruz.

Ayrıca Cezayir’de görevli general Bollardière’in işkence uygulamayı reddederek istifa edişinden, Fransa’nın iddiaları yalanlayarak generali cezalandırdığından da haberdar oluyor ve okun yaydan çoktan çıktığını idrak ediyoruz.

Fakat bu arada Cezayir’de Alger républicain (Cumhuriyetçi Cezayir) gazetesinin başındaki Fransız Henri Alleg‘in de rejime direnenler arasındaki yerini almış durumda olduğunu unutmayalım.

Cezayir’in bağımsızlığına giden yolda Fransa tarafından tatbik edilmiş işkencelerin Fransız kamuoyu tarafından bilinmesine ve bu husustaki bilincin oluşmasında büyük katkısı olan gazeteci Alleg, El-Biâr gözaltı ve sorgu merkezindeki tecrübelerini 1958 yılında kitap hâlinde yayınlatmayı başaracaktı.

Türkçeye Sorgu olarak çevrilmiş La Question adlı kitabıyla aynı adı taşıyan, muhtelif animasyon teknikleriyle kotarılmış belgesel seyirciyi o karanlık yıllara sürüklüyor.

Gazetesi yasaklandıktan sonra Cezayir’de yeraltı faaliyetleriyle yoluna devam eden Alleg’in yaşadıklarını işleyen 2026 Fransa yapımı, 23 dakikalık film, yönetmen Alberto Segre’nin hassas olduğu kadar estetik yaklaşımı sayesinde kitabı okumaya muhakkak ki özendiriyor.

İhanete yer yok!

“Gégène” olarak tanınan, Fransa ordusunda 1954 ile 1962 yılları arasında popüler olan manüel elektrik dinamosunun işkence pratiklerinde geniş çaplı olarak kullanıldığını öğreniyoruz. Alleg bedenine elektrik verilmesiyle vahşi bir hayvanın onu ısırdığı hissine kapılmış; bu tecrübeyi eti koparılmaya çalışılırmış gibi deneyimlemiş.

Güvenlik kuvvetlerinden gizlenirken kendisini misafir edenlere ihanet edip onları ele vermesi isteniyor, Alleg en çok acıya dayanamayarak çözülme ihtimalinden korkuyormuş.

Bu arada Cezayir’de Fransa güvenlik kuvvetleri tarafından girişilen, komünistlere ve Ulusal Kurtuluş Cephesi üyelerine yönelik av tüm vahşetiyle sürerken Alleg’in direnişte büyük rol oynayacak eşi Gilberte de Fransa’ya tehcir ediliyor.

Yıllardan beri “Araplar”ın çektiği eziyetten “Fransızlar”ın da bir süredir azade olmadığı apaçık ortaya çıkıyor.

Sansürün başını alıp gittiği Fransa’da o ara mevzuya dahil olan Sartre’ın öncülüğündeki entelektüel camia basının devletle işbirliğine veryansın ediyor.

Paris’te mücadeleye devam eden barışsever Gilberte, Cezayirliler’e eşit vatandaş haklarının tanınmasından ve bilhassa kadınlara siyasete dahil olma şansının verilmesinden yana olduğunu her fırsatta ifade ediyor. BBC’ye verdiği röportajın büyük sansasyona yol açtığını görüyoruz.

Bu esnada Cezayir’deki zalim Fransız iktidarı tarafından kayıp vakası olarak lanse edilmiş direnişçi Maurice Audin unutulmuyor ve Sorbonne Üniversitesinde matematik doktora tezi in absentia tertip edilen bir törenle kabul ediliyor; aslında bilinmesine rağmen Alleg’in yakın arkadaşı Audin’in işkenceyle katledilmiş olduğu akabinde resmen ortaya çıkan vakalardan.

Kadın direnişçiler

Son zamanların gözde sesi, meşhur aktör Vincent Lindon’un seslendirdiği esas kahramanımız Henri Alleg, Türkiye’de Belge, Oda, Evrensel ve Yöntem gibi yayınevlerinden çıkmış kitabında mütevazılığı asla elden bırakmıyor. Kendinden bahsetmenin aslında yersiz olduğunu, ağzına kadar dolu zindanın hücrelerine tıkılmış her bir mahpusun bu kitabı yazmış olabileceğini ifade ediyor.

Zindanda tutulan bütün mahkûmların zemin katında, ayakları zincirlenmiş ve ölüme mahkûm edilmiş 80 kişiyle beraberce nefes alıp verdiğini, onlarla özdeşleşerek hayatını o şekilde sürdürdüğünü aktarıyor. Birinin affedilmesini veya istenmeyen sonunun gelmesini tek vücut hâlinde bekliyorlar.

Mahalleden yasaklanmış şarkılar koro hâlinde, coşkuyla yükseliyor; hürriyetleri için mücadele edenlerin varlığı içeridekilerin yüreklerini ısıtıyor.

Fransızların kurbanı Şeyh Larbi Tébessi ve Doktor Şerif Zahar’ı andıktan sonra kadınlar koğuşuna da uğruyoruz kısaca; halen hayatta olan Cemile Buhayrad, Elyette Loup, Nesime Hablal, Melike Khene, Lucie Coscos, Colette Grégoire bu vesileyle hatırlanıyor.

Onların da soyulduğunu, dövüldüğünü, sadist güvenlikçilerin hakaretine uğradıklarını, su ve elektrik işkencelerine maruz kaldıklarını Alleg gayet iyi biliyor; duyduğunu, gördüğünü söylüyor ve zindandan yükselen çığlıkları asla unutmayacağını belirtiyor.

Kısa süresine rağmen seyirciyi tesir altına almayı başaran animasyon filmi dönemin atmosferini layıkıyla hissettiriyor, lakin şiddet veya duygu sömürüsü pornografisine asla girişmiyor.

Belgeselde takdir edilmesi gerekenlerden, dönemin cesur yayıncısı Jérôme Lindon’a buradan selam çakarken filmin müziklerinde imzası olan Emma Kélalèche ve jenerikte, kendisinin de dahil olduğu, Odysseia’daki sirenler misali “İstiklâl, istiklâl, istiklâl…” diye şakıyan kadınlar korosuna hayranlığımı belirtmeyi borç biliyorum.

Piyasaya çıktığı anda 66.000 satan Alleg’in kitabını tabii ki Fransa devleti hemen toplatmış, gazetelerde alıntıların yayınlanması yasaklanmış; oysa kaderin garip bir cilvesi olarak lanetli neşriyat sonradan malumunuz Türkiye’de bile yayınlanabilmiş.

Alleg kitabını zorla kaybedilenlere, davalarından emin olup ölümü metanetle bekleyenlere,

cellatlarını tanıyıp onlardan korkmamış olanlara, nefret ve işkenceye meydan okumuşlara adıyor. İnatçı kahramanımız kitabını okurken barışa ve milletler arasındaki kardeşliğe inananları düşünmemizi istiyor.

Nitekim Alleg’in Yahudi kökenleri Filistin davasında Filistinliler’den yana davranmasına mani olmadı ve ömrünün sonuna kadar ırkçılık ve ayrımcılıkla mücadele ederek insan hakları için çaba sarfetti. 

O, daha sonra Fransa’da kapatıldığı hapishaneden kaçıp fazlasıyla çalkantılı hayatının sona erdiği 2013 yılına kadar gazetecilik ruhunu kaybetmeyen, “İşkence devleti”nin foyasını ortaya çıkarmış “azılı” bir komünistti.

Filmin fragmanını buradan izleyebilirsiniz.

(RL/HA)

Nikaragua’da 2007’den bu yana iktidarda bulunan Daniel Ortega’nın ülkede yapılması beklenen seçimlere ilişkin söyledikleri geniş ilgi, hatta tepkilerle karşılandı. Sandinista Ulusal Kurtuluş Ordusunun 45 yıllık Somoza diktatörlüğüne son verdiği devrimin 47. yıldönümü dolayısıyla başkent Managua’nın Plaza de la Fe meydanında 70 bin kişinin katıldığı belirtilen törende yaptığı konuşmada “artık seçim filan yok” dediği, özellikle Batı kaynaklı medyada yaygın olarak yer aldı.

Muktedirlerin iktidarlarını kaptırmamak için her yolu denedikleri günümüzde böyle bir haberin ilgi görmesi olağan. Özellikle böylesi toplumlarda Ortega’ya o sözlerinden dolayı gösterilen ilgi veya tepki, bir anlamda dolaylı yoldan bir muhalefet refleksidir denilebilir. Ancak gözden kaçırılmaması gereken Nikaragua’nın ABD’nin “arka bahçesi”ndeki hedef ülkelerden biri olduğu. Aynen Küba, Venezuela gibi. Bazı çevreler, Nikaragua için “Güney Amerika’daki Kuzey Kore” diyor.

Bir çeviri hatası mı?

İbrahim Varlı, Birgün’de yayınlanan “Bir yalanın anatomisi – Ortega seçimleri kaldırdı mı?” başlıklı yazısında, söz konusu haberin nasıl bir çeviri hatasından (çarpıtılmasından da diyebilirsiniz!) kaynaklandığını ayrıntılı olarak yazdı. Kısacası Ortega “artık seçim filan yok” dememiş, özellikle ABD’nin kışkırttığı “karşı devrimciler” olarak nitelediği muhalefeti hedef alarak lafı “bundan sonra bu halk sizi seçmeyecek” demeye getirmişti. Bizde işin bu tarafı üzerinde pek duran olmadı. Oysa tam Faruk Bildirici’nin medya eleştirilerinde değindiklerine benzer, üstelik uluslararası ölçekte bir örnek.

Bizim eski ODTÜ’lerin SFK yazışma grubunda da Ortega’nın dedikleri, yaptıkları tartışıldı. Bir dönemin devrimci gerilla liderinin nasıl tek adama dönüştüğü, örneğin eski mücadele arkadaşlarını bile tutuklattığı, eşini eş başkan yaptığı, muhalefeti yok etmeye çalıştığı, hatta özel yaşamında da sorunlar olduğu, tacizle suçlandığı anlatıldı. Ortega’ya yönelik bu tür yoğun eleştiriler yeni değil. Kuşkusuz ülkenin nasıl bir süreçten geçerek bugüne geldiğine bakmak gerekir. Geçen yıl bianet’te yayınlanan “Nikaragua yeniden ayağa kalkacak” başlıklı çevirinin özeti şöyle verilmiş:

“1979 Temmuzunda, 43 yıllık Somoza diktatörlüğünü yıkan Sandinist Ulusal Kurtuluş Cephesi, Nikaragua için bir umut ışığı yakmıştı. Bu ışığın sönmesi için ABD destekli ‘Kontralar’ devreye sokuldu ve ülke kan gölüne dönüştürüldü. On yıl boyunca yaşanan savaş ve yıkım sayesinde, 1990 seçimlerinde Sandinistlerin iktidardan düşmesi sağlandı. Nikaragua’nın içine itildiği siyasi girdap, bugünkü diktatörlük rejimine varacak yolu açtı.”

Nikaragua yeniden yükselecek

3 Mayıs 2025

Eş Başkan Ortega’nın muhalifleri

Beş yıl önce, Ayşegül Özek Karasu’nun Haber Türk’te yayınlanan “Diktaya karşı savaşıp sonra nasıl diktatör olunur” başlıklı yazısında, siyasal magazin diyebileceğimiz bir söylemde Nikaragua’daki gelişmeler ve Ortega anlatılıyor. Aynı tarihlerde benzeri, ama biraz daha akademik bir dille kaleme alınmış bir başka yazı “Nikaragua Başkanı Ortega: Devrimciden mutlak efendiye” başlığıyla Independent Türkçe’de yayınlanmış.

Ortega rejimi ülke dışından da yoğun bir muhalefetle karşı karşıya. Papa Francis bile bu muhalefet cephesinde yer almış. Nikaragua’da Katolik kilise kurumlarına ve din adamlarına uygulanan yaptırımlar nedeniyle Avrupa sağının komünizmi faşizmle aynılaştıran tutumunu yansıtan bir açıklama yapmış, Ortega’nın Hitler’e benzediğini söylemiş. Bunun üzerine Ortega yönetimi Vatikan’la ilişkileri kesme kararı almış.

BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, Ortega’nın seçimler konusunda söylediklerine karşı çıkanlardan biri. Açıklamasında; Nikaragua’da yurttaşlık haklarının ve siyasal özgürlüklerin kısıtladığını, muhalif görüşte olanların seçimlere katılmasını yasaklamaya yönelik tehditlerin endişe verici olduğunu söylemiş. Öte yandan Komiserliğin 2025 yılında BM Genel Kuruluna sunduğu 16 sayfalık raporda Nikaragua’da yaşananlara ilişkin ayrıntılı tespitler ve tavsiyeler var.

Devrimin kendi karşıtına dönüşmesi

Bizde konuya ilişkin en kapsamlı siyasal değerlendirme Çağatay Anadol’dan geldi. Anadol, T24’de yayınlanan “Bir devrim kendi karşıtına nasıl dönüşür” başlıklı yazısında Nikaragua’daki gelişmeleri ana çizgileriyle anlattıktan sonra sol taraftan gelen devrimlerin, yaşanmış ve yaşanabilecek olumsuz sonuçları üzerinde duruyor. Çağatay Anadol özetle şöyle diyor:

“Bir rejimin ne kadar ileri olduğunu yalnızca yaptığı reformlara bakarak anlamak mümkün değil; iktidarın toplum içinde ne kadar dağıtıldığına, yöneticilerin ne ölçüde denetlendiğine ve halkın onları değiştirme hakkına sahip olup olmadığına da bakmak gerekiyor.

“Emekçilerin sahiplenmediği, örgütlü biçimde denetlemediği ve gerektiğinde değiştiremediği hiçbir iktidar ilerici niteliğini koruyamıyor. Rejim giderek dar bir yönetici çekirdeği devrimle özdeşleştiriyor; sonunda korunan şey onların iktidarı oluyor.”

Nikaragua’da zamanında ABD destekli Kontralara karşı verilen savaş, iktidar ele geçirildikten sonra barış koşullarında da kendine özgü devrimci yöntemlerle kitlesel olarak sürdürülmeliydi, sorun böyle bir kitleselliğin sağlanamaması denilebilir. Bu gereklilik bugün için de söz konusu. Zira, ABD’nin müttefikleriyle birlikte Nikaragua’ya karşı, içten ve dıştan, örtülü bir biçimde, hatta zaman zaman açıkça giriştiği saldırılar ortadan kalkmış değil. Nikaragua’dan söz ederken gelişmelerin bu yanını gözden kaçırmamak gerekiyor.

Jose’nin düşürdüğü SAT uçağı

Tam kırk yıl önce Ekim 1986’da, Nikaragua’nın yağmur ormanlarında Kontralara karşı savaşan Sandinista gerillalarının düşürdüğü bir uçakla ortaya çıkan gerçekler, bu ülkeye ve diğer ülkelere karşı ABD’nin yürüttüğü sözde örtülü savaş yöntemlerinin çok açık bir örneği.

19 yaşındaki Jose, üzerlerinde uçan kuşkulu hedefe omuzundaki Sovyet yapımı Manpad silahından bir füze fırlatır ve uçağı düşürür. Southern Air Transport SAT kargo taşımacılık şirketine ait uçaktan sağ kurtulan CIA ajanı Eugene Hasenfus’u gerillalar esir alır. Uçak kontralara cephane taşımaktadır.

CIA ile bağlantılı SAT kargo taşımacılık şirketinin Küba’dan, “Domuzlar Körfezi Çıkarması”ndan, Vietnam’a, Kamboçya’ya, İran-Irak Savaşına, hatta günümüzdeki Epstein rezaletine uzanan ilginç öyküsünü birkaç ay önce Haber Sol’da Yiğit Günay yazmış. Dış kaynaklardan, daha ayrıntılı bilgiler edinmek mümkün. Meraklısı bu bilgilerden yararlanarak bir kitap bile yazabilir. Baktım bulamadım, belki de yazılmıştır.

Nikaragua’nın dostları ne diyor?

Dış kaynaklar demişken, Nikaragua’da olup bitenleri bir de dostlarının yazdıklarından izlemenizi öneririm. Örneğin uluslararası katılımla oluşturulmuş bir dayanışma ağı olan “Nicaragua Solidarity Coalition” böyle bir bilgi kaynağı. Koalisyon; Latin Amerika ülkelerinin yanı sıra, ABD’nin çeşitli eyaletlerinden; İngiltere, İspanya. Fransa, İrlanda, İsveç gibi ülkelerdeki örgütlerden oluşuyor.

Bolivya’dan yayınlanan Kawsachun News, Güney Amerika’yı izleme konusunda bir başka önemli haber kaynağı. Örneğin, 25 yıldır Nikaragua’da yaşayan ve toplumsal projelerde görev alan ABD’li Becca Renk Foster’in yazdığı, geçtiğimiz günlerde Ortega’nın seçimler konusunda söylediklerine ilişkin kapsamlı bir yazıya bu sözünü ettiğimiz kaynaklardan ulaşabiliyorsunuz.

(AŞ/HA)

"Kendi dilinde bağdaş kurmayan

Harami saltanatına eşkıya olmayan

Zamanın yüzüne ayna tutmayan

Sözün ve ömrün hükmü yoktu"

Şair hem de iyi şair Vecdi Erbay şairce edebi suskunluğunu bu kez öykülerle “Sol Elin Hatırası”* adıyla okuruna bağışladı. Ama içinde yukarıda alıntıladığım dizeler de var. Aslında dize formatında olmayan metinler de zaten şiirsel bir tat ile yazılmış öyle de okunuyor.

Biri kitaba da adını veren yedi öyküden oluşuyor Sol Elin Hatırası. Her öykü bir şairden iki dize ile başlıyor. Arjen Ari, Adnan Satıcı, Öztürk Uğraş, Mehmet Çetin, Fadıl Öztürk, Emirali Yağan ve Didem Madak; yedisi de öte yakaya göçüp gitmiş ama ardlarında sağlam dizeler bırakmış şairler. Sanki şair dostlarına veda mesajı gibi…

İnsanın akli melekelerinin ideolojilerin bombardımanı ve baskıcı tahakkümü altında hayli zor zamanları bitmeyecekmiş gibi yaşadığı bir vakitte, birdenbire tuhaf hale evrildiğimiz zamana düştüğümüzü itiraf etmeli sanki!

Kendi coğrafyasında “muktedir” iken savrulduğu coğrafyada “yoksullaşan akıl” demeli belki bu duruma. Yenik, mahcup ve çaresizlik halleri…

Ama o yalnız ve yabancılık hallerinin pek de uzun sürmediği, acının insanları “akraba” yaptığı bir yeni durum…

Ve sonra yeni yerleşilen yaban ellerde; eskiden “çok güzel konuşan”ın artık “hep susan” bir hâle dönüşmesinin insanı insanlığından utandıran tuhaflığı…

İki dilde konuşurken, bir süre sonra iki dilde de “kekemelik” hallerinin yaralayıcı durumu.

Biri ile konuşurken “tedirgin gevezelik” misali! Diğerinde ise yerinde ve kararında “saygılı suskunluk”.

Doğrusu Vecdi Erbay Sol Elin Hatırası’nda geçtiğimiz bin yılın son yüzyılından yeni bin yıla devir bir “çözümsüzlük” hâline geçmişten ayna tutarak bugüne bak diyor öyküleriyle.

Okuyun, seversiniz bir miktar hüzünlenerek…

Kitabın yayınevi sayfası için tıklayın

(ŞD/HA)

Sanal kurgunun insan zihninde ve yaşamında boğucu etkisi düşün dünyamızı ve yaşamımızı esir alıyor. Somut ile soyutun, yaşam ile temsiliyetin, gerçek ile hayalin yer değiştirdiği bir yanılsama çağı.

Gerçeği “hayal” diye küçümsüyorlar, gerçeği “sıra dışı” kelimesiyle olabilirlik sınırının ötesinde unutturuyorlar. Distopik dünyada paraya ve maddeye çevrilmeyen her şeyin karşılığı “ütopya” diye itiliyor. Distopya kendi karşıtı kavramı “ütopya” diye tanımlayarak reddin ve imkânsızlığın içine hapsediyor. Kötü ancak kendi anlam ve sürdürülebilirlik dünyasına uygun olanı üretiyor. Ve dünya kötüye hapsoluyor.

Hayal dünyası kişinin gerçekleşebilir potansiyeliyken psikolojik hastalık diye reddedilerek yerine satın alınabilir hizmetler ve bağımlılık maddeleri konuluyor. Her türlü ruhtan, maneviyattan, eylemden, zihinden uzaklaşmış insan varlığı; hayvan kimliği ile robot dizaynı arasında sıkışmış. Para verilen her şey değer haline gelirken, gerçek değerler dışlanıyor. Yaban-ilkel zihin modern versiyonuyla beynin ve davranışın hakimi iken bilgiye, akla ve değerlere dayalı insani üst zihin dışlanmış adeta.

Feodal toplumsal düzenden kapitalizmde çeşitlendirilerek çağımıza aktarılan ve sanal kurgusal düzende daha da pekiştirilerek tipik insan davranışı haline dönüştürülen şu sapmalar üzerine düşünmeli insan: Hırs, rekabet, kıskançlık, duygu sömürüsü, bencillik, manipülasyon, nifak tohumları, alay etme, aşağılanma kompleksi, kibir, diğerini kullanma, küçümseme, çarpık savunma mekanizmaları, ikiyüzlülük, düşürme-aşağıya çekme, dedikodu, yalan, hiyerarşi, bağımlılık, çağa uyumlanamama ya da çarpık arayışlar. Toplumsal ağın her tarafını kuşatmış durumda. Ancak bu ahlaksız giydirmelerden uzaklaşırsa daha az parayla ve maddeye esir olmadan bir arada yaşama kültürü geliştirerek gerçek yaşama kavuşur insan. Komün olgusu ve alternatif yaşam arayışları da ancak bu itkilerden ve komplekslerden, çağın hastalıklı yanlarından arınmış veya bunun çabasında bireylerle mümkün olur.

Komünün irinlerle zehirlenmemesi için, kaçınılan her biri benzer toplumsal yapılara dönüşmemesi için adeta bir seçilim ve örümcek ağı titizliğinde hareket etmeli. Önce komün sonra veya birlikte iyileşme düşüncesi belki cesur kadın ve gençlerin kararlı öncülüğü ve titizliğiyle mümkündür. Öte yandan psikoterapi ve ruhani amaçlı komünler de aynı anda iyileşmeyle beraber özne olma ve yaratıcı süreçleri de beraberinde getirebilir. Kuşkusuz bu komünler sadece bir mekâna özgülenecek yapılar değil farklı mekânlarda da olsa ortak amaç, dayanışma, birlikte yaşama, birlikte gelişme ve direnme, üretme temelli ağlardır. “Temassızlıkla” her biri kendi gerçekliğinden kopmuş, fiziken inine çekilerek zihnen mağara adamına gerilemiş “eski(!)” özgürlükçüler potansiyelini gerçekleştirmek ve gençlere rehber olmak için “temasla” komünde buluşamaz mı?

Doğadan referans almak gerekiyor uyanış için. Bazen silkelenme, iyileşme için sert müdahalelere ihtiyaç vardır. Hissetmeyi unutmuş, tepkisizleşmiş bireylerin canlanması için. Bu klasik anlamda bir eylem ya da örgütsellik değildir. Yaşamı kışkırtmak, canlandırmaktır. Ezberi bozan yaşam eylemidir. Zihinde uyanışa bir yer açmaktır. Uyandırılan heyecanı sürekli diri tutmaktır. Tek tek bireylere kim olduğunu hatırlatma dokunuşudur, kimliklerin geri çağrılmasıdır.

Komünler- alternatif yaşam ancak özneleşen ve kendi değerlerini oluşturan bireylerle varlığını ortaya koyacaktır. Albert Camus 1949 tarihli “Katillerin Çağı” başlıklı konferansında; tüm iyi niyetli insanların bir araya gelebilecekleri bir evrensellik yaratmadan iyileşme olmayacağı ve “korku” tarafından yok edilen ortak bilincin beslendiği değerleri bulmak gerektiği sonucuna ulaşmıştır. Her ne kadar o dönem Camus genel felsefi yaklaşımına uygun olarak komün ya da herhangi bir başlık altında kavramsallaştırma yapmasa da; partilerin dışında, sınırları aşan diyaloglar başlatacak ve yaşamları ve söylemleriyle bu dünyanın verimli çalışmanın ve düşünsel eğlencelerin dünyası olması gerektiğini ortaya koyacak “düşünce toplumları” oluşturmak zorunda olduğumuza vurgu yapar.

İçinde bulunduğumuz şu dönemde de kuşkusuz gerçeği arayan cesur ve dürüst diyalog ve etkili derin iletişime dayalı felsefi-düşünsel oluşumlar, komünün taşıyıcı ilk odaları olacaktır. Bu odalardaki cesur taşıyıcı bireylerin iletişimleri zamana ve mekâna hapsolmayan, etkili temasla bir araya gelindiği gibi mekânsal sınırlarda teknolojik imkânların da kullanıldığı şekillerde mümkündür. Nitelikle başlayan süreçlerde nicelik de zamanla oluşacaktır. Zira komün bazen bir kişinin inancıyla başlayıp iki kişilik diyalogla gelişerek ve derinleşerek zamanla sayısal çoğunluğa da ulaşacaktır.

Çağın hastalıklı karakteristik özelliklerine karşı değerler etrafında birleşerek, sevgiye, paylaşım ve dayanışmaya, birbirini yüceltmeye, onarmaya, dürüstlüğe, hakkaniyete, adalete, özgür irade ve düşünceye, sanata ve her türlü yaratıma yoğunlaşmalı insan zihni. Duygulanımdan uzak sanal dünyadan sıyrılarak duyumsamalı ve hissetmeli, kendini anlamalı. Her türlü etkili iletişim, eylem, temas sonrası düşünmeli ve çözülümler yapmalı. En karanlık noktalarına kadar cesurca girip kendiyle yüzleşmeli.

Yaşamı klişeden uzaklaşarak kışkırtmak, ezberleri reddetmek, düz anlama kavuşmak ve sonra özne inşasıyla yapılanmak; durmadan bu ilkelerle özneyi ve yapılandırmayı sürdürmeli. Kapitalist çalışma hayatının içindeyken bile yoğunlaşma süreçlerine devam edilerek aynı anda özneye ve potansiyele ulaşmak zora rağmen mümkündür. Mesela gün içinde sıklıkla müzikle ruhu beslemek bile hafızayı ve unutulmuş kimlikleri çağırmaktır. Okumak, başka çağlarda ve başka mekanlardaki yaşamları ve perspektifleri hatırlayarak zihni ve alternatif çözümleri beslemektir.

Ekranlardaki çarpıtılmış yazar-filozof sözlerine bakmadan, kaynağa doğrudan ulaşarak, yorumlarla aldatılmadan, bilgiyi zihninde analiz edip yapılandırarak seçkiler aranmalı. Temsiliyetlerini simgesel ve vitrin özellikleri ile değil içerikten aramalı. Mitoloji, masallar gibi kadim bilgiler ve metaforlar da yolculuğun anahtarları olacaktır. Özneleşen insanın hayali kendinin en somut gerçeği olacaktır.

Öz kaynaklarını, dinamiklerini, geçmiş politik ve felsefi duruşlarını, kimliklerini kaybetmiş bireyler -ki özellikle orta sınıf- her gün kaybettiği maddi-manevi varlığını, kaynaklarını son kez komün ya da alternatif yaşam arayışlarına kullandığında belki gerçek kurtuluşunu yakalayacaktır. Satın almak istediği hizmet veya ürün için günlerce uğraşı sarf eden, kuyruklara giren, manipüle edilen, fahiş fiyatlar ödeyen insanlar bu gerilimleri yaşamayı göze alırken, dayanışma ve alternatifler oluşturma gibi iyicil basit çabaları ütopya olarak görebiliyor. “Satın alma komşundan ödünç al”, “satın alma birlikte yap”, “satın alma birlikte eğlen”, “satın alma mekân takası yap” gibi öneriler gerçek iken hayal gibi görünüyor. En yakın arkadaşlar bile birbirinin evlerini kullanmak yerine otellerde kalmayı yeğliyor. İnsanın kendine ve sevdiklerine bile yabancılaştığı akıl tutulması hali adeta.

Birlikte toprak parçası alarak alternatif barınaklar oluşturmayı hayal diye küçümseyenler; büyük inşaat şirketleri “Tiny House yerleşkesi” diye pazarladığında ise hevesle idealize ediyor ve misliyle ödeme yaparak satın almak istiyor. Gençler ve kadınlar sınırlarla, kontratlar ve tapularla çitlenen ancak sessiz rıza alabilecekleri yaşam alanlarında kararlı, şiddetsiz ve ortak öz bilince dayalı konuşlanmayla alternatif yaşamı oluşturabilecektir. Alternatif yaşam bazen kendi ailenin içinde bir toprak parçası ve ortak bir hanede ortak bilinçle prototipini oluşturur.

(YPT/HA)

A-na-ya-sa-sız-laş-tır-ma! Bu kelimeyi konuşurken de böyle heceleyerek söyleyebiliyorum. O kadar ki kelimeyi söylemeyi başarmak anlamına kafa yormaktan daha zor geliyor. Kelime genelde “hukuk devletinin tabutuna çivi çakıldı” kalıbıyla birlikte kullanılıyor malum. Ben bu aralar hukuk devletinin tabutunun ne kadar büyük olabileceğine kafa yoruyorum mesela. Sonuçta bunca çok çiviyi alabilecek tabut, ancak Yuşa Tepesi’ndeki gibi bir kabirde olur, değil mi?

Gerçi bizim kuşak “Anayasayı bir kere delmekle bir şey olmaz” ile başlayan inci tanelerini duyarak büyüdü. O zamanın büyüklerinin bir kısmı bunu çok eleştirdiler. Biz çocuktuk, sokakta oyun oynuyorduk. Sonraları Gırgır Dergisinin “kaç Turgut” ettiği konuşulmaya başlandı. Derginin kapağının Turgutlarla kaplı olduğu zamanı hatırlıyorum mesela. Biz o zamanlar büyümeye can atan çocuklardık ve hala sokakta oyun oynuyorduk.

Yıllar geçti, anayasa delindi, yamalandı. Olmadı yanına sürfile çekildi, overlokçuya gitti, delinen yerlere çiçek motifleri eklendi. Arada sırada “bu artık dikiş de yama da tutmuyor yenisini yapalım” denildi. O arada “vintage akımı” başlamıştı, anayasa eski de olsa kimi gözlere güzel geldi. Peşinden “bit pazarına nur yağmasını bekleyemeyiz” diyenler çıktı. Bir homurdanmadır gitti.

Biz bütün bunları önce gazetelerden, televizyonlardan izledik. Ardından büyük internet devrimi geldi. Artık kimin neyi nereden izlediğini kestirmek pek mümkün değil. Ama eskiden şüphe daha makbuldü sanki. Şimdi şüphe sahibine açıktan deli muamelesi yapılıyor. Neyse bizim gibilere hayat hep bayram!

“Delirmek güzeldir” diye yazılamaya mı çıksam yoksa üşenip evde mi otursam karar veremezken alıp kenara koyduğum Omar El Akkad’ın Bir Gün Herkes Buna Hep Karşıymış Gibi Yapacak kitabına ilişti gözüm. Başlığa kehanetin tamamını sığdırmışlar. Yazarın, çevirmenin eline sağlık.

Yazar, gazeteciliğe başladığında kendisine öğretilenleri hatırladığı bölümde “Derler ki bu meslekte yapılması gereken, acı çekenleri rahatlatmak, rahat yaşayanlarıysa rahatsız etmektir. Bu deyişi genç bir gazeteciyken çok duydum. İnandım da. Aslında kurmaca bir eserden bir alıntı, basına katlanamayan bir karakterin söylediği bir söz” demiş.

Kitapta atıf olmayınca “Demek ki Kuzey Amerika kıtasında bunu okuyanlar ne denilmek istendiğini anlıyor. Oryantasyon sorunu bitmeyen bizim gibi memleketlerde okuyanlara pek aşina değil galiba” dedim kendime. Araştırmadan bırakmak huyum değil, peşine düştüm.

Efendim meğer bu söz, Şikagolu mizah yazarı Finley Peter Dunne tarafından yaratılan Bay Dooley karakterinin “düşünceleri” imiş. İrlanda kökenli Bay Dooley’nin gazeteler hakkındaki düşüncelerini içeren yazı 1902’de yayınlanmış. Mealen diyor ki “Gazete bizim için her şeyi yapıyor. Polis gücünü ve bankaları yönetiyor, orduya emir veriyor, dinî yasaları kontrol ediyor, gençleri vaftiz ediyor, aptalları evlendiriyor, acı çekenleri teselli ediyor, rahat içindekileri üzüyor, ölüleri gömüyor ve sonrasında onları yakıyor”.

Bay Dooley’nin okuduğu gazeteleri okumadık, yaşadığı zamanı yaşamadık. Bu karakterin ortalamasını gösterdiği toplumu hiç görmedik. Üstelik kendisi hayali bir karakter. Ama okuduklarımdan öğrendiğime göre Bay Dooley’nin “düşünceleri” o zamanlar Beyaz Saray’daki toplantılarda gündemin ilk sırasında ele alınırmış. Böylelikle “halkın sesi” unvanını kazanmış.

Bay Dooley’nin zamanında anketçiler var mıydı bilemiyorum. Varsa ve anketçilere rağmen “halkın sesi” olmayı başarmışsa Sayın Dooley’i huzurlarınızda saygıyla anmak istiyorum.

(ÖE/HA)

Maud Faverjon’un yazıp resimlediği, Türkçeye Alara Beykan tarafından kazandırılan Turuncu Şey, ilk bakışta oldukça sade görünen ancak katmanlı anlamlar taşıyan bir resimli çocuk kitabı.

Öykü, bir grup hayvanın yerde bulduğu turuncu ve tanımlanması güç bir nesne etrafında gelişen kısa bir hikâye anlatıyor. Kitabın temel hareket noktası karakterlerin bu gizemli nesnenin ne olduğunu anlamaya çalışmasıyla şekilleniyor. “Bir şey işte…” olarak tanımlanan bu nesne, hikâye boyunca farklı yorumlara açık kalır ve anlatının merkezinde yer alıyor.

Çocuk edebiyatında sıkça karşılaşılan öğretici ve doğrudan mesaj veren metinlerin aksine, Turuncu Şey anlamı okura hazır biçimde sunmuyor. Bunun yerine merak duygusunu harekete geçirerek çocukları düşünmeye davet ediyor. Hikayedeki hayvanlar, buldukları nesneyi anlamlandırmaya çalışırken farklı varsayımlar üretiyorlar. Bir karakter nesnenin şapkaya benzediğini söylerken, bir diğeri bunun bir şapka olmadığını ileri sürüyor. Böylece kitap, nesnelerin anlamının yalnızca fiziksel özelliklerinden değil, bireylerin bakış açılarından da etkilendiğini gösteriyor.

Eserin en dikkat çekici yönlerinden biri, çocukların bilişsel gelişim süreçlerine uygun biçimde tasarlanmış olması. Küçük yaş grupları çevrelerini keşfederken sürekli olarak nesneleri sınıflandırmaya ve adlandırmaya çalışırlar. Turuncu Şey bu doğal öğrenme sürecini hikâyenin merkezine yerleştiriyor. Karakterler, tanımadıkları bir nesneyle karşılaştıklarında onu daha önce bildikleri şeylerle ilişkilendirmeye çalışıyorlar. Bu durum çocukların dünyayı nasıl anlamlandırdıklarına dair başarılı bir temsil sunuyor. Kitap, doğru cevabı vermekten çok soru sormanın önemini vurguluyor.

Metnin bir diğer önemli boyutu paylaşım ve sahiplenme temaları. Hikâyenin ilerleyen bölümlerinde hayvanlardan biri turuncu nesneyi kullanmaya başlayınca diğerleri de onu denemek istiyor. Bu noktada anlatının tonu değişiyor ve “hayır!” tepkisiyle birlikte nesne üzerindeki sahiplenme duygusu ortaya çıkıyor. Bu sahne, çocukların günlük yaşamlarında sıkça karşılaştıkları paylaşma sorunlarını sembolik bir biçimde yansıttığını söyleyebiliriz. Özellikle okul öncesi ve erken ilkokul dönemindeki çocuklar için bir nesneyi paylaşmak çoğu zaman kolay değil. Kitap, bu gerilimi dramatik ancak eğlenceli bir şekilde görünür kılıyor.

Resimli kitaplarda görseller yalnızca metni destekleyen unsurlar değil ve çoğu zaman anlatının asıl taşıyıcıları oluyor. Turuncu Şey de bu açıdan oldukça başarılı. Faverjon’un minimalist çizim tarzı okurun dikkatini doğrudan hikâyenin merkezindeki turuncu nesneye yönlendiriyor. Sayfalarda olan soğuk mavi ve beyaz tonlar arasında parlak turuncu rengin öne çıkması, nesnenin gizemini ve çekiciliğini de arttırıyor. Böylece görsel kompozisyon, metnin anlatmak istediği merak duygusunu destekliyor. Ayrıca karakterlerin yüz ifadeleri ve beden dilleri, kısa metinlerde söylenmeyen pek çok duyguyu aktarmayı başarıyor.

Bunlara bakıldığında Turuncu Şey, sade dili ve etkileyici görselleriyle küçük yaş gruplarına hitap eden nitelikli bir resimli kitap. Maud Faverjon’un hem yazarlığını hem de çizerliğini üstlendiği öykü, merak duygusunu merkeze alan yapısıyla çocukları düşünmeye, yorum yapmaya ve soru sormaya teşvik ediyor.

(ŞT/HA)

Epey bir süredir dijitalleşmenin üzerimizdeki etkilerini gözlemleme şansımız oldu. Bir yandan teknolojinin getirdiği rahatlık bize iyi hissettirirken diğer yandan kapitalist üretim ilişkilerinin yeniden üretildiği bir yapıyla karşı karşıyayız. Elbette dijitalleşmenin her sektöre yansımaları başka ama en temel ihtiyacımız gıda üretiminin dijitalleşmesi uzun vadede bizi şirketlerin insafına bırakacak gibi duruyor.

Teknoloji eliyle tarım sektörünün yeniden şekillendirilmesi, küçük aile çiftçiliğini bitirmenin yanı sıra tarımı insansızlaştırarak kadim tarım bilgisinin de elimizden alınmasını sağlayacak politikalar içeriyor. Tüm tarlaların dronlar kullanılarak haritalandırılması, tarımın birer veriye indirgenmesi ve üretilen yapay zeka destekli tarım makinaları ile akıllı tarıma geçiş özü itibariyle büyük yüzölçümü olan kır arazilerinin, gözetim sisteminin birer parçası haline getirilmesi planı. Bu planla birlikte çiftçi bir veri kölesine dönüşürken, büyük ölçekli sermaye şirketlerine de bağımlılığı artırılmış olacak. Ayrıca traktörlerin bulut sistemlerine bağlanması, çiftçilerin tarlalarının sabote edilmesi veya verilerinin çalınması gibi siber saldırı risklerini de beraberinde getiriyor.

Akıllı tarım, topraksız tarım, dijital tarım gibi adlarla ortaya konulan teknoloji, endüstriyel tarımı bir üst aşamaya taşıyarak, daha çok verim elde etme, daha çok kâr etme ve özellikle kır nüfusundaki yaşlanmayı çözecek bir mekanizma olarak pazarlanıyor. Tarla ile ilgili tüm kararların yapay zeka üzerinden verilmesi çiftçiler için üretim becerilerinin kaybının yanı sıra çiftçinin toprağına, yetiştirdiği ürüne yabancılaşmasına, üretilen ürünlerin tek tipleşmesine ve çiftçinin yerinden edilerek yoksullaşmasına neden oluyor. Yapay zeka ile donatılan ve herhangi bir dış müdahaleye karşı kendini kilitleyen akıllı tarım makinaları ile çiftçilerin üretim araçlarına da sermaye el koyuyor bir yandan.

John Deere (1) gibi ününü tarım makinaları yaparak kazanmış tekelci bir şirket son yıllarda otonom traktörleri piyasaya çıkardı. Bu traktörler çiftçinin en temel üretim aracını birer bilgisayara dönüştürmüş durumda. Öyle ki çiftçi kendi traktöründe meydana gelen herhangi bir arızaya müdahale edemez, traktörünü istediği tamirciye götüremez hale gelmiş durumda. Şirketin traktörlere taktığı dijital kilitler, son özgür emek olarak görülen çiftçilerin üretim araçları üzerinde söz sahibi olmasına ve inisiyatif almasına engel oluyor. Satın aldıkları traktörlerin sadece kullanım haklarına sahip olduklarını gören çiftçiler ise dijital kapitalizme karşı farklı stratejiler geliştiriyorlar. Öncelikle “Tamir Hakkı (Right to Repair)” (2) davaları açan çiftçiler ki bu davaları kazanarak tekelci firmayı 99 milyon dolar tazminat ödemeye mahkûm ettiler.

Ayrıca şirket, mahkemeye sunulan anlaşma uyarınca, 10 yıl boyunca yetkili servislerine sağladığı tüm arıza tespit yazılımlarını, hata kodlarını, emisyon sıfırlama araçlarını ve teknik kılavuzları çiftçilere ve bağımsız tamircilere açmak zorunda kaldı.(3)

Bu mücadeleler beraberinde şu soruyu gündeme taşıyor. Bu dijital sömürü karşısında teknolojiyi kendi yararımıza kullanabileceğimiz dayanışma teknolojileri kurmak mümkün mü? Üretim araçlarının ortak mülkiyeti ile adil bölüşüm algoritmaları üretilebilir mi? Amacımız teknolojiyi komple reddetmek yerine tabandan, halk yararına bir teknolojiyi inşaa edebilmenin yol ve yöntemlerini aramak tabii.

Esasen halk yararına tabandan inşa edilen ahilik gibi, imece kültürü gibi dayanışma pratikleri bu topraklara yabancı değil. Özellikle kooperatifçilik üzerinden bu konuda birikmiş epey deneyim var. Ancak sıra dijital alandaki yazılımların, dijital satış kanallarının vb. birlikte kullanımına gelince orada hala ciddi eksiklikler var. Hali hazırda var olan ticari uygulamalar hem şirketlerin tekelinde hem de dayanışma ekonomisi ilkelerine göre hazırlanmış değil. Dijital satış kanalları ürünlerin, hizmetlerin etkileşim sayısını artırırken geri plandaki siyasi derinliğini azaltıyor ve ürün alımını bilinçli bir siyasi eyleme dönüştürmüyor.

Bir yandan da bu alanda platform kooperatifçiliği üzerinden çeşitli uygulamalar hayata geçirilmiş durumda. Brezilya’da MST (Topraksız Kır İşçileri) için yapılan uygulama Sementler (4) MST’lilerle bizzat konuşularak oluşturulmuş, açık kaynaklı bir yazılım olup, hareketin iş bölüşümü ve yönetimini kolaylaştırmış mesela. Yine Amerika’da Grownby (5) ve Almanya’da Fairmondo (6) çiftçilerin adil bir ticaret yapmasının ve kolay, kullanılabilir bir arayüz üzerinden dijital satış yapabilmelerinin önünü açıyor. Dijital platformların halk yararına, tabandan, ihtiyaca yönelik olarak geliştirilmesi, teknolojiye karşı bir politika üretme meselesi iken bir yandan da kolektif mülkiyeti sayesinde çiftçiler ağır mali yüklerden kurtuluyorlar.

Ancak nasıl ki endüstriyel tarımın etkileri anlaşılınca kapitalist şirketler organik tarım üzerinden ‘zehirsiz’ gıda üretimine yöneldiler ve yeni bir sertifikasyonlu tarım sürecini başlattılar, aynı şekilde şimdi de mekanik yolla ot yolan, tohumları eken, bitkinin hangi noktasına hangi doğal gübreyi enjekte edebileceğini bilen kısaca bitkiyi besleyen ve ürünü sezon sonunda hasat edebilen robotlar (7) geliştirilmiş durumda.

Yine bu robotlar ekim, dikim işlerini buluta yüklenen koordinatlar üzerinden yapıyorlar. İnsan bir yandan tarımda angarya gibi görünen bu ot yolma, bitki besleme, hasat gibi emek yoğun işleri tarım zehirleri kullanmadan rahatça yapabilecek olmanın nesi kötü ki diyebilir tabii. Ancak toplamda tüm kır arazisinin verilerinin anlık olarak işlenebildiği, görülebildiği, savunma sistemleri adı altında militarizme hizmet edebilecek bu verilerin, coğrafya ve insan üzerinde devasa bir gözetim ve kontrol sistemine dönüşecek olması düşündürücü gerçekten. Gözetim sistemleri ile kamusal tarım desteklerinin ilişkilendirildiği ve tarımın şirketlerin kontrolüne geçtiği, çiftçinin üretimden koparılarak al/sata indirgenecek emeği ve bilginin tekelleşmesi meseleleri de üzerinde düşünmemiz gereken konulardan. Yapay zekayı kullanmamızın doğa ve çevre üzerindeki maliyetleri de hesaba katılması gereken bir başka konu. Bu üretken yapay zekaların (8) yapım sürecinde harcanan su ve fosil yakıtların, enerji arzı üzerinden tahrip edilen toprakların ve doğal bitki örtülerinin uzun vadede iklimi etkileyeceği ve çevreyi tahrip edeceği aşikar.

Bizi şirketlerin insafına bırakan bu teknoloji, üzerinde nefes alacağımız çevrenin de her geçen gün kirlenmesini, temiz su kaynaklarının geri dönüşsüz tüketilmesini mümkün kılıyor. Yapay zeka üzerinden yapılan her işlemde daha fazla fosil yakıttan elektrik üretimi sağlanıyor ve daha çok içilebilir su soğutma sistemlerini aktif tutmak için kullanılıyor. Bize anlatılan hikayelerde yapay zeka sistemlerinin gezegenin yararına olduğu ve bu teknolojilerin aynı zamanda iklim değişimine karşı bizi koruyacağı oluyor. (9) Oysa bize verilenler hikayenin tamamı değil. Konuları halkın gözünden görmek ve yorumlamak, bize dayatılan politikaları ters yüz etmek, hikayeyi bizim gözümüzden yazmak ve teknolojiye yaklaşımımızı tabandan yeniden inşa etmenin yol ve yöntemleri üzerine düşünmeliyiz. Yapay zekanın sahaflardaki nadir kitapları alıp yok etmesi (10) ve bilgiyi tekeline alması gibi meseleler üzerinden teknolojiye ilişkin endişeler ise giderek artıyor.

Son dönemlerde çok fazla sayıda kolektif, direnişçi, yapay zekâ ve diğer gelişmekte olan teknolojilerin geliştirilmesinde yeni düzenlemeler, şeffaflık ve daha fazla hesap verebilirlik çağrısında bulunuyorlar. Ayrıca teknoloji karşıtları 19. yüzyıldaki makina kırıcıların yerini alarak yeni luddistler olarak adlandırılıyorlar. (11) Doğrudan eyleme geçen bu kolektifler / direnişçiler altyapı sistemlerini tahrip ederken, madencilik, savunma sanayi gibi alanlarda çalışan şirketleri de hedef alıyorlar. Teknoloji karşıtlığı ise üç temel madde üzerinden şekilleniyor. Birincisi üretim araçlarına el konulması ve üretim biçimlerinin yeniden şekillenmesi üzerinden ekonomik bir tehdit olarak, ikincisi insanlar olarak birbirimizle ve doğayla olan bağlarımızın çözülmesine katkısı üzerinden ve son olarak insan varlığını uzun vadede yok edecek bir tehdit olarak görülmesinden. Çok uzağa gitmeye gerek yok. İşgalci İsrail’in Filistinliler üzerinde açlığı bir silah olarak kullanması, dronlarla tarlaları zehirlemesi, Filistinli çiftçileri yerinden etmek için dijital teknolojileri birer savaş makinasına çevirmesi endişelerin yersiz olmadığının kanıtı. (12)

Asırlardır bizi besleyen, gıdamızı üretebildiğimiz bir tarım becerisine sahibiz. Kendi gıda sistemlerimiz üzerinde söz sahibi olarak, gıda egemenliği perspektifiyle neyi, nasıl, ne zaman ve kim için üreteceğimize birlikte karar verebiliriz. Verimlilik ve piyasa koşulları üzerinden bize dayatılan akıllı tarım, topraksız tarım, robotik tarım gibi uygulamalara yapay zeka üzerinden oluşturulan otonom sistemlere, algoritmalara mahkûm değiliz. Bir yandan da endüstriyel tarımın sağlığımız üzerinde ki etkilerini hesaba katarsak yaşamımızı devam ettirmenin yolunun bu sistemler olmadığı aşikâr. Uzun yaşam, bol bol hareket etmek, toprakla iştigal etmek ve doğayla iç içe olmaktan geçiyor. Uluslararası çiftçi örgütü La via Campesina’nın gıda egemenliği tesis edilirse bilge köylü tarımın açlığı önleyebileceğine dair çalışmaları var. (13)

Kendi gıdamızı üretirken ihtiyaç duyduğumuz konularda teknolojiyi kendi yararımıza modifiye edebiliriz. Asıl olarak şirketler lehine yürüyen bu sürecin, kolektif akıl ile değişip, dönüşeceği yeni bir yapıyı önümüze koymalıyız. Dayanışma teknolojileri halkın gıda egemenliğinin bir parçası olmalı ve halk yararına, halk için hizmet vermelidir.

Kaynaklar

 1) https://www.croplife.com/smart-tech/more-farmers-are-adopting-john-deeres-see-spray-he res-why/

2) https://www.kqed.org/news/12077465/to-hack-a-tractor-how-farmers-won-the-right-to-repair

3) https://www.ftc.gov/news-events/news/press-releases/2026/07/ftc-states-secure-settlement-deere-company-advancing-farmers-right-repair

4) https://policyreview.info/articles/analysis/platform-cooperativism-brazilian-solidarity-economy

5) https://coop.grownby.com/

6) https://geo.coop/articles/fairmondo-cooperatively-owned-online-marketplace

7) https://farmdroid.com/products/farmdroid-fd20/

8) https://geo.coop/blog/cooperative-case-against-ai

9) https://yerdenizkooperatifi.org/index.php/2026/07/16/tarim-teknolojisi-karsisinda-ozerklik/

10) https://gazeteoksijen.com/dunya/internet-tukendi-sira-avrupa-sahaflarinda-yapay-zeka-sir ketleri-nadir-kitaplari-tarayip-imha-ediyor-282218

11) https://icct.nl/publication/stop-machines-rise-anti-technology-extremism

12) https://yerdenizkooperatifi.org/index.php/2026/02/09/filistin-direnis-ekonomisi-yayimlandi-t oprakla-kurulan-direnisin-hikayesi/

13) https://viacampesina.org/en/2024/10/la-via-campesina-to-undff-midterm-forum-we-refuse-to-let-this-be-the-decade-of-the-extinction-of-peasants-farmers-systemic-transformation-mu/

(SE/FY)

Tarih defterlerine notlar düşülecek bir haftayı geride bıraktık. Adından muradı anlaşılamayan bir kanun yapıldı. Kanun metnini iktisatçılar, sonuçlarını anketçiler, görüşmeleri astrologlar yorumladığından bizim de kafamız bulaşık süngerine döndü. Bir bildikleri vardır, deyip devam ettik.

Ay güneşi tuttu veya bize öyle geldi. Gezegenler hizaya girip selam çaktı veya bize öyle geldi. Birkaç milyon yıldır olduğu gibi göktaşları gelip bizim atmosferde intihara kalktı. Kısacası ortam Feyyaz Yiğit’in 8-9 Senedir Kendimi İyi Hissetmiyorum romanındaki meşhur Thunder & Shadows kahvehanesi gibiydi. Yani kahvehanenin müdavimleri eşitlik olmasa da çeşitlilik olduğuna ikna olur gibi oldular. Kahvehanenin işletmecisinin adı Ekrem, ama bu o kadar da önemli bir ayrıntı değil tabii.

Tüm bunlar olurken gelecekteki nurlu ufuklara kavuşma zamanının yaklaştığı, güneşin ekseni etrafında dönerken en çok bizimle ilgilendiğine dair değişik bir ruh hali yayılmaya başladı. İnsanların ihtiyaçlarını sarraf terazisi hassasiyetiyle takip eden Hevesmatik ekibimiz, güncelleme zamanının geldiğini şıp diye anladı. Tam çalışmalara başlamışken bir telefon geldi. Şeffaflık politikamız gereği, olanı biteni olduğu gibi başta yakın çevremize ve konu hakkında bilgisi olmasında yarar olanlara aktardık.

Bizim ısrarla heves üzerine çalıştığımızı ve bunun kırmızı çizgimiz olduğunu belirtmemize karşın, ülkenin artık heves değil hayal iklimine girdiğini belirten muhataplarımız bizi ikna etti. Projemizi hayal üzerine yeniden yapılandırdık. Ancak karşı taraf ısrarla hayallerin sigortalanabilir olmasının zorunluluğundan söz etti. Biz konuyu tam kavrayamadık.

Bizim projemizin esası olur olmaz heveslere kapılmadan heveslerin kursaklarda göllenmesini önlemekti. Bu teklifle hem hevesleri hayaller ile değiştirmek hem de bu hayallerin sigortalanabilir olmasını sağlamak gibi karmaşık bir dertle baş başa kaldık.

Bu kapsamda ekibimiz sigortacılarla peş peşe toplantılar yaptı. Hayal nasıl sigortalanabilir sorusu, su şişeleriyle düşük kalorili atıştırmalıkların arasında duruyordu. Biraz atıştırıp biraz düşünüp üzerine su içerek saatler geçerken ekipten biri bir aydınlanma yaşadı. “Buldum!” dedi. Biz de yüzümüzü ekşitip “O söz eskimedi mi?” dedik. Heyecanının rüzgarını kısa kestiğimiz için sinirlenip “İstemiyorsanız anlatmam!” deyince hemen dümeni kırıp “Yahu sen yanlış anladın, anlat tabii” diyerek ikna ettik arkadaşımızı.

Dedi ki “Hayallerin nasıl sigortalanacağını buldum. Kişilerin hayalleri için ne kadar yatırım yaptığına bakacağız. Böylelikle hayal boş mu değil mi ölçebileceğiz. Hayaline yatırım yapmadığını belirlediğimiz kişilerin primlerini yüksek tutacağız. Saçmasapan hayalleri olanları kara listeye alıp kesinlikle sigortalamayacağız.”

Ekip arkadaşımızın önerisini hafifçe kafasını sallayarak onayladı sigortacı. Aşırı özgüvenli bir eda ve mükemmel bir ses tonuyla “Grup sigortalarını da düşünmelisiniz” dedi. Bu defa ben heyecanlandım. İşinin ehli, basiretli bir tacir olarak ayağa kalktım. Ekipten biri kaşını kaldırıp gözüyle cebimi işaret etti. Ben yanlış anlayıp “Eh tabii bunlar güzel de biz ne kazanacağız?” dedim. Meğer elimi cebime sokup daha havalı durmam gerektiğini ima ediyormuş. Acemiliğimi hemencecik fark eden sigortacı “Hayal verisi toplayacaksınız. O veriyi bize satacaksınız. Biz o veriyle insanlara hayal imal edeceğiz. İmal edilen hayallere yatırım yapmalarını sağlayacağız. Böylelikle herkes kazanacak” dedi.

Bu kadar açık konuşmaya başlayınca ben de rahatladım tabii. “Yahu” dedim. “Benim çocuk çok önemli biri olsun, diye hevesle karışık bir hayal var elimizde diyelim. Bununla ne yapacağız?” sorusunu külyutmaz bir havada sordum.

Sigortacı ilk defa dişlerini göstererek güldü. “Yatırım yapacak” dedi. “Yatırım yapmaya yanaşmayanın primi yükselecek. Hayali gerçekleşirse yatırımlarının karşılığını alacak, gerçekleşmezse primine göre bir miktar tazminata hak kazanacak. Ama tüm bunlar onun hayaliyle uyumlu davranıp davranmadığına göre belirlenecek. Kişisel kusuru nedeniyle hayaline ulaşamazsa hem yatırımı yanacak hem de tazminat alamayacak”.

Ekip olarak biraz ürktük, ama Hevesmatik projemizi günün gereklerine ve sigortacının dediklerine göre güncellemeye başladık. Bilgi sahibi olması gerekenlerin güncellemelerden muhakkak haberdar edileceğini imza, görüşmelere devam etme kararlılığımızı kayıt altına aldık.

(ÖE/FY)

Osmanlı Devleti’nin Ermenilere ilişkin resmî istatistikleri, özellikle reform talep ettikleri altı vilayette Ermeni nüfusunu mümkün olduğunca düşük gösterecek şekilde hileli olarak düzenlenmişti; aynı dönemde Patrikhane verileri ise, kendi eksiklerine rağmen, genel Ermeni nüfusunu 2 milyonun üzerinde gösteriyordu. Ancak burada bu rakamları tartışmaktan ziyade, Talat Paşa’nın devletin kendi rakamlarını kullanırken hakiki nüfusun nasıl çarpıtıldığını yöntemsel olarak açıklamaya odaklandım.

Talat Paşa’nın kendi notları, resmî Ermeni nüfusunun eksik tutulduğunu kabul ediyor. Bu düzeltme dikkate alındığında ve diğer hedef Hristiyan topluluklara genişletildiğinde ise Rumlar hariç kayıp 1915 ile 1918 yılları arasında yaklaşık 1 milyon 302 bin kişiyi buluyor. Bu rakam şimdiye kadarki inkarcı tarihin anlatımını tek başına boşa çıkarmaya yeter.

Kara kaplı defterin iki rakamı

Soykırımın demografik boyutunu tartışırken başvurulabilecek en önemli belgelerden biri, Talat Paşa’nın ölümünden sonra eşi Hayriye Hanım’da kalan ve Murat Bardakçı tarafından Talât Paşa’nın Evrak-ı Metrukesi adıyla yayımlanan “kara kaplı defter”dir. Geçen hafta Talat Paşa’nın 1908 devrimi üzerine çöken karşı devrimci bir bonapartist siyasetçi olarak eşitlik ilkesini nasıl işlevsiz hale getirdiğini gene bu kitaptaki ve kendi yazdığı metinde açıklamıştım.

Talat Paşa, tehcir siyasetinin hedef aldığı nüfusu en dar idarî kategoriler üzerinden ele aldı. Resmî Ermeni nüfusunun eksik olduğunu kabul ederek daha yüksek bir “hakiki miktar” notu düştü; ancak tehcir edilenlerin sayısını bu yeni başlangıç nüfusuna göre yeniden hesaplamadı. Benzer biçimde, hayatta kalanların resmî kayıtlarda görünenden daha fazla olduğunu ileri sürerken sevk edilenlerin sayısını sabit bıraktı. Böylece aynı hesap içinde iki farklı ölçüt kullandı: Nüfusun ve hayatta kalanların eksik kaydedildiğini kabul etti, fakat tehcir edilenler söz konusu olduğunda kayıtlı ve daha düşük sayıya bağlı kaldı. Üstelik Protestan Ermeniler ile Süryaniler gibi aynı dönemde sürgün, katliam ve mülksüzleştirme siyasetinden etkilenen topluluklar da bu dar hesabın dışında bırakıldı. Sonuç olarak ortaya çıkan tablo, tehcirin gerçek kapsamını göstermeyen; eksik kayıtları kabul ettiği hâlde bunların sonuçlarını hesaba yansıtmayan bir hesaplama biçimidir. Soykırım bürokrasisinin kayıtlarını tek kaynak gibi sunanların, aslında bunların güvenilmez olduğunu bildikleri halde, toplumsal ilişkiler, tarihsel gerçekler ve ezilenlerin kaynakları ile okunması ve anlaşılması gereken bir tarih anlayışı gereklidir. Soykırım inkarcılığının dayandığı en önemli verilerden birisi, soykırımın mimarının kendi hesaplamalarında yanlışlığı ve manipülatif özelliği ifşa olmaktadır.

Defterdeki 1914 nüfus icmaline göre Osmanlı İmparatorluğu’nda 1.187.818 Gregoryen Ermeni bulunuyordu. Katolik Ermenilerle birlikte toplam kayıtlı Ermeni nüfusu 1.256.403 kişiydi. Aynı defterin başka bir sayfasında “Sevkolunan Ermeni mikdarı” başlıklı bir cetvel yer alır. On sekiz vilayet ve sancağı kapsayan bu cetvelde sevk edilen Ermenilerin toplamı 924.158 olarak gösterilmiştir. Tehcirden sonra “mevcut görülen yerli ve yabancı” Ermenilerin sayısı ise 284.157’dir.

Murat Bardakçı, kayıtlı savaş öncesi nüfusla geride kalan nüfus arasındaki farkı şöyle hesaplar:

1.256.403 − 284.157 = 972.246

Bu sayı, Talat Paşa’nın sevk cetvelindeki 924.158 kişiden yaklaşık 48 bin daha fazladır ve Talat Paşa’dan daha yüksek bir tehcir sayısı vermektedir. Bardakçı, 972.246 kişilik farkın tamamının ölüm olarak değerlendirilemeyeceğini söyler. Bu farkın içinde ölenlerin yanı sıra ülke dışına çıkanların, kaçanların veya daha sonra geri dönenlerin de bulunabileceğini belirtir.

Lakin yayımladığı kitapta Talat Paşa, bu sayının eksik olduğunu bizzat kabul etmektedir:

“Nüfus-ı mevcude tamamen muharrer olmadığından, mikdâr-ı hakiki 1.500.000 kadar olacağı gibi…”

Başka bir ifadeyle Talat Paşa, nüfusun tamamının kayda geçirilmediğini ve Gregoryenlerle Katoliklerin “hakiki miktarının” yaklaşık 1,5 milyon olduğunu yazmaktadır.

Konu soykırımın sadece bir rakam üzerinden kanıtlanması değildir, tam tersine soykırımdaki rakamları yok sayarak, onları manipülasyonun aracı yapmaktır. Yusuf Halaçoğlu mesela tehcir edilenlerin sadece 400 ile 500 bin arasındaki bir rakam olduğunu iddia eder ve ölenlerinde ise sadece 50 bin olduğunu söyler. Talat Paşa’nın “hakiki” nüfus rakamı dikkate alındığında, 1.3 milyon bile Halaçoğlu’nun verdiği 400–500 bin kişilik tehcir sayısı, bunun ancak yaklaşık üçte birine karşılık gelmektedir. Ölenleri ise büyük çoğunluğu hastalık diyerek elli bin diyerek yok saymaktadır. Rakamlarla oynarak, nüfusun önemli bir kesimini oluşturan Ermeni, Süryani ve Rumları demografik kayıp haline getirmenin bir yöntem olduğunu zannediyorlar, ki bu girişim bile Talat Paşa’nın kendi notlarıyla boşa çıkartılıyor.

Soykırım inkarının yöntemlerinin kullanıldığı alanlardan biri, rakamların manipüle edilmesidir.Talat Paşa, kendi siyasetini beyan edilecek eşitlik ve beyan edilmeyecek (uygulanacak) Türk unsurların ekonomide ve toplumsal ilişkilerde öncelik sahibi olacak diye iki ayrıma gitti. Aynı şekilde, nüfuslara dair beyan edilecek kayıt nüfusları ve diğer taraftan hakiki diye tanımlanan nüfus ise hesaplamalarda dışlanacaktır.

Talat’ın kabul ettiği yüzde 19,4’lük eksiklik

Resmî sayı 1.256.403, Talat’ın verdiği “hakiki miktar” ise 1.500.000’dir. Aradaki fark 243.597 kişidir. Bu da resmî nüfusun yaklaşık yüzde 19,4 oranında eksik tutulduğu anlamına gelir. Talat Paşa, rakamlarını hesaplanmasını zorlaştıran bir başka noktaya çekmektedir. Osmanlı’nın çeşitli nedenlerle düşük tuttuğu hesaplamayı biliyor, bunu not düşüyor ama gerçek olmadığını bildiği sayılar üzerinden gidiyor.

Manipülasyonun bürokratik halini kullanmaktan çekinmedi. Nüfusun 1.5 milyona çekilmesine rağmen, tehcir sayılarının bundan etkilenmemesi, sanki kayıt da yoksa Ermeni, tehcire ve katliama uğramamış gibi, bu belge okuyucusunu manipüle etmektedir. Dinamik olarak bu hesaplamanın yapılması gereklidir, bu da tüm verilerin bu temelde güncelleştirilmesi gereklidir. Dinamik bir hesaplama yöntemiyle, Talat Paşa’nın ‘’hakiki’’ rakam diye kategorize ettiği rakamı ortaya çıkarmak bir yandan gerekli iken, diğer yandan ne Talat Paşa’nın ne de Murat Bardakçı’nın kendi hesaplamalarını hakiki rakamlar üzerinden yapmaması manipülasyona ne kadar uyumu olduğunu göstermektedir.

Bardakçı, kayıp hesabını yaparken Talat’ın verdiği bu düzeltmeyi başlangıç nüfusuna uygulamaz. Böylece hesabın paydası küçülür ve ortaya çıkan demografik kayıp da düşük görünür.

Talat’ın “hakiki” nüfus olarak verdiği 1,5 milyon esas alındığında ve defterde kayıtlı 284.157 kişi bu sayıdan çıkarıldığında sonuç şöyledir:

1.500.000 − 284.157 = 1.215.843

Talat Paşa, geride kalan 284.157 kişilik sayının da eksik olduğunu, buna yüzde 30 civarında ek yapılması gerektiğini belirterek hayatta kalan gerçek nüfusun 350 bin ile 400 bin arasında olabileceğini söyler. Yani hakiki olarak Ermeni nüfusu artırır, hatta hala Osmanlı’da hayatta olanların sayısını da 350 ile 400 bin olacağını söyler, bu hesaplamasına göre 1 milyon 150 bin ile 1 milyon 200 bin arasında olması gerekirken, daha öncesinde belirttiği tehcir sayısı 924 bin 158’i değiştirmez. Hem Murat Bardakçı hem de Talat Paşa, psikolojik sınır olan bir milyon sayısı üzerine çıkmamak için düşük tehcir sayısını, kendi rakamları ve hesaplamalarına rağmen, çıkartmazlar.

Talat Paşa, ölenlerin sayısını tutmaz. Anlayışını açıkça belli eder, mallarına el konulmuş ve bir kere yerlerinden çıkartılmış kişilerin kaderi artık önemli değildir. Soykırımın sonucu yalnızca ölüm değil, bir halkın yaşadığı topraklardan demografik, toplumsal ve ekonomik olarak kayıp edilmesidir.

Protestan Ermeniler ve Süryaniler hesabın neresinde?

Talat Paşa’nın 1,5 milyonluk tahmini, Gregoryen ve Katolik Ermenilerin toplamına ilişkindir. Belgedeki “her ikisinin toplamı” ifadesi, düzeltmenin bu iki cemaat üzerinden yapıldığını göstermektedir.

Oysa Protestan Ermeniler, 1850’den itibaren Osmanlı millet sistemi içinde ayrı bir topluluk olarak tanınmış ve nüfus istatistiklerinde ayrı bir sütunda gösterilmişti. 1914 istatistiklerinde Protestan nüfus 65 bin 844 kişidir. Bu nüfusun önemli bölümünü Ermeni Protestanlar oluşturmasına rağmen söz konusu sütun Gregoryen ve Katolik toplamına dahil değildir.

Protestanların cetvel dışında bırakılması, onların tehcirden gerçekten muaf tutulduğu anlamına da gelmez. Süryaniler ve Protestan Ermeniler, tehcir siyasetinin fiili mağdurları olmuşlardır.

Merkezden gönderilen bazı emirlerde Protestan ve Katolik Ermenilerin sevk edilmemesi istenmişti. Ancak Raymond Kévorkian’ın ortaya koyduğu üzere bu muafiyet kararları birçok bölgede, ilgili cemaatler zaten tehcir edildikten sonra ilan edildi. İstanbul’da yabancı diplomatları yatıştırmak amacıyla duyurulan kararlar, yerel yöneticilerin bütün Ermenileri sevk etmesini engellemedi.

Kâğıt üzerindeki muafiyet, uygulamadaki tehcir ortadan kaldırmadı.

Yalnızca resmî 65 bin 844 kişilik Protestan sütunu eklendiğinde bile, Talat’ın 1,5 milyonluk Ermeni nüfusu 1 milyon 565 binin üzerine çıkar. Talat’ın kabul ettiği yüzde 19,4’lük kayıt eksikliği Protestanlara da uygulanırsa bu nüfus yaklaşık 78 bin 610 kişi olur.

Böylece Gregoryen, Katolik ve Protestanlar birlikte düşünüldüğünde başlangıç nüfusu yaklaşık 1 milyon 579 bine ulaşır.

Hesabı diğer Hristiyan topluluklara genişletmek

Talat Paşa’nın defterindeki hesap yalnızca Ermenileri konu edinmektedir. Oysa aynı savaş döneminde Süryaniler, Asuriler, Keldaniler ve Nasturiler de kitlesel sürgünlere, katliamlara ve mülksüzleştirmeye maruz kaldı.

1914 Osmanlı istatistiklerindeki ilgili toplulukların resmî nüfuslarına bakmak gerekiyor. Protestanlar ile Süryani, Kadim Süryani, Yakubi, Keldani ve Nasturilerin toplam resmî nüfusu 152 bin 961, yüzde 19,4’lük düzeltmeyle ise 182 bin 617 kişidir.

Buradaki yüzde 19,4’lük düzeltme kesin bir nüfus tespiti değildir. Talat’ın Ermeni nüfusu için kabul ettiği kayıt eksikliği oranının, karşılaştırma amacıyla diğer topluluklara da uygulanmasıdır. Dolayısıyla bu, nihai bir sonuçtan çok, aynı ölçütün tutarlı biçimde kullanılmasıyla elde edilen ihtiyatlı bir karşı hesaptır.

Talat’ın 1,5 milyonluk Ermeni nüfusuna düzeltilmiş 182 bin 617 kişilik nüfus eklendiğinde, Rumlar hariç toplam şu rakama ulaşır:

1.500.000 + 182.617 = 1.682.617

Rumlar 1913 ve 1914 yılında sürgüne Ege sınırlarından başlayarak sürgün edilme girişimi, Almanya’nın Yunanistan’ı olası bir müttefik olarak yanına çekme ihtimali sebebiyle durdurulmuş. 1918’ten sonra Pontus Rumlarına yönelik soykırım müdahalesi başlamıştır, lakin bu dönem Talat Paşa’nın notlarının alındığı dönemin dışına çıktığı için bu yazıda ele alınmamıştır.

Ezcümle, Rumların söz konusu dönemde uğradığı katliamları, tüm nüfusu içinde ve daha sonraki zamanı da katarak eklemek gerekli olduğu için, bu yazıdaki odaklanan hesaplamayı zorlayacağı için, bir başka yazıya bırakılmıştır.

Bardakçı’nın oranı toplam nüfusa uygulanırsa

Bardakçı’nın hesapladığı 972 bin 246 kişilik fark, resmî 1.256.403 kişilik Ermeni nüfusunun yüzde 77,38’ine karşılık gelmektedir:

972.246 ÷ 1.256.403 = yüzde 77,38

Aynı demografik kayıp oranı, Rumlar hariç düzeltilmiş 1.682.617 kişilik toplam nüfusa uygulandığında:

1.682.617 × yüzde 77,38 = 1.302.064

sonucu ortaya çıkmaktadır.

Bu, savaş öncesindeki nüfusla savaş ve tehcir sonrasında kayıtlarda kalan nüfus arasındaki toplam demografik kaybı ifade eder. Fakat tam da bu nedenle önemlidir: Bardakçı’nın kendi hesapladığı kayıp oranı ile Talat Paşa’nın kendi kabul ettiği nüfus eksikliği tutarlı biçimde birlikte kullanıldığında, Rumlar henüz hesaba katılmadan yaklaşık 1,3 milyon kişilik bir demografik yıkım ortaya çıkmaktadır.

Bu rakamlar üç önemli gerçeği açıkça göstermektedir:

Birincisi, Osmanlı’nın resmî Ermeni nüfusu eksik tutulmuştur ve Talat Paşa bunun farkındadır.

İkincisi, Talat’ın kendi tahminleri esas alındığında yalnızca Gregoryen ve Katolik Ermeniler arasındaki demografik kayıp 1,1 milyonun üzerindedir.

Üçüncüsü, Protestan Ermeniler ile diğer Hristiyan topluluklar hesaba katıldığında yıkımın boyutu daha da büyümektedir. Talat Paşa'nın kendi rakamlarında bu 1.3 milyon insan demektir.

Talat Paşa’nın defteri ise bu gözlemin demografik karşılığını veriyor. Sorun, belgelerin susması değil; belgelerde yazılı olan rakamların küçültülerek, parçalanarak ve birbirinden koparılarak okunmasıdır. Talat Paşa demografik kayıpların asgari sayısı olarak 1.3 milyon insan sayısını bize vermektedir.  Bu bile başlı başına, inkarcı tarihçilerin manipülatif anlatımlarını ve sayılarını boşa çıkartıyor.

(VHY/FY)

Hakkını verdiğim günlerden çok hakkı çalınan günlerim oldu. 15 Temmuz 2016’da darbe girişimin olduğu ortamda 20 yaşımdaki halimle tanıştım ve aynı süreci üniversiteyi kazanmanın heyecanıyla geçirdim. Sokak başı durduran polisleri görmezden gelerek Antalya’da tatil yapmaya çalışıyor ve sınav senesi nedeniyle elimde olan sürgülü telefon yüzünden her köşe başında kriminalize ediliyordum.

Tehdit olmadığımı kanıtlamaya çalışırken bir yandan da akademi ardından başlayacak olan iş hayatımdan önce muhteşem olmasını umut ettiğim tatilimin tadını çıkarmaya çalışıyordum. Hayal kırıklığı olan yazın sonunda pandemi nedeniyle nasıl mezun olduğumu anlamadığım üniversiteme giriş yaptım. Okula girdiğim ilk hafta KHK ile uzaklaştırılan akademisyenlerimiz için eylem yaptık. Büyük tehdit olarak görülen bu eylemimiz sonucu (Yalnızca başımıza huni takıp derse girmiştik) fakültemizin her yanına kameralar yerleştirildi. Kamera da yetmemiş olacak ki kantinde 5 kişiden fazla oturmamız yasaklandı.

Tüm bu yasakların ortasında ilk iş teklifimi aldım ve okulumun ilk yılında üniversitemde çalışmaya başladım. İş hayatına bu hızlı girişim sayesinde geleceğimle ilgili hayallerim daha da büyüdü. Barış muhabiri olacak ve ardından gelecek olan iş teklifi ile reytingi yüksek bir kanalda haber sunacaktım. Hayallerim günden güne renklenirken 2017’de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçtik. Yıllarca AK Parti’ye muhalefet eden MHP’yi ise iktidarla yan yana görmeye bu yıl başladım ama umudumu kıracak hamleler değildi bunlar. Mutlaka tek adam rejimleri yıkılırdı, sonuçta 14 yıllık iktidar süreci gayet yeterli gibi görünüyordu. Bahçeli de öyle düşünmüş olacak ki 2018’de erken seçime gidildi. Selahattin Demirtaş hapiste olduğu için elimdeki tek seçenek olan Muharrem İnce’ye oy verdim ve seçimi ekran karşısında büyük bir heyecanla takip ettim. Malum olaylar ardı ardına gerçekleşti ve İnce “adam kazandı” diyerek ortadan kayboldu. Milyonlarca kişi gibi ben de dumura uğramıştım.

Olsun, daha gençtim ve ‘Umudum bir şekilde yerine gelir’ diyerek, 2018’de ilk kez örgütlendim. Örgütlenme işlerini yeni yeni öğrenmeye çalışırken 2019’da yerel seçimler oldu ve AK Parti büyükşehirleri kaybetti. Aynı süreçte kariyerime yeni bir sayfa açmak zorunda kaldım. İlk kez torpille işe giren biri nedeniyle kovulmanın tadına vardım ve hemen ardından emeğin sömürülmemesinin ayıp olduğu yerel basında işe başladım. Yoksulluk nedeniyle intihar vakaları ve kadın cinayetleri arttı, emek sömürüsü ise katlanarak büyüdü. 2020 yılına ise Gülistan Doku’nun kaybolması ve pandeminin patlak vermesi ile girdik. Bir kadın kaybolacak ve devlet organları tarafından olay kapatılacak denilse üzücü bir şekilde inanırdım ama herkes eve kapanacak deseler inanmazdım. 2020; işsiz ve evsiz kalanlar, ekmek yapanlar, TikTok’ta dans videoları çekenler ve “sakin ol champ… evdeyim” rezaletinin yaşandığı o sene. Erasmus’a giderim, biraz farklı kültürler görürüm ve ardından iş ararım dediğim senelerdi ama bunların hiçbiri yaşanmadı. Bu hayallerimin ortasında en azından asgari ücret veren bir gazetede çalışıyor ve sokağa çıkma yasaklarında bomboş sokakları çekip gazeteye haber yetiştirmeye çalışıyordum.

Ne yaşadığımı sindiremeden 2021 yılına geldim. Üniversitelerin içinin oyulduğu, öğrencilerin gözaltına alındığı, protestoların polis şiddetiyle geçtiği o garabet senelerden biri. Dolar son gaz tırmanmaya devam ederken ben iyi ki Erasmus’a gitmedim diye kendimi avutuyordum. Sedat Peker ise sahnede yerini aldı ve Süleyman Soylu odaklı ifşalar yapmaya başladı. Tüm bunların üzerine İstanbul Sözleşmesi de 1 Temmuz 2021’de tek adamın sözüyle feshedildi. Hak arayanlara ses olmaya çalışırken bir yandan da hakkımı arıyordum ve “Gazeteci böyle olmaz” eleştirilerine kulak tıkıyordum. Çünkü yanlış giden benim eylemci ve gazeteci kimliğim değil, iktidarın yaptırımlarıydı… Her yıl daha da el artıran iktidar 2022 yılını da elbette boş geçmedi. Ben spora başlayıp artan gelecek kaygılarımı sindirmek isterken Sansür Yasası, Gezi Davası kararı, madenlerde işçi katliamları, kadınların yaşam alanlarının gaspı daha da arttı. Kendime güzel bir 26 yaşı bu yıl da mümkün kılamadım.

Beterin beteri tabii ki varmış… Masa altında üzümler yiyip dilekler dileyerek girdiğim 2023 yılında, doğduğum büyüdüğüm şehirde deprem oldu. Büyük beklentilerim vardı ama ben bir sürü karar ve dileklerimle öylece kala kaldım. Doğup büyüdüğüm şehir yerle bir oldu ve ardı ardına gelen cenaze haberlerine ağlayamıyordum bile. Vücudum bu olaylara korkunç tepkiler verir, bir yerde bayılır, belki aklımı yitiririm diye klişe bazı düşüncelere daldım ama hiçbiri olmadı. Bedenim onca kaybın ortasında sağlıklıydı ve bu benim için utanç vericiydi. Üzerinden geçen 3 yıl bana acıyı halı altına süpürmeyi öğretti ama yetkililerin arsızlığı karşısında daha da yalnızlaşmış hissetim. Yaşadığım birçok olayı ve duyguyu unuttuğum 2023 yılında iş yerim kapandı ve bir kamu kurumunda işe başlamak zorunda kaldım. Mesleğimden uzaklaştım, yine de eylemlere gitmeye kendimi zorladım. 2024 yılının ilk dakikalarında ise yalnızca sağlık ve güvenli ortam dileyebildim…

Yine eksik dilekler dilemiş olacağım ki ölen binlerce insanın acısı yetmemiş gibi 2024’te sokak hayvanları yasası çıktı. Köpekler bir bir sokaklardan toplandı ve şanslılarsa barınağa gönderildi şanslı değillerse de katledildiler. İlk kez evime kediyi bu yıl sahiplendim ve onunla kurduğum bağ hayatta her şeyden önemli hale geldi. Yılın son aylarındaysa arkadaşımın evime atıp gitmesiyle bir kedim daha oldu ve ev halkı tamamlanmış gibi hissettim. Kedilerimin taze maması ve temiz kumu olsun motivasyonuyla çalışıyordum ama her yıl bir öncekinden daha da korkunç şeyler yaşamaya devam ediyordum. Hayatıma müdahale edecek enerjim bitmişti ama 2024’ün daha fantastik gerçekleri de ortaya çıkmaya devam ediyordu. Narin Güran cinayeti, Yeni Doğan Çetesi ve tarihin en yüksek kadın cinayetleri de bu yıl yaşandı. Bahçeli ise barış ve özgürlük Dem Parti ile için el sıkışırken birçok belediye başkanı bir bir gözaltına alınmaya devam etti. Bense depresyonumla baş etmeye çalışıyor ve yıkılmamak için her yönetimi deniyordum. Daha da büyümek için örgütlenmeye devam ederken birkaç kadın arkadaşla Kadın Gazeteciler Derneği’ni kurduk, hemen ardından ise ilk kez festival yaptık. Bu kadar korkunç gündemin ortasında stresli ama en güzel meşgalemiz de bu oldu.

Arada güzel şeyler olsa da ben ‘Daha ne yaşayabilirim?’ diye isyan ederken babamın kanser olduğunu 2025 yılının başında öğrendim. Bir yandan babam için bir şeylere tutunuyor, bir yandan da ülkedeki fantastik gelişmeleri takip ediyordum. Ekrem İmamoğlu tutuklandı ve birçok belediyeye soruşturma açıldı, öğrenciler ise bu kararlara isyan edip barikatları yıkarak eylemler yaptı. Birçok öğrenci gözaltı ve tutuklama ile sindirilmeye çalışırken, Murat Çalık da devlet eliyle adeta öldürülmeye çalışıldı. Sırrı Süreyya Önder’i ise maalesef kaybettik ve ben bunca şeyin ortasında aşık oldum. Aşk sürdürülebilir bir durum değilmiş ama yaşadığımı hissettiğim eylül ayı tüm yıldan güzeldi. Aşkın, depresyonun ve geleceksizliğin ortasına bir festival daha sıkıştırdık ve Uçan Süpürge’yi Mersin’de ikinci kez gerçekleştirdik.

Biraz bulutların üzerinde biraz gergin ve bol emek harcadığım 2025 bir şekilde bitti. 2026 ise babamın tamamen iyileşmesiyle güzel başladı ama aşkı elimde pek tutamadım. Ben de sokaktan bir kedi daha çaldım. Ülke gündeminden de bol bol uzaklaştım, sadece kendime odaklanmaya çalıştım. Kendimle çok ilgilenmek de işe yaramıyormuş ki 30 yaşıma günler kala büyük bir patlama yaşadım ve günlerce yataktan çıkamadım. Tuvalete gitmek ve su içmek dışında yataktan çıkacak motivasyonu günlerce aradım. Ve artık hayatımın geri kalanını birilerinin politikaları nedeniyle çöpe giden onca hayalimin yasını tutmak için geçirmemeye karar verdim. Ülke hala korkunç bir halde ama ben 20’li yaşlarıma veda ederken, 30’larımı yaşamanın telaşına düştüm. Hızlıca geçen 10 yılımı telafi edemem belki ama bu kez dilek ağaçlarına mendil bağlamayacağım…

(AÖ/FY)

“Gazetecilik dünyanın en güzel mesleğidir; ama ancak bir tutku, hakikate karşı sorumluluk ve sürekli bir çıraklık duygusuyla yapıldığında” Gabriel García Márquez

Staj kabul mailini aldığımda yaşadığım mutluluk, bugün yerini aynı oranda bir burukluğa bırakıyor. Başka bir iletişimin mümkün olduğunu hissettirdikleri için tüm bianet emekçilerine teşekkür borçluyum.

'Ofiste çalışmak' denince aklınıza gelen tüm ezberleri kafanızdan silin; çünkü burası başka hiçbir yere benzemiyor. Burada sadece mesai arkadaşlığını değil; duygudaşlığı, yoldaşlığı ve dayanışmayı görüyorsunuz. İlk gün Vecih ile yaptığımız o ilk staj konuşması, yalnızca bir aylık sürecin değil, inşa etmek istediğim gazetecilik kimliğinin de temel taşlarını döşedi.

Vecih’in bana haber yazımında dikkat etmemi söylediği şeylerden birini hiç unutmayacağım mesela. "Sloganı doğrudan yazmak yerine, haberi okurken sloganın okurun kafasının içinde duyurabilmek tüm mesele" demişti. Çünkü sözcükleri birer slogan gibi sıralamak kolaydı, zor olan, hak ihlaline uğrayanın sesini, edilgenleşmiş veya kriminalize edilmiş cümlelerin arasından çekip çıkarıp okura hissettirebilmekti. Masa başına geçip ana akım medyanın ya da resmi bültenlerin dilini anlamaya başladığımda bu uyarının karşılığını daha net gördüm. Bir haberin dilini dönüştürmek, sadece dil bilgisini düzeltmek değil, bir yaşam hakkını, bir emek mücadelesini yeniden görünür kılmaktı.

Tam da Ryszard Kapuściński’nin dedigi gibi: 'Kötü insanlar iyi gazeteci olamazlar. Sadece empati yeteneği olanlar, başkalarının acısını ve sevincini kendi içinde hissedebilenler hakiki gazetecidir.' bianet mutfağı bana tarafsızlığı ve görünmez kılınan hakikatini gösterdi. Öte yandan söze dökmenin, ajitasyona kaçmadan da sarsıcı bir empatiyle mümkün olduğunu kanıtladı.

Buraya adım attığımda aklımda bir rota vardı: Esas olarak emek ve kadın haberciliği üzerine yoğunlaşacağımı, haberlerimi çoğunlukla bu iki ana eksende üreteceğimi düşünüyordum. Ancak bianet  bana haberciliğin tek bir alana sıkıştırılamayacak kadar katmanlı olduğunu hatırlattı. Haber merkezindeki ekip, kendimi tek bir paranteze hapsetmek yerine her alanda deneyim kazanmamı, farklı hak alanlarında da kalemimi denememi salık verdi.

Bu yönlendirme, bana sınırları zorlama cesareti verdi. Bir gün bir çevre/ekoloji ihlalinin, ertesi gün bir çocuk hak haberciliği ya da kent mücadelesini de gündemime alırken; odağım olan emek ve kadın haberciliğinin de aslında tüm bu alanlarla nasıl iç içe geçtiğini fark ettim. Hak haberciliği, hayatın hiçbir alanını dışarıda bırakmayan bütüncül bir bakış açısı gerektiriyordu.

Bu süreçte mutfakta stajyer-editör ilişkisinden öte, kolektif bir öğrenme pratiğini yaşatan herkese minnettarım. Emek haberlerinde dikkat etmem gereken noktaları bir bir gösteren ve fikir takibi yaparken yoluma ışık tutan Hikmet Adal’a, kadın haberciliğinde özen göstermem gereken yerleri büyük bir heves ve titizlikle aktaran Evrim Kepenek’e, haberlerindeki hassasiyeti ve sonsuz rehberliği için Nalin Öztekin’e, ve tabii ki haberdeki her bir sözcüğe, kaynağa büyük bir titizlikle yaklaşarak haberi yazarken aslında mesleğin özünü öğreten Vecih Cuzdan’a ve her zaman desteği ve neşesiyle yanımızda olan Korcan Uğur’a bir kez daha teşekkür ederim.

Bir aylık bu kısa ama yoğun parantez kapandığında, geriye unutulmaz bir mesleki miras ve dayanışma hafızası kalıyor. bianet'te soluduğum bu iklim, gelecekte kurmak istediğim gazeteci kimliğimin pusulası olacak. Sesini duyuramayanların sesi olmak, slogana sığınmadan hakikati anlatabilmek için çalışacağım artık. Başka bir iletişimi mümkün kılan herkese sevgi ve minnetle.

(SG/FY)

2027 senesi, doktor, yazar, siyasetçi, diplomat, ideolog, devrimci, gerilla Ernesto “Che” Guevara’nın 60’ıncı ölüm yıldönümü. Gelecek sene bizi neler bekliyor bilinmez lakin tamamlanması takriben 20 yıl sürmüş Che Guevara: Son Yoldaşlar (Les survivants du Che/Che Guevara: The last companions) adlı belgesel Marksist devrimci ve gerilla lideri Che Guevara Bolivya askerleri tarafından yakalandığında yanında olan yoldaşlarından hayatta kalıp kaçmayı başaranlara odaklanıyor.

Geçen Mayıs ayındaki Cannes Film Festivali’nde gösterilmiş olan 2026 Fransa yapımı 98 dakikalık sürükleyici belgesel, zengin arşiv görüntüleri, çarpıcı fotoğraflar ve muhtelif belgeler dışında çetrefilli hadiseyi animasyon, muhteşem coğrafya çekimleri ve değerli röportajlarla da seyirciye birebir  yaşatıyor.

Yönetmen ve senaryo yazarı hanesinde adını gördüğümüz Christophe Dimitri Réveille gönülden bağlandığı mevzuyu hak ettiği hürmet çerçevesinde aktarırken insanın içine ister istemez tekrar hüzün çöküyor; bir yandan da ziyadesiyle ikna edici sinema eseri ruhumuzdaki mücadeleci kıvılcımlar sayesinde direnişin daima süreceğine dair ümidimizi de tetikliyor.

1959’daki zaferle kutlanan Küba Devrimi’nin ardından “Büyük Vatan” olarak adlandırdığı Latin Amerika’nın birleşmesi ve emperyalizmden kurtarılması için giriştiği misyon, gezegen çapında isyanın sembolü hâline gelecek Che’nin 1967 yılında Bolivya’da ordu mensupları tarafından öldürülmesiyle sekteye uğrayacaktı.

Karşı kültürün halen popüler olmayı sürdüren figürü Che Birleşmiş Milletler’de ezilen dünya halklarını kastederek “Bu büyük insan kitlesi YETER demiş ve yürüyüşüne başlamıştır…” cümlesini gururla sarf etmişti. Karizmatik Che gezegenin güney yarım küresinin, Asya, Afrika ve Latin Amerika’nın kapitalist emperyalizme karşı tek vücut olması gerektiğini savunuyordu.

Bolivya’nın askerî lideri René Barrientos’un emriyle kahpece öldürüldüğünü öğrenen yoldaşlarının ilk verdikleri karar tahmin edilebileceği gibi, mücadeleyi asla bırakmayacaklarına ve bunu son fertleri hayatta kalana kadar sürdüreceklerine dairdi. Belgeselde müthiş firardan sonra da hayatlarına nasıl devam ettiklerini, buruk sevincin yanısıra hüsranlar da yaşadıklarını, lakin emperyalizme karşı gerilla ruhunu asla terk etmediklerini görüyoruz.

Peki, ABD’nin günümüze kadar her türlü devrimci faaliyeti söndürmeye and içtiği Latin Amerika’da gene soytarı kılıklı diktatörlerin çoğaldığını görmenin kösteklenmişliği bir yana, Donald Trump’ın iyice daralttığı ilmiği tamamıyla sıkmaya girişip ara seçimde milliyetçi oyları toplayabilmek amacıyla kronikleşmiş Küba meselesini askerî bir operasyon, hatta işgalle sonuçlandırmasına şaşırır mıyız?

Her şeye rağmen şefkatli belgesel

Belgeselin zengin anlatım dili, esas kahramanlarımızın akli melekeleri gayet yerindeyken verilmiş röportajlarla taçlandırılıyor. Keskin hafızaları mazilerinde üstlenmiş oldukları misyonun asaletine yaraşır ölçüde canlıyken, dinamiklerin gözümüzde canlanabilmesi için gerekli her türlü teknik, coğrafi, sosyal ve psikolojik malumatla zenginleştirilmiş şekilde, ayrıca objektif bakış açılarını daima muhafaza ederek kameraya konuşmalarını samimiyetle yapıyorlar.

Dramatik hadiselerin peş peşe geliştiği belgeselde, tanıdıkça ahlaki duruşlarından hiç şüphemizin kalmadığı yoldaşlar Pombo, Urbano, Benigno, Inti, Dario ve El Ñato hakkında genel malumat sahibi olduğumuz gibi başlarına gelen fazlasıyla zorlayıcı hadiseleri ekipten biriymişçesine adeta tenimizde hissediyoruz. Sonuçta Şili’ye kadar uzanan zorlu coğrafyada, 3 bin kilometreye yaklaşan ve beş ay sürmüş, ordunun peşlerine takıldığı, teyakkuza geçmiş devletin başlarına ödül koyarak halkı “av”a dahil ettiği çetin bir firardan bahsediyoruz. Aralarında bazılarının köklerinde devrimcilik bile yok aslında; bilhassa kırsal kesimde haksızlığa, ordu mensuplarının agresyonuna, yağmasına uğramalarının, evlerinin yakılmış olmasının acısı mücadeleye katılmalarının esas motivasyonu oluşturuyor. Öyle ya, tiranlığa karşı mücadele etmek hepimizin boynunun borcu değil miydi?

Firar sırasında kendilerinden sayıca ve donanım açısından üstün olan ordu mensuplarıyla çatışmaları ve bir kayıp vermeleri dışında yollarına devam edebilmeleri halk arasında adeta mitolojik kahramanlara dönüşmelerine bile yol açmıştı. Lakin Deadline’dan Matthew Carey’nin dediği gibi, Che mitolojisini cilalamak üzere tek taraflı bir hikâyeyle daha karşı karşıya değiliz katiyen.

Lakin gerilla disiplini ve etiği hususunda seviyeli bir brifing almadığımızı da söyleyemeyiz. Küba’ya dönüp yaşananları Fidel Castro’ya birebir aktarma ülküsüyle kaçmaya başlayan 6 kahramanımız birbirinin mesuliyetini zincirleme bir nizam hâlinde üstleniyor. Yaralanan bir yoldaş yürüyebilecek vaziyetteyse sorumluluğunu taşıyan ona yardımcı olmakla mükellef; yürümeye devam edemeyecek kadar ağır yaralıysa misyonun halele uğramaması için onun hayatını almakla da!

Gezegen çalkalanıyor

Geniş spektrum, kaçırılmaması gereken nadide belgeselin yalnız estetik yaklaşımıyla kısıtlı kalıyor sanmayın. Film boyunca jeopolitik atmosferi de derinlemesine soluduğumuza sizi temin ederim.

Yaralı Che’yi askerler tarafından hapsedildiği köyden kurtarma ihtimali olan 6 yoldaşın basiretinin bağlanmasına yol açmış yanıltıcı radyo yayınından kaçış sürecinin dünya çapında duyulmasına; soğuk savaş döneminde günümüzden çok daha ilkel olsa da enformasyon ve propaganda savaşlarına layıkıyla intibak ediyoruz. Küba kökenli CIA ajanı Félix Rodriguez’in yoldaşları yakalama operasyonundaki rolünü veya Bolivya ordusunu hemen eğitmeye soyunmuş ABD’nin özel harekât kuvveti Yeşil Bereliler’in ülkeye sızmasını tartışmaya bilmem gerek var mı?

Belgeselde gerillaların peşine düşmüş ordunun başındaki komutan Gary Prado olanları kendi bakış açısıyla tane tane aktarırken meseleye iki taraftan bakmak şansına da erişmiş oluyoruz.

Bolivya diktatörü Barrientos’un Che gibi mühim bir şahsiyete ne yapacağını bilemeyip, ölüsünün canlısından çok daha tehlikeli olduğu daha anlaşılmadan yaralı gerilla liderinin öldürülmesine yönelik emri vermesi ve bunun çatışma sırasında meydana gelmiş bir vaka gibi gösterilmesini istemesi de kahpeliğini teyit ediyor.

Bu arada rejim karşıtı faaliyet sürdürmekten dolayı Bolivya’da tutuklananlar arasında devrimci Arjantinli ressam Ciro Bustos ve bilhassa Fransız felsefeci, gazeteci ve akademisyen Régis Debray de belgeselin yörüngesine girip uzun süre bizimle kalıyor. Fransa tedirgin oluyor, Jean-Paul Sartre sol kesimi ayaklandırıyor;  André Malraux devreye girenlerin arasına katılıyor. Asker kökenli de olsa Fransa Cumhurbaşkanı Charles De Gaulle Bolivya’daki meslektaşını gizlice arayıp Régis Debray’ye münasip görülen idam cezasının 30 yıl hapis cezasına çevrilmesini mümkün kılıyor.

Filme derinlemesine nüfuz etmemizin nedenlerinden biri de üst ses olarak dinlediğimiz meşhur aktör Vincent Lindon’un ikna edici okuması diyebilirim. 

Assolist Allende

Görüntülerine doyamadığımız coğrafyanın ve ayrıca yüksek rakım ikliminin çetin şartları firarilerimizin zaten zorlu parkurunu neredeyse imkânsızlaştırırken Bolivya’da kalmayı tercih edenlerin dışında daralmış ekip yerli rehberler El Negro ve Vilca’nın eşliğinde Şili’ye varıyor.

O zamanlar daha Başkan yardımcısı olan Salvador Allende’nin özgürlükçü tesiri kendini anında gösteriyor ve kaçaklar devlet himayesine alınıyor. Lakin Küba’ya gitmelerini sağlamaya yönelik girişimleri sekteye uğruyor, çünkü ellerindeki uçaklar Bolivya’yla Küba arasındaki mesafeyi aktarma olmadan katedemeyecek kadar zayıf. Bu arada Peru ve Ekvador da aktarma yapıldığı taktirde Bolivya ile olan anlaşmaları icabı uçaktakileri tutuklamaya niyetli.

Allende onlarla Okyanus kıyısındaki Iquique’de buluşuyor, yakınlık gösterip kaynaşıyor. Şili Cumhurbaşkanı Eduardo Frei Moskova’yla görüşüyor, Kremlin Paris’le görüşüyor ve bir zamanlar dahil olduğu direniş ruhuna uygun olarak De Gaulle bir kez daha özgürlük mücadelesine iştirak ediyor. Yolladığı askerî uçağa herhangi bir aksilik olur ihtimaliyle, garantör misali Allende de biniyor; önce Paskalya Adası’na, oradan Tahiti’ye, Nouméa’ya, Sidney’e, Sri Lanka’ya, Addis Ababa’ya hep beraber uçuyorlar. Allende belki de ortalığı neşelendirmek için gökteyken aniden gitar çalmaya karar veriyor; Küba sefiri Baudilio Castellanos da ona uyarak kendi gitarını konuşturup her beraber şarkı söylemeye koyuluyorlar: “Guantanamera…”. Paris’e vardıktan sonra Prag’a, Prag’dan Moskova’ya, oradan da Küba’ya ulaşıp akabinde bazılarının hayal kırıklığı yaşamasına yol açan heybetli Castro’ya olanları aktarıyorlar. Aradan geçen zamana rağmen belgeselde şahit olduklarımız dünmüş gibi canlı; dünyanın o dönemdeki hâli insanda nostaljik bir tat bıraksa da yoldaşlık mefhumu filmin şefkatli ve oyuncaklı estetiği sayesinde günümüzde de gerçekleştirilebilir bir değer olarak kapı gibi karşımızda!

Belgeselde ezik oldukları için iktidardan yana davranan ihbarcılar da var, hayatı ciddiye alıp risklere rağmen tavrını koymayı bilenler de.

Sonuçta, kameranın özneleri olmalarına rağmen poz vermeyen, gaza gelip yaptıklarıyla böbürlenmeyen, hür bir dünya adına pragmatik ve mütevazı olmayı benimsemiş kahramanlarımızın asla rehavete kapılmama çağrısına kulak vermekte fayda var!

(RL/FY)

Eğitim için belki de en büyük meydan okuma çoktan karşımızda: yapay zeka devrimi. Yuval Noah Harari (İsrailli tarihçi, Kudüs İbrani Üniversitesi tarih bölümü öğretim üyesi, Homo Deus: Yarının Kısa Bir Tarihi kitabının yazarı) ilk sanayi devriminde makinelerin öncelikle bedensel emeğin yerini aldığını hatırlatır. İşlerini kaybeden insanlar, zamanla ekonominin yeni alanlarına, özellikle de elden çok zihin gerektiren hizmet sektörüne kaydı. Ama bugün durum farklı. Yapay zeka mekanik işle sınırlı değil; yakın zamana kadar tamamen insana özgü sayılan bilişsel etkinliklere de giderek daha fazla yayılıyor. Algoritmalar artık metin yazabiliyor, veri analiz edebiliyor, görüntü üretebiliyor ya da karar verebiliyor.

Savaş: Eğitimin başarısızlığı - I

8 Ağustos 2026

Bu yeni gerçeklikte soru yalnızca hangi mesleklerin kaybolacağı değil. Daha derin soru, bu meslekleri kaybeden insanların nereye yöneleceği. Aynı zamanda yeni bir yanılsama beliriyor: Eğitimin teknolojik araçlara doğrudan erişimle yer değiştirebileceği yanılsaması. Bugün birçok genç için “öğrenme”, bir yapay zeka platformunda hesap açmak ve onunla durmadan etkileşime girmekle özdeşleşiyor gibi görünüyor. Bir ödeve ya da öğretmenin sorduğu bir soruya hızla üretilen bir yanıt, bilgi yanılsaması yaratıyor; oysa gerçekte düşünme sürecini atlıyor. Ama eğitim, yanıtın hızı değildir. O yanıta varana kadar geçen yol, şüpheler ve hatalardır. Gerçek öğrenme zaman, başarısızlık ve yeniden başlama gerektirir. Hata gerektirir. Öğrencilerin denemesi, düşünmesi, başarısız olması ve yeniden denemesi gerekir. Öğretmenler, öncelikle öğrencileri eğitim sürecine dahil etmeli, gerekirse hatayı bile ödüllendirerek şu mantığı teşvik etmelidir: varsayım – deney – doğrulama – başarısızlık – yeni varsayım.

Bu süreç olmadan bilgi kişisel bir kazanım değil, yalnızca dışsal bir bilgi parçası olarak kalır. Eğitim otomatik bir yanıt değildir; zihnin zahmetli bir şekilde yetiştirilmesidir.

Böylece şu soru ortaya çıkıyor: İnsanlık π sayısının trilyonlarca ondalık basamağını hesaplayabiliyor ve dünyayı dönüştüren teknolojiler üretebiliyorsa, neden hâlâ şiddeti siyasi bir araç olarak reddeden toplumlar inşa edemiyor?

Savaş yalnızca diplomasinin değil, eğitimin de başarısızlığıdır.

Eğitim tarihsel bilinci, ötekini anlamayı ve propagandaya karşı eleştirel tutumu daha derinden geliştirebilseydi, belki toplumlar çatışma mantığına karşı daha etkili direnç gösterirdi. Tarih, savaşın çarpışmalar başlamadan çok önce -okul kitapları, ulusal anlatılar ve dünyayı “biz” ve “ötekiler”e bölen kamusal söylemler aracılığıyla- hazırlandığı örneklerle doludur. Savaşlar genellikle önce dilde ve düşüncede başlar, savaş alanlarına ulaşmadan çok önce. Birinci Dünya Savaşı öncesi Avrupa'yı silahlandıran milliyetçilikten günümüzün siyasi propaganda biçimlerine kadar, toplumlar sık sık -açık ya da örtük biçimde- çatışmayı siyasetin doğal devamı olarak görmeye eğitiliyor. Eğitim barışı garanti edemez; ama nefret retoriğine karşı daha şüpheci, başka yollar arayabilecek yurttaşlar yaratabilir.

Bir çağrı belki de bu gayriresmî π günü, yazın ortasında bir kelime oyunundan fazlası için bir vesile olabilir. Yaz tatilinin ortasında bile, yaz okullarında, çocuk kamplarında ya da sadece bir ev bahçesinde, ebeveynler ve öğretmenler çocuklarla birlikte basit geometrik yöntemlerle π'yi ölçebilir, insan düşüncesinin binlerce yıldır dünyayı anlamaya nasıl çalıştığını uygulamalı olarak keşfedebilirler. Her yıl, 21 Haziran yaz gündönümünde de, Eratosthenes'in Dünya'nın yarıçapını ölçtüğü tarihi deneyi -tam olarak onun yaptığı gibi, yılın aynı döneminde, 2.200 yıl önce- tekrarlayabilirler. Ama bu etkinliklerin kitaplarla ve defterlerle sınırlı kalması gerekmiyor.

Mahallelerde ve şehirlerde açık etkinliklere vesile olabilirler: kamusal sunumlar, tartışmalar, hatta barış yürüyüşleri ya da bilimin toplumdan ayrı var olmadığını hatırlatan başka kolektif girişimler. Eğitim, bilgiyi dünyaya karşı sorumlulukla birleştirdiğinde gerçek anlamını kazanır. Resmî Dünya Matematik Günü'nün, 14 Mart'ta, en etkileyici yanı küresel boyutudur. Aynı gün, farklı kıtalardaki okullarda ve üniversitelerde, öğrenciler ve öğretmenler aynı problemle, aynı sayıyla, dünyayı anlama arayışıyla uğraşır. Jeopolitik gerilimin endişe verici bir sıklıkla geri döndüğü bir çağda, her yıl gezegendeki etkinlikleri gösteren harita, bilimin hâlâ insanlığın ortak dili olarak işlev görebileceğini hatırlatır. Antik Yunanistan'da Olimpiyat Oyunlarının çatışmaları kesintiye uğratan kutsal ateşkesle birlikte anılması gibi, uluslararası bilimsel işbirliği de insanların sınırların, ideolojilerin ve karşıtlıkların ötesinde buluşabileceği alanlar olduğunu hatırlatır. Matematik, belki de başka herhangi bir insan yaratımından daha fazla, siyasetin çoğu zaman böldüğü yerde bilgi arayışının birleştirebileceğini gösterir.

Yine de bilginin ve uluslararası işbirliğinin açtığı olanaklara rağmen, tarih sık sık kendini tekrar ediyor gibi görünüyor. Belki de bu yüzden Nikos Gkatsos'un dizeleri hâlâ acı verecek kadar güncel geliyor. Bu, dünyayı değiştirebileceğine inanan, efsanevi denizci Sinbad'ın soyundan gelen genç bir doğu prensinin efsanesidir. Musul'dan Basra'ya bir yolculuğa çıkar, bedeviler onu izleyeceklerine yemin eder, ama hükümdarlar onu bir asi gibi avlar ve sonunda darağacına götürür.

Şarkının sonunda, Allah'ın kendisi tahtından ona dünyanın değişmediğini, her zaman ateş ve kılıçla ilerlediğini söyler: “İyi geceler Kemal, bu dünya asla değişmeyecek… İyi geceler - meğer ki bir gün eğitimin yalnızca müfredat bilgisini aktarmak için değil, dünyayı değiştirebilecek yurttaşlar yetiştirmek için var olduğuna karar verelim.” Belki de sonunda ilk adım en basiti olacaktır. Her savaşın, aslında, bir iç savaş olduğunu anlamak. Savaş alanlarında gerçek anlamda “yabancılar” yoktur, yalnızca ortak kaderini unutmuş insanlar vardır. Hepimiz aynı insanlığın üyeleriyiz, kendi yarattığımız bir tehditten -iklim değişikliğinden- korumamız gereken ortak bir evin sakinleriyiz. Eğitimin bugün sunabileceği en büyük ders belki de budur - “öteki”ni nasıl yeneceğimiz değil, “öteki”nin aslında var olmadığını nasıl kabul edeceğimiz. 

Kaynaklar

• Yuval Noah Harari, Homo Deus: Yarının Kısa Bir Tarihi.
• Georges-Louis Leclerc, Kont de Buffon, “Buffon'un iğneleri” olarak bilinen olasılık deneyi.
• Eratosthenes, Dünya'nın çevresini ölçen tarihi deney.
• Nikos Gkatsos, “Kalinihta Kemal” (İyi Geceler Kemal) (şarkı).
• Uluslararası Matematik Günü, küresel etkinlik haritası: idm314.org.

(PP/FY)

Her ne kadar insan bize “eşref-i mahlukat” olarak sunulmuş olsa ve hayvanlar sadece insan için varmış gibi bir algı yaratılsa da Kur’an’da hayvanlarla insanların eşit görüldüğüne dair bir çok ayet var. En temelde karşımıza çıkan ayet ise En’âm /38: “Yer yüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş türü yoktur ki, sizin gibi birer ümmet olmasınlar...”

Tehlike sokakta yaşayan hayvanlar değil değişen düşünce biçimimiz - I

8 Ağustos 2026

Hayvan ve insanı eşitleyen bir yaklaşım

Ayette yer alan “sizin gibi ümmettirler” yaklaşımı konuyu varlık zemininde ele alarak hayvan ve insanı aynı kategoride değerlendiren, eşitleyen bir yaklaşım. Yine bir çok ayette bitki, yiyecek, su vb. şeyleri Allah’ın aralarında hiçbir ayrım gözetmeksizin insan ve hayvan için yarattığı belirtilmekte ki bu ayetler, yine insan ve hayvana aynı değerin verildiğini, bir anlamda eşitlendiğini göstermesi bağlamında önemli. Nâziât/33. Ayet’te yer alan: “Bütün bunları Allah, sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için yaptı” ifadesi; Furkan/49. Ayet’teki: “O suyla ölmüş topraklara hayat bahşeder; yarattığımız nice hayvanların ve insanların su ihtiyacını karşılarız” ifadesi; Tâ-Hâ/ 54. Ayet’teki: “O bitkilerden hem siz yiyin, hem de hayvanlarınızı otlatın. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice dersler, nice deliller vardır” ifadesi; Secde/27. Ayet’teki: “Hiç görüp düşünmezler mi ki, biz suyu kupkuru topraklara gönderiyoruz da, onunla hem hayvanlarının hem de kendilerinin yiyecekleri ekinler çıkarıyoruz” ifadesi; Fâtır/28. Ayet’teki: “İnsanlar, yerde yürüyen canlılar ve sağmal hayvanlar da aynı şekilde çeşit çeşit renklerdedir” ifadesi, Kur’an’ın insan ve hayvana aynı eşitlikte önem verdiği bağlamında değerlendirilebilecek ayetlerden.

Hûd/40 ve Mü'minûn/ 27. Ayet’te geçen Nuh kıssasında, Nuh’a “her cins hayvandan birer çifti gemiye alması gerekliliği” nin belirtilmesi de yine bu insan-hayvan eşitliği bağlamında değerlendirilebilir. Hayvanların nesillerinin tufanla birlikte yok olması ve nesillerinin korunması için onlardan da çift çift gemiye alınması istenmektedir.

Kur’an’da Kehf Suresi’nde mağaraya sığınan inançlı gençlerden söz edilirken köpeklerinden söz edilmesi de Kur’an’ın insan-hayvan eşitliğine gönderme olarak kabul edilebilir. Bu durum:

Kehf/18. Ayet’te “Uykuda oldukları hâlde, sen onları uyanık sanırsın. Biz onları sağa sola çeviriyorduk. Köpekleri de mağaranın girişinde iki kolunu uzatmış (yatmakta idi.)...”,

Kehf/22. Ayet’te ise: “Bazıları bilmedikleri şey hakkında atıp tutarak: ‘Onlar üç kişidirler, dördüncüleri köpekleridir’ diyecekler. Yine, ‘Beş kişidirler, altıncıları köpekleridir’ diyecekler. Şöyle de diyecekler: ‘Yedi kişidirler, sekizincileri köpekleridir.' De ki: "Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Zaten onları pek az kimse bilir...” diye ifade edilir.

İnsan hayvan eşitliği kuran bir kıssa ise A’raf /77-78, Kamer/27, İsra/59, Şuara/155-158, Şems, 91/13 gibi ayetlerde yer alan Salih Peygamber ve devesinin anlatıldığı kıssadır. Şuara/155-156. Ayet’e göre: Semûd kavmine, bir deve gönderilir. Salih peygamber kavmine deveye karşı iyi davranmalarını öğütleyip onlara: “Şu bir dişi devedir. Onun su içme hakkı var. Belli bir günde su içme hakkı da sizin. Ona kötülükle ilişmeyin. Yoksa büyük bir günün azabı sizi yakalar...” der. Kuyudan çıkan suyu, bir gün deve bir gün diğer insan ve hayvanlar içer. Böyle bir süre devam edilir. Deve, su içmesi gereken günlerde kuyunun tüm suyunu içer, geriye hiçbir şey kalmaz. Buna dayanamayan insanlar çareyi deveyi öldürmekte bulurlar. Deve öldürülünce Allah gazaba gelir ve Semûd halkını yok eder. Bu kıssada da görüldüğü gibi suyu içme hakkı, deve ve insanlara eşit veriliyor.

Kur’an’da hayvanlara eziyet büyük bir suç

Salih Peygamber ve devesinin anlatıldığı kıssa aynı zamanda hayvanlara eziyet edilmemesi ile ilgili. Kıssanın sonunda görüldüğü gibi bu hakkı ihlal ederek deveyi öldüren halk, Allah tarafından yok edilerek cezalandırılıyor.

Kur’an’da hayvanlara dair yer alan bir diğer konu hayvanlara eziyet edilmemesi gerektiği, bunun büyük bir günah ve suç olduğu. Neslin devamıyla ilgili değerlendirilebilecek Bakara/205. Ayet’te: “O inkarcı kişi hakimiyeti eline alır almaz, yeryüzünde fesat çıkarmaya, ürünü ve nesli yok etmeye çalışır. Halbuki Allah fesadı sevmez” denilerek genel olarak canlılara zarar veren, yeryüzünde canlı neslini yok edenler kınanıyor.

Bu ayette tasvir edilen insan tipi güzel sözlerle insanları etkileyip, sonrasında yeryüzünde bozgunculuk yaparak ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Günümüz koşullarında hiç birimize yabancı olmayan bir insan tipi... Klasik yorumcular ayette geçen “nesl” kelimesine tefsirlerinde “insan neslini” ifade eder şekilde yer verse de daha sonraki yorumcular kelimeyi “asıl” ve “geniş” anlamıyla ele alıyorlar. Kelime Arapçada “soy, evlatlar, bir canlı türünün ardı ardına gelen kuşakları” anlamıyla tüm canlıları içeriyor. Nitekim “hars ve nesl” yani, ekin ve soy kelimelerinin bir arada kullanılması da nesl kelimesinin tüm canlıları ifade ettiğini gösterir ki canlı neslini yok edenleri Allah’ın sevmeyeceği belirtiliyor.

Karıncayı bile incitmemek

Neml Suresi 18-19. Ayet de hayvanlara zarar verilmemesiyle ilgili. Süleyman Peygamberin ordularıyla geçerken bir karınca sürüsüne rastlar. “Karınca vadisine geldiklerinde bir karınca şöyle seslendi: ‘Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin ki, Süleyman ve orduları farkında olmayarak sizi ezmesinler.’ Bunun üzerine Süleyman, karıncanın sözüne güldü ve dedi: ‘Rabbim bana ve ebeveynime lütfettiğin nimetine şükretmeme, hoşnut olacağın hayırlı ve barışçıl bir iş yapmama imkan ver. Ve rahmetinle beni iyilik ve barışı seven kullarının arasına sok’ dedi.” “Karıncayı bile incitmemek” deyimiyle ne güzel de örtüşüyor.

Kur’an’ın emirleri yanında bir çok hadiste de canlılara zarar verilmemesi söylenir. Cinsel tacizde bulunmak, onları belli yerlerde hapsetmek, yemek ve içmekten mahrum etmek, yaralamak, dövüştürmek vb. hayvanlara işkence olarak değerlendirilen tüm kötü davranışlar kesinlikle yasaklanır. İbn Hanbel’in naklettiği bir hadise göre peygamber “Allah, hayvanlara işkence yapanlara lanet etmiştir” der. Müslim ve Ebu Davud’un nakline göre hayvanların hedef tahtası olarak kullanılması lanetlenir. Buhari, Müslim, İbn Mâce vb. sahih hadis nakledenlerin bildirdiğine göre peygamber: “İçinde ruh bulunan hiç bir şeyi atış hedefi olarak kullanmayın” der. Abdullah bin Amr’dan nakledildiğine göre, Peygamber “Hiçbir kişi yoktur ki bir serçeyi yahut ondan daha küçük bir canlıyı haksız yere öldürsün de yüce Allah ona bunun hesabını sormasın!” der.

Hayvana eziyet en çirkin üç günahtan biri

Bu Hadislerde de belirtildiği gibi canlılara eziyet etmek, her hangi bir canlının yaşam hakkını elinden almak en büyük cezayı gerektiren suçlardan, günahlardan. Nitekim İmam Cafer-i Sadık’tan nakledilen bir rivayette bu durum açıkça dile getirilir: “En çirkin günahlar üç tanedir: Hayvanların öldürülmesi, kadının mehrinin kendisine verilmemesi ve işçiye emeğinin karşılığının ödenmemesidir.”(el-Hurru’l-Amili, VIII/397)

Peygamberin kendi hayatında hayvanları çok sevdiğine dair bir çok bilgi de karşımıza çıkar. Vâkidî’nin aktarımına göre peygamberin, ordusuyla birlikte Mekke’ye giderken bir dişi köpeğin yavrularını emzirdiğini ve onları korumaya çalıştığını gördüğü, ordunun köpeğe ve yavrulara zarar vermemesi için Cuay b. Surake adındaki birini orada nöbetçi olarak görevlendirdiği söylenir. Ayrıca, Tirmizi’nin aktarımına göre kedileri kucağına alarak onlarla oynayan ve hayvan sevgisiyle meşhur olan Ebu Hureyre’ye “kedicik babası” ismini verir ve İbn Hanbel’e göre kediyi ev hayvanlarından sayar. Görüldüğü gibi hem İslam’ın birincil kaynağı Kur’an’da hem de ikincil kaynak olması nedeniyle Kur’an’la uyumlu olması gereken hadislerde bırakın hayvanları katletmeyi onların incitilmesine bile yer yok. Hatta zaman zaman insan-hayvan eşitliğine dair ayetler var. Öyleyse bu öfke, bu kara propaganda neden? bu öfke, bu kara propaganda neden?

Çünkü mesele tamamen politik. Bu yasanın temelinde ekonomik krizin, derinleşen yoksulluğun ve kamusal güvencesizliğin gerçek sorumlusu olan egemenlerin, kitlelerin biriken öfkesini kendilerinden uzaklaştırmak istemesi var; bu yasanın temelinde, egemenlerin en güçsüz olarak ilan ettiklerine yönelik şiddeti meşrulaştırması ve örgütlemesi, örgütlü şiddet var; bu yasanın temelinde kadına, çocuğa, işçiye, göçmene, engelliye yapılan şiddetin ilk adımı var; bu yasanın temelinde sınıf farklılıklarının meşrulaştırılması, yeni bir sermaye ağının yaratılması var; bu yasanın temelinde toplum arasındaki giderek büyüyen ekonomik açının meşrulaştırılmasının ilk adımı var; bu yasanın temelinde itaat kültürünü yerleştirmek var; bu yasanın temelinde cezasızlık algısını güçlendirerek toplumsal şiddetin artmasına zemin hazırlamak var; ve en somut biçimde bu yasanın temelinde kamusal alanın dönüşümü ve soylulaştırma politikaları var.

Soylulaştırma politikalarıyla lüks konut projeleri, modern kafeler ve AVM yapılacak alanlar için sokakta yaşayan hayvanlar, mülk değerini düşüren ve kentin sözde “gelişmişlik” imajını zedeleyen birer görsel/fiziksel kirlilik unsuru olarak kodlanıyor. Sokaklar, bu politikalarla sokak hayvanları ve mahalle sakinlerinin ortaklaşa paylaştığı “müşterek” alanlar olmaktan çıkarılıp “steril” ve kontrol edilebilir tüketim koridorlarına dönüştürülmek isteniyor. Kentler sadece sokakta yaşayan hayvanlardan değil yoksul insanlardan da arındırılarak tamamen sermayenin ve üst sınıfların tüketim tarzına uygun hale getirilmeye çalışılıyor. Sokakta yaşayan hayvanlar, birer “maliyet kalemi” ve “hizmet yükü” görülüyor. Üretime ve tüketime doğrudan katılamayan yaşlılar, engelliler, güvencesiz göçmenler, evsizler ve kent yoksulları da sistemin gözünde maliyet kalemi ve hizmet yükü. Dolayısıyla gözden en kolay çıkarılabilecek bir “artık nüfus” konumundalar.

Ekonomik krizin, derinleşen yoksulluğun ve kamusal güvencesizliğin gerçek sorumlusu olan egemenlerin, kitlelerin biriken öfkesini kendilerinden uzaklaştırmak istemesi nedeniyle sesini çıkaramayacak, kendini savunamayacak en zayıf halkayı “baş düşman” ve “tüm kötülüklerin kaynağı” ilan etmesi çok doğal. Hayvanlar sokakların güvensizliğinin tek sebebi; göçmenler işsizliğin tek nedeni; hak arayan işçiler düzen karşıtı, hak arayan kadınlar ise aileyi bozmaya çalışan odak olarak kodlanıyor.

Tüm bu politik arka plan nedeniyle toplumun % 85’i bu katliam yasasına karşı olduğu halde insanları kutuplaştıran, nefreti körükleyen yasa çıktı. Her gün sokakta yaşayan hayvanların toplanması, eziyet edilmesi ya da öldürülmesiyle ilgili bir haber okuyor ya da buna birebir tanık oluyoruz. Kamusal alanda acı çeken ve öldürülen canlıları görmeye alışan bir toplum, insan odaklı hak ihlallerine ve adaletsizliklere karşı da tepkisizleşir. Şiddet eşiği düşerek gücün ve otoritenin zayıf olanı yok etmesi meşrulaşır. Aslında tehlikeli olan sokakta yaşayan hayvanlar değil toplumun değişen düşünce biçimi; cezasızlık algısıyla artan şiddet kültürü. Herkes biliyor ki: “Tek çözüm: Kısırlaştır, aşıla, yerinde yaşat.”

Madem tüm olumsuz propagandalar hadislere dayandırılıyor, o zaman sözümüzü İbn Mâce tarafından nakledilen peygamberin şu sözüyle noktalayalım: “Hayvanlar olmasaydı semadan yağmur inmezdi!”

(AK/FY)

Gisèle Pelicot’nun davasını ilk kez 2024 yılının sonlarında duydum. Derste bir öğretmenimin “etik” konusundan bahsederken davadan örnek vermesiyle Gisèle’i ve davasını hemen internette aratmıştım. Haberleri ve hakkında çıkan yazıları okurken karşıma çıkan bir cümle, erkek egemen dünyaya bakış açıma yeni bir boyut kazandırmıştı: “Utanç taraf değiştirmeli.”

Bugüne kadar yakın çevremde ve medyada gördüğüm, kadın olarak dünyaya geldiğimiz andan itibaren deneyimlediğimiz erkek tahakkümüne, erkek egemenliğine ve erkek şiddetine karşı, ister istemez kendimizi suçladığımız, “Neyi farklı yapabilirdim?” diye düşündüğümüz zamanlar oluyor. Bilinçaltımıza ve dünyaya hükmeden patriyarka kadınların kendi benliklerine bakış açılarını da işgal etmiş durumda!

Fakat “utanç taraf değiştirmeli” cümlesi, erkek şiddeti hakkında çok basit bir şey söylüyordu: “Biz kadınlar neden utanalım?”

Gisèle’in hikâyesinde okuduğum bu cümle, bugün bile kendimle kurmaya çalıştığım feminist ilişkinin temel taşlarından biri oldu. Bu yüzden, fikrimce, Yaşama Övgü’yü yalnızca Gisèle Pelicot’un yaşadıklarını anlattığı bir kitap olarak değil, kendini “aktif bir özne”olarak yeniden inşaa eden, maruz bırakıldığı tecavüzlerden ve şiddetten ibaret olmadığını gösteren bir kadının mücadelesi olarak okudum.

Dolayısıyla, Gisèle’in tecavüz davasını “anonim bir mağdur” özneden “kimliği açık bir tecavüz kurtulanı” öznesine dönüştürmesi aynı zamanda bir kadının kendisine bakışını da değiştiriyordu. Erkeğin psikolojik, ekonomik, fiziksel ve cinsel şiddetine karşı utancı, kötülüğü ve suçu amasız ve fakatsız biçimde faile atfetmek, insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyi de onarabilecek bir başlangıç noktasıydı. 

Gisèle’in hikayesi

Gisèle yıllar boyunca eski eşi Dominique tarafından uyutularak yabancı erkekler tarafından tecavüze uğradı. Dominique’in verdiği ilaçlar ve uyuşturucular nedeniyle hafıza sorunları yaşarken yalnızca “hasta” olduğunu düşünmüştü. Bir gün Dominique’in bir alışveriş merkezinde kadınların etek altı görüntülerini çekerken yakalanması ve polis tarafından telefonunun ve bilgisayarının incelenmesiyle, Gisèle’in yaklaşık dokuz yıl boyunca yabancı erkekler tarafından tecavüze uğratıldığı ortaya çıktı.

Gerçekleri öğrendiğinde Gisèle, aynı zamanda yıllardır kendi hayatı hakkında bildiği şeylerin gerçek olmadığını fark etti. Kendisini hasta zannettiği yıllar, bedenindeki değişiklikler, hafıza kayıpları, hayatındaki boşluklar ve Dominique’e duyduğu güven bir anda karmakarışık bir hal almıştı. Gerçeği öğrendikten sonra, yalnızca geçmişi açığa çıkarmakla değil, kendi geçmişini yeniden yazmaya başlamıştı. 

Gisèle, Yaşama Övgü kitabında çocukluğundan, ilk gençlik yıllarından, evliliğinden, çocuklarından ve hissettiği pek çok duygudan ayrıntılarıyla bahsediyor. Kitap boyunca Gisèle; eski eşi ve tecavüz faili Dominique’a bir zamanlar duymuş olduğu sevgiden, çocuk Gisèle’in ona bir zamanlar nasıl aşık olduğundan da bahsediyor. Bu hisleri okumak ilk bakışta “farklı” gelse de aslında kitabın Gisèle’in hikâyesini yalnızca başına gelen korkunç olay üzerinden okumamıza izin vermediğini fark ediyorsunuz. O, tecavüze uğramış bir kadın olmadan önce ve bununla birlikte çocukluğu, gençliği, anneliği, evliliği, arkadaşlıkları, hayalleri ve gündelik hayatı olan bir insan.

“Kuşağımdan pek çok kız gibi ben de aşkın ve ailenin beni kurtaracağı fikrine sığınmıştım. Öyle bir anda akla geliveren fikirler değildir bunlar. İçinizdedir; öyle kadim inançlardır ki yaşamlara şekil verir, zihnimize sızarlar.”

Gisèle’in bu sözleri, yaşadıklarını yalnızca Dominique’in kötülüğü üzerinden düşünmemeyi, patriyarkanın sistematik ve hayatın her alanını ele geçiren gücü üzerinden de okumayı mümkün kılıyor. Çünkü kadınlara aşkın, evliliğin ve ailenin hayatın güvenli limanı olduğu fikri çocukluktan itibaren öğretiliyor. İyi bir evlilik, iyi bir eş, mutlu bir aile… Bunların çoğu zaman kadınlara iyi bir hayatın doğal hedefleri olduğu öğretiliyor. Gisèle’in hikâyesi ve aslında birçok kadının hikayesi olan çocukluğumuzdan itibaren bilinçaltımıza kazınan “kutsal aile” kurumunun patriyarka ile iç içe geçmiş yapısını da gösteriyor. 

“Ben bundan ibaret değilim”

Tecavüz davası medyada yer almaya ve kamuoyuna sunulmaya başladıkça Gisèle hakkında “edilgen”, “mağdur”, “kurban” olarak bahsediliyordu. Gisèle ise kitabı boyunca edilgen sıfatlardan daha fazlası olduğunu söylüyor. Davası hakkında gazeteciler avukatına ulaştığında ilk başta takma bir isimle, “Marie” olarak kendisinden bahsedilmesini istedi. Fakat haberler arttıkça medya diline olan rahatsızlığı da artmaya başladı. 

“Paragraflar ilerledikçe ben artık sadece ‘zavallı kadın’a ya da ‘zavallı Marie’ye dönüşüyor, hiç olmak istemediğim kurban kimliğine bürünüyordum; hukuken öyleydim ama hayat karşısında değil.”

Çünkü Gisèle, yaşadıklarının görünür olmasını istiyor ama kendisinin yalnızca yaşadığı şiddet üzerinden tanımlanmasını istemiyordu.

“‘200 kez tecavüze uğramış kadın, 200 kez!’ diye bahsettikleri bendim ama ben bundan ibaret değildim.”

Medyada bir kadının hikâyesini anlatırken onun başına gelenleri merkeze almak çok yaygın bir durum. Fakat bazen kadının kendisi, içinde bulunduğu hukuki süreçten ibaretmiş gibi anlatılır. Kadın “tecavüze uğrayan”, “öldürülen”, “şiddet gören” kişiye dönüşür. Adı, hayatı, kişiliği ve geçmişi ikinci plana düşer ve görünmez olur. 

Kötülüğün sıradanlığı

Kitapta belki de en önemli kısımlardan biri faillerin “canavar” olmamasıydı. Faillerin hepsi sokakta, caddede, kamusal alanlarda herkes gibi yürüyen, konuşan ve toplumda belli bir role sahip olan insanlardı. 

“Her yaştan, her meslekten erkeklerdi bunlar, her gün sokakta karşılaşılacak türden adamlar ve şimdi gözaltına alınıyorlardı.”

Her gün sokakta karşılaşılabilecek türden erkekler

Özellikle medyada da şiddet uygulayan erkeğin toplumun geri kalanından tamamen farklı, kötü ve sıra dışı bir “canavar” olarak gösterildiğine şahit oluyoruz. Oysa Gisèle’in karşısındaki erkekler toplumun dışında değildi. Onlar eşlerdi, babalardı, çalışanlardı, komşulardı. Gündelik hayatın içinde var olan erkeklerdi. Tam da bu noktada kitap, Hannah Arendt’in ünlü kitabı “Kötülüğün Sıradanlığı”nı akıllara getiriyor. Arendt, kitabında da kötülüğün her zaman olağanüstü, şeytani ya da canavar gibi görünen insanlar tarafından gerçekleştirilmediğini, sıradan gözüken insanların da kötülüklere öncülük edebileceğini yazıyor. Gisèle’in hikayesinde de “sıradanlık” şiddetin toplumun tam da içinden üretildiğini gösteriyor. Yani, kötülük ve erkek şiddeti sıradandı ve günlük hayattandı. 

Yaşamaya ve hayatta kalmaya övgü

Kitabın ismi olan “Yaşama Övgü” çok güçlü bir durumdan bahsediyor: Erkek şiddetine karşı doya doya yaşamaya devam etmek! Bu, hiçbir şey olmamış gibi hayata devam etmek demek değil, aksine yaşadığın şiddete karşı utanmadan, gururla ayakta durabilmek demek.

Gisèle’in de, tecavüz kurtulanı diğer kadınlar gibi, kendi bedeni üzerinde söz hakkı elinden alınıyor. Gerçeği öğrendiğinde ise kendisini özne olarak yerleştirdiği bir yaşam anlatısı kuruyor. Gisèle’in hikayesi; yeniden sevebilmeye, yaşama devam edebilmeye, hayatını erkek şiddeti ile tanımlamamaya ve kendi bedenini, kimliğini baz aldığı alternatif bir anlatı oluşturuyor. Onun hikayesi, dünyanın dört bir yanından kadına güç verdi. Enternasyonal kadın dayanışması ve deneyimi etrafında dünyanın her yerinden bir çok kadını birleştirdi. 

Erkek-egemen dünyada bir kadın olarak var olmanın direnişini sevgi ile kucaklıyorum.

(EÖ/FY)

Belfast’a barış sürecini araştırmak ya da duvarların izini sürmek için gitmedim. Yolculuğumun nedeni müzikti. Geleneksel müzik ve kültürün buluştuğu Fleadh kapsamında Kürtçe şarkılar söylemek, İrlandalı ve Bask müzisyenlerle müzik yapmak üzere birkaç günlüğüne Belfast’taydım.

Fakat bazı şehirler, insanı oraya götüren nedenden daha fazlasını verir. Belfast da benim için öyle oldu. Şehirden ayrılırken yanımda yalnızca söylediğim şarkıların ve kurduğum yeni dostlukların hatırası değil; duvarlar, mezarlıklar, murallar ve bütün bunların arasında aklıma takılan bir soru vardı: Bir toplum uzun yıllar süren çatışmaların ardından geçmişiyle ne yapar?

Bir mezarlıkta Kürtçe ağıt

Belfast’taki ilk müzik deneyimlerimden biri alışık olduğumuz anlamda bir sahnede değil, Friar’s Bush Mezarlığı’nda oldu. Programda İrlanda Büyük Kıtlığı’na ilişkin anlatılar, şiirler ve ezgiler vardı. Ben de orada Kürtçe bir ağıt söyledim.

Başka bir halkın tarihsel acılarının anıldığı bir yerde kendi dilimde ağıt söylerken, müziğin bazen ne kadar az açıklamaya ihtiyaç duyduğunu düşündüm. Dinleyenlerin büyük bölümü Kürtçe bilmiyordu; ben de İrlanda’nın bütün şarkılarını ve hikayelerini bilmiyordum. Ama yasın, özlemin ve kaybın sesini anlamak için her zaman aynı dili konuşmak gerekmiyor.

Barış geldiyse duvar neden hala duruyor?

Bir akşamüstü taksi beni Cupar Way’deki Barış Duvarı’nın (Peace Wall) önünde bıraktı. Duvar boyunca yürüdükçe resimler, grafitiler, isimler ve dünyanın farklı yerlerinden insanların bıraktığı barış mesajları birbirini takip ediyordu. Belfast’a gelmeden önce bu duvarların varlığını biliyordum; ama önlerinde yürümek başka bir duygu yaratıyordu.

Belfast’ta aslında tek bir Barış Duvarı yok. Şehrin farklı noktalarında milliyetçi ve birlikçi mahalleleri birbirinden ayıran duvarlar ve fiziksel sınırlar bulunuyor. Benim yürüdüğüm bölüm Falls Road ile Shankill Road arasındaki Cupar Way’deydi.

Bu duvarların arkasında Kuzey İrlanda’nın “Çatışmalar Dönemi” (The Troubles) olarak anılan yakın tarihi var. 1960’ların sonlarından 1998’e uzanan süreç yalnızca Katolik-Protestan ayrımıyla açıklanamayacak; Kuzey İrlanda’nın anayasal statüsü, milliyetçi ve cumhuriyetçi hareketlerle birlikçi ve sadıkçı hareketler arasındaki siyasal mücadele, paramiliter örgütler ve Britanya güvenlik güçlerinin de dahil olduğu uzun bir çatışma dönemiydi. 1998’de imzalanan Hayırlı Cuma Anlaşması, barış sürecinin temel dönüm noktası oldu.

Aradan neredeyse otuz yıl geçti. Belfast değişti, yeni kuşaklar büyüdü. Ama duvarların bir bölümü hala ayakta. Yürürken aklıma takılan soru da buydu: Barış geldiyse duvar neden hala duruyor?

Belki de cevabı yalnızca siyasette aramamak gerekiyor. Çünkü duvarlar bazen ayırmak için inşa edilirken zamanla başka bir şeye de dönüşebiliyor: bir hafıza mekanına.

“Prepared for Peace. Ready for War.”

Belfast’ın duvarlarında yalnızca barış mesajları yoktu. Gördüğüm murallardan biri özellikle aklımda kaldı. Silahlı ve maskeli figürlerin yanında büyük harflerle şu sözler yazıyordu: “Prepared for Peace. Ready for War.” Barışa hazırlıklı. Savaşa hazır.

İlk bakışta birbirini bozan iki cümle gibi duruyordu. Fakat Belfast’ın yakın tarihini düşündükçe, barış süreçlerinin en zor taraflarından birini belki de tam bu çelişkinin anlattığını düşündüm. Silahların susmasıyla insanların birbirine güvenmeye başlaması aynı şey değil. Bir anlaşma imzalanabilir, çatışmalar sona erebilir; yıllarca biriken korkunun ve güvensizliğin ortadan kalkması ise çok daha uzun sürebilir.

Belfast’ın duvarlarında Kürtler

Barış Duvarı’ndan sonra yürüyerek, Uluslararası Duvar olarak da bilinen Dayanışma Duvarı’na (International/Solidarity Wall) ulaştım. Burası Barış Duvarı’ndan farklı bir alan. Belfast’ın hikayesine burada dünyanın başka yerlerindeki mücadelelerin hikayeleri de ekleniyordu.

Nelson Mandela’dan Filistin’e uzanan muralların arasında Kürtlerle ve Kürdistan’la dayanışmayı anlatan çalışmalar da vardı. Onları görmek benim için ayrıca anlamlıydı. Birkaç saat önce aynı şehirde Kürtçe şarkılar söylemişken, şimdi Kürtlerin hikayesinin Belfast’ın duvarlarında karşıma çıkması beklemediğim bir karşılaşmaydı.

Her halkın tarihsel deneyimi kendine özgü. Ama Belfast’ın kendi hafızasının yanında başka halkların mücadelelerine de yer açması, bu duvarları benim için daha dikkat çekici hale getirdi.

Geçmiş bir müzenin içinde değil

Oradan Falls Road’a doğru yürüdüm. Murallar burada artık tek tek sanat eserlerinden çok mahallenin görsel dili gibiydi.

Akşam saatlerinde Sevastopol Caddesi’ne ulaştığımda Sinn Féin binası kapanmıştı; hemen yanındaki Bobby Sands muralı ise mahallenin gündelik hayatının ortasında duruyordu.

1981’de Maze/Long Kesh Cezaevi’ndeki açlık grevinde yaşamını yitiren Bobby Sands, cumhuriyetçi hareketin en güçlü sembollerinden biri. Fakat muralın önünde beni etkileyen yalnızca Bobby Sands’in büyük portresi değil, onun bulunduğu yerdi. Bir müzenin içinde değildi. Arabalar geçiyor, insanlar evlerine dönüyor, gündelik hayat muralın önünden akıp devam ediyordu.

Geçmiş burada bir vitrinin arkasına kaldırılmamıştı; hala sokağın içindeydi.

Ertesi sabah yolum bu kez Shankill’e düştü. Festival programımız kapsamında Shankill Graveyard’da Kürtçe şarkılar söyledim. Bir gün önce Falls Road’un cumhuriyetçi hafızasının içinde yürümüşken, ertesi gün aynı şehrin geçmişini başka bir yerden anlatan Shankill’de bulunmak Belfast’ı anlamaya çalışırken benim için önemliydi.

O gün müzik yolculuğumuz Belfast Castle’da devam etti. İrlandalı ve Bask müzisyenlerle bu kez tarihi kalenin bulunduğu tepede yeniden bir araya geldik.

Amed’den Belfast’a

Belfast’ta karşılaştığım insanların sıcaklığı ve nezaketi de bu yolculuktan bende kalanlardan biri oldu. Bu duygu bana mayıs ayında Amed’de katıldığım Toplumsal Barış ve Özgürlük Forumu’nu hatırlattı. Orada Kalabriyalı ve Bask müzisyenlerle sahne almıştım; Belfast’ta İrlandalı ve Bask müzisyenlerle yeniden müzik yaparken benzer bir yakınlık hissettim.

Kürtlerin ve İrlandalıların tarihsel deneyimleri elbette aynı değil. Ama kimlik, dil, hafıza ve barış etrafındaki hikayelerinde bana tanıdık gelen yanlar vardı. Belki de bu nedenle İrlandalıların sıcaklığında da kendime yakın bir şey buldum. Birkaç gün içinde kurulan sohbetler, birlikte yapılan müzik, yeni dostluklar… Şehrin ağır geçmişinin yanında yaşayan, gülen, müzik yapan ve misafirini içtenlikle karşılayan başka bir Belfast da vardı. Müzik ise bütün bu farklılıkların arasında yan yana durabileceğimiz ortak bir alan açıyordu.

Belfast’tan Türkiye’ye kalan soru

Belfast sokaklarında yürürken bütün bunları Türkiye’de bugün yeniden konuşulan barış arayışlarından bağımsız düşünemedim. Kürt meselesinin çözümü, barış ve bunun için gerekli hukuki adımlar yeniden gündemde.

Kuzey İrlanda ile Türkiye’nin tarihsel ve siyasal koşulları elbette farklı. Belfast’ı Türkiye için hazır bir model olarak görmek de istemiyorum. Ama orada gördüklerim, barışın yalnızca bir anlaşmayla ya da silahların susmasıyla tamamlanmadığını düşündürdü.

Bir yasa çıkarılabilir, silahlar susabilir, siyasal aktörler aynı masaya oturabilir. Bunların her biri hayati adımlar. Sonrasında ise güvenin yeniden kurulması, farklı hafızaların kendilerine yer bulabilmesi ve insanların birbirinin hikayesini duyabilmesi gerekiyor.

Belfast’tan ayrılırken aklımda yeniden o mural vardı: “Prepared for Peace. Ready for War.”

Türkiye’de barışın yeniden konuşulduğu bugünlerde, Belfast’tan yanıma aldığım soru da buydu: Bir toplum barışa hazırlanırken, “savaşa hazır” olmayı ne zaman geride bırakır?

(SA/FY)

Merhamet acımak mıdır, acıtmamak mı?

Mutluluk ve sevgi emek vererek yaratılabilir mi?

İnsan seçimlerinde özgür müdür?

Ölüm bir son mudur yoksa yalnızca bir döngünün aşaması mı?

Bunlar gibi pek çok derin felsefi soruyu sorduran ödüllü bir çocuk kitabından söz edeceğiz: Yıldızlara Bakan Çocuk.

Sevtap Ayhan`ın yazdığı Yıldızlara Bakan Çocuk 2022 Tudem Edebiyat Ödülleri Roman Yarışması`nda Birincilik Ödülünü kazanmış bir eser. Kitap hem konusu hem de biçimsel özellikleriyle nitelikli çocuk edebiyatının güzel bir örneği.

Kitabın konusuna geçmeden önce çocuk edebiyatı ve çocuk gerçekliği üzerine kısaca değinmekte fayda var.

Çocuk edebiyatını kendi başına bir tür kılan özelliklerin başında “çocuk gerçekliği” geliyor. Çocuk gerçekliği, çocuğun yetişkinden farklı olan kendine has algılama, düşünme, anlamlandırma dünyası demek. Bir çocuk dünyayı, insanları asla bir yetişkin gibi görmüyor, olayları bir yetişkin gibi değerlendirmiyor, duygularını bir yetişkin gibi ifade etmiyor. Çocuk edebiyatından beklenen de çocuğun gerçekliğine saygı duyulması. Sevtap Ayhan, Yıldızlara Bakan Çocuk’ta hayatla ve insanla ilgili pek çok konuyu “çocuk gerçekliği”nden hiç kopmadan büyük bir ustalıkla işliyor.

Yazar, tıpkı bir çocuğun dünyası gibi hayalle gerçek arasında bir evren kuruyor. Kitap bu evrendeki Maden kasabasında geçiyor. Madencilerin yaşadığı, yoksulluğun, yoksunluğun, mutsuzluğun ve umutsuzluğun kol gezdiği, ölümün “fıtrat” sayıldığı bir kasaba burası.

Romanın başkahramanı Yola da yoksul, yalnız ve kelimenin her anlamıyla yaralı bir kız çocuğu. Vücudundaki yaralar nedeniyle kasabada “uyuz” diye dışlanan Yola, yıldızlara bakıp sorular sorarak ve hayalindeki Udu kuşlarıyla konuşarak kendisini sakinleştirmeyi başarıyor.

Yola’nın babası yıllar önce madende kaybolmuş, annesi ise şefkat nedir bilmeyen, hayat yorgunu bir kadın. Küçük kız bir silüet halinde hatırladığı babasını özlüyor ve her şeye rağmen annesinde sevgi dolu bir bakış arıyor. 

Mutsuzluk içindeki Yola’nın hayatına önce Eşlikçi adında gerçeküstü bir varlık sonra da bildiği hayattan çok farklı yaşamlar süren insanlar katılıyor. Bu insanlardan Nino isimli çocuk, kasaba halkının çalıştığı madenin sahibinin oğlu ve her geçen gün yaşlanmasına neden olan bir hastalığın pençesinde.  

Yola sevgiyi ve mutluluğu arıyor, Nino ise yaşamın anlamını ve ölümü sorguluyor. İki mutsuz ve yaralı çocuk birbirlerine dayanarak sorularına yanıt ararken Eşlikçi, bu yolculukta onlara gerçekten eşlik ediyor. Zor olduğu kadar heyecanlı bir serüven bu.

Roman esas derdi felsefe yapmak olmasa da çocuk okurun önüne derin felsefi sorular bırakmasıyla dikkat çekiyor. Hayatı, insanı, duyguları, davranışları kurgunun içinde ince ince sorguluyor.

Ölüm, yas, yoksulluk, şiddet, adaletsizlik gibi acı ve ağır konuları bir çocuk kitabında işlemek ve bunu ajitasyona düşmeden, didaktik bir söyleme kapılmadan yapmak kolay değil. Sevtap Ayhan, Yıldızlara Bakan Çocuk’ta bu konuları çocukları travmatize etmeden ele almayı ustalıkla başarıyor. Kullandığı duru ve şiirsel dil çocuk okura güvenli bir alan sağlıyor.

Romanda edebiyatın iyileştirici gücünü hissediyoruz. Umut, gökten inen, birilerinin sunduğu bir armağan değil, gücünü inattan alan bir duygu.  Hayatın zorluklarına ve adaletsizliklerine karşı umudu ve mutluluğu emek vererek kendileri yaratıyor çocuklar. Kitap, merhamet, sevgi, adalet, dayanışma gibi evrensel değerleri yüceltiyor. En çok da merhametin ve iyiliğin gücünü vurguluyor.

Yıldızlara Bakan Çocuk, okuyucusuna içerik açısından doyurucu ve edebi yönden zengin bir okuma deneyimi vadediyor. Bu yazıyı, yazarın romanın başına koyduğu notla bitirelim.

“Ağaç kırıldığı yerden filizlenir ya, çocuk da yara aldığı yerden büyüyor. Kimi o yüzden ince biraz. Kimi kambur ya da inadına dik. O yüzden ışığa sürgünüz, küçüğüm... Bu deli sürgünler işte, hep o yüzden.’

(DEG/FY)

Nasıl ki haberciliğin bir yanı görünmeyenleri görünür kılmaksa, fotoğrafçının işi de saklı kalanı, gündeme gelmeyeni görünür hale getirmek. Kimi zaman Diyarbakır’da Newroz’un kalabalığında, kimi zaman İstanbul’un Tarlabaşı sokaklarında…

Belgesel fotoğraf sanatçısı Ali Öz, 45 yılı aşkın meslek hayatı boyunca Türkiye’nin toplumsal hafızasına tanıklık etti. Savaşlardan grevlere, sokak hareketlerinden yoksulluk hikâyelerine, zorunlu göçlerden kayıp yakınlarının mücadelesine kadar pek çok tarihsel ana objektifiyle eşlik etti.

Öz’ün yaklaşık 10 yıl boyunca Tarlabaşı sokaklarında yaşayarak hazırladığı “Tarlabaşı – Kayıp Şehir” kitabı, ilk baskısının kısa sürede tükenmesinin ardından yenilenmiş baskısıyla yeniden okurla buluştu. Albümün ilk baskısı, “Tarlabaşı ‘Ayıp Şehir’” adıyla 2013 yılında yayınlanmıştı.

"Ayıp Şehir" Kitap Oldu

2 Nisan 2013

Dünyanın saygın arşivlerinden İskenderiye Kütüphanesi’nin koleksiyonuna giren kitap, kentsel dönüşümle değişen bir semtin ve orada yaşayan insanların hikâyesini belgeleyen önemli bir çalışma olarak öne çıkıyor.

Yaklaşık 50 bin kare fotoğrafla bir dönemin sosyal tarihini kayıt altına alan Ali Öz, fotoğraf anlayışını, Tarlabaşı’nın dönüşümünü ve yeni projelerini bianet’e anlattı.

“Tarlabaşı – Kayıp Şehir” nasıl ortaya çıktı?

İlk kitabı 13 yıl önce çıkardık. Bin adetlik değil, 2 bin adetlik baskı yaptık ve çok kısa sürede tükendi. Fotoğraf tarihinde en hızlı tükenen kitaplardan biri oldu diyebilirim. Hatta yayınevine gidip depoda kalan, eskiyen kitapları bile kendi paramla satın aldım. Çünkü elimde kalsın, saklayayım istedim. Yıllarca insanlar “Kitap ne zaman yeniden basılacak?” diye sordu ama bunun mümkün olacağını bilmiyordum.

Sonra çok önemli bir şey oldu; İskenderiye Kütüphanesi kitabı almak istedi. Yayınevinde kitap kalmamıştı, bana ulaştılar. O dönem kitabın fiyatı 40 liraydı. Söylemeye çekindim ama söyledim. Onlar da “Olmayan kitaba bu fiyat mı söylenir?” diyerek şaşırdılar ve kendi değer biçtikleri bir ücretle kitabı aldılar. Buradaki önemli nokta şu: Bu kitap dünyanın önemli kütüphanelerinden birinin koleksiyonuna girdi ama Türkiye’de birçok kütüphanede yok. Bu da aslında Türkiye’nin kültürel hafızaya yaklaşımıyla ilgili bir mesele.

“Tarlabaşı benim için sadece bir mahalle değildi”

Tarlabaşı ile yolunuz nasıl kesişti?

Mesleğe başladığım yıllarda İstanbul’da ev bulamadığım için Tarlabaşı’nda ev tuttum. 1983-1985 arasında yaklaşık altı ay orada yaşadım. Oranın kendine özgü bir havası vardı; fotoğraf için çok güçlü bir yerdi. Daha sonra gazetecilik, üniversite hayatı, yoğun haber temposu derken uzaklaştım ama hep yolum oraya düştü.

Tarlabaşı Bulvarı’nın yıkımı sırasında yine oradaydım. Bir insan evini yaktırmamak için üzerine benzin dökmüştü. Yanına giden tek gazeteci bendim, onu ikna ettim. Sonrasında kendisine başka bir yerde ev verildi. O dönem Tarlabaşı kendi kaderine terk edildi. Oysa çok özel bir mimari dokusu vardı. Şair Sennur Sezer’in deyimiyle “Venedik’in susuz haliydi.” Çok değerli bir yerdi.

Bu kitap sadece fotoğraflardan oluşan bir albüm değil. Bu kitap; kaybolmuş bir mahallenin, orada yaşamış insanların, umutlarının ve acılarının tanıklığı. Yaklaşık 10 yıl boyunca Tarlabaşı’nda dolaştım. Sabahın ilk ışığından gecenin en karanlık saatlerine kadar oradaydım.

Düğünlere de tanıklık ettim, cenazelere de. Çocukların oyunlarını da gördüm, yıkılan evlerin sessizliğini de. Yaklaşık 50 bin kare fotoğraf çektim. Amacım tarihe küçük bir not düşmekti. Çünkü biliyordum; bir gün bu sokakların büyük bölümü olmayacaktı.

“Fotoğrafın gerçek değeri hafızayı korumasıdır”

Fotoğrafın sizin için anlamını tek bir cümleyle anlatabilir misiniz?

Ben hiçbir zaman fotoğrafın peşinden koşmadım, ben insanın peşinden koştum. Çünkü insanın olduğu yerde sevinç de vardır, acı da, adaletsizlik de, umut da… 45 yıl boyunca objektifimi hep insana çevirdim. Fotoğraf benim için estetikten önce vicdandı; haberden önce tanıklıktı.

Bugün geriye dönüp baktığımda en büyük mutluluğum, çektiğim fotoğrafların bir dönemin hafızasına dönüşmüş olması. Çünkü fotoğrafın gerçek değeri, insanlara ve zamana tanıklık edebilmesidir.

2010’da başlayan kentsel dönüşüm sürecini nasıl gördünüz?

Ben ona soylulaştırma değil, “soysuzlaştırma” diyorum. Çünkü oradaki insanları yerlerinden ederek, evlerini düşük bedellerle alarak başlayan bir süreçti. İnsanlar bir gecede yok olmaya başladı; Arnavutköy’e, Hacıahmet’e gittiler. Oysa Tarlabaşı çok kozmopolit bir mahalleydi. Romanlar, Kürtler, Rumların mirası, sonrasında Suriyeliler… Çok farklı gruplar bir arada yaşıyordu.

Yoksul insanlar orada kendi hayatlarını kuruyordu. Pilav yapıyorlardı, midye satıyorlardı, mısır satıyorlardı. Özellikle kadınlar çok ağır koşullarda çalışıyordu. Rutubetli evlerde günlerce midye hazırlayan kadınlar vardı. Ben bütün bunları belgelemem gerektiğini düşündüm.

Tarlabaşı’nda fotoğraf çekmeye başladığınızda nasıl bir amaçla yola çıktınız?

Belgelemek istedim. Ama sadece fotoğraf çekmek değildi mesele; bu insanların sesini duyurmak istedim. Çünkü fotoğraf sadece görüntü değildir, arkasında bir hayat vardır. Bir insanın hikâyesi vardır. Ben oradaki insanların yaşadıklarını görünür kılmak istedim.

Ben zaten uzun yıllardır düzenli bir gazetede çalışmayan bir gazeteciyim. Sosyal medyayı kullanarak bu hikâyeleri anlatmaya çalıştım.

Neden gazetecilik kurumlarının dışında kalmayı tercih ettiniz?

Aslında tercih değil, biraz da koşulların sonucu. İş yoktu. Bir de ben hep aykırı bir adam oldum. Çalıştığım dönemlerde de kimse bana sansür uygulayamadı. Beni habere göndermedikleri zaman kendim giderdim.

Zonguldak’ta grizu faciası olduğunda haber müdürümü aradım, “Gitmek istiyorum” dedim. “Gitme, ekip gitti” dedi. Ama Türkiye’nin gündemi buydu. Ben gazeteye uğramadan, para almadan Zonguldak’a gittim. Günlerce orada çalıştım. Gazetecilik benim için masa başında beklemek değildi, hayatın olduğu yere gitmekti.

Gazetecilik anlayışınız hep böyle miydi?

Evet, mesleğe başladığım ilk yıllardan beri böyleydi. Nokta Dergisi’nde çalışırken Kırkpınar’a gitmek istedim. “Gerek yok” dediler. Ben de hafta sonu kendi imkânlarımla gittim, fotoğrafları getirdim ve o çalışma ödül aldı. Çünkü bazen gazetecinin görevi kendisine söyleneni yapmak değil, yapılması gerekeni görmektir.

Sonra Güneş Gazetesi, Milliyet, Aktüel, Cumhuriyet, Tempo, NTV gibi birçok yerde çalıştım. Ama hiçbir zaman sadece verilen görevi yapan biri olmadım.

Cumartesi Anneleri fotoğrafları da bu anlayışın bir parçası mıydı?

Kesinlikle. Tempo’da çalıştığım dönemde Cumartesi Anneleri’ni çekiyordum. Bazen istemiyorlardı, ben yine gidiyordum. Sonra fotoğrafların gücü nedeniyle yayımlamak zorunda kalıyorlardı. Bir gün yazı işleri müdürü “Bu kadınları basmayacağım” dedi ama o hafta iki tam sayfa yayımlandı. Çünkü fotoğrafın gücü burada ortaya çıkıyor.

Bir tarafta iktidara yakın annelerin görüntüleri, diğer tarafta Cumartesi Anneleri… İki fotoğraf yan yana geldiğinde aslında bir dönemin gerçeği ortaya çıkıyordu. Fotoğraf bazen bir cümleden daha güçlüdür.

“45 yıldır Türkiye’nin politik belgeselini çekiyorum”

Meslek hayatınız boyunca savaşlar, toplumsal olaylar, grevler, direnişler çektiniz. geriye dönüp baktığınızda nasıl değerlendiriyorsunuz?

Şöyle düşünmek lazım: Dünyada belki çok az örneği vardır. 45 yıl boyunca bu ülkenin politik belgeselini çeken bir insanım. Gezi’de vardım, TEKEL işçilerinin direnişinde vardım, 1 Mayıs’larda, grevlerde, sokaklarda vardım.

2003’te işsiz olduğum dönemde Irak Savaşı sırasında canlı kalkanlarla birlikte bölgeye gittim. 1 Mart tezkeresi döneminde insanların ellerindeki dövizlerde benim fotoğraflarım vardı. Bergamalı köylülerin yürüyüşlerinde, insan hakları mücadelelerinde, toplumsal olaylarda fotoğraflarım kullanıldı. Ben aslında bir dönemin hafızasını kaydetmeye çalıştım.

Bu kadar uzun süre boyunca sizi ayakta tutan neydi?

İnsan. Ben hiçbir zaman fotoğrafın peşinden koşmadım, insanların peşinden koştum. Çünkü insanın olduğu yerde hayat var, sevinç var, acı var, adaletsizlik var, umut var. Benim için fotoğraf estetikten önce vicdandır. Haber olmadan önce tanıklıktır.

“Fotoğraf benim için kendimi ifade etme biçimiydi”

Fotoğrafla ilişkinizi nasıl tarif edersiniz?

Fotoğraf benim için yaşamak demek. Ben çok konuşkan bir insan değildim, kendimi anlatmakta zorlanırdım. Annem bile “Oğlum biraz konuşsan” derdi. Fotoğraf benim can simidim oldu. Kendimi en iyi ifade edebildiğim alan fotoğraf oldu.

Ankara Siyasal Bilgiler Basın Yayın Yüksekokulu’nda öğrenciyken başladım. İlk fotoğraf sergimi de o dönemde açtım. Sonrasında sosyal-politik hayatla tanıştım. Sendikalar, köy örgütlenmeleri, toplumsal mücadeleler… Bunlar benim bakışımı değiştirdi. Fotoğraf benim için yalansız, dolansız bir anlatım diliydi.

“Bugün fotoğrafa yalan söyletiyorlar”

Yapay zekânın fotoğraf alanındaki etkisini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Büyük bir endişe duyuyorum. Çünkü fotoğrafın temel gücü gerçeğe dayanmasıdır. Ama bugün fotoğrafa yalan söyletiyorlar. Bir insanın fotoğrafı alınabilir, hiç yaşanmamış bir görüntünün içine yerleştirilebilir ve o kişi kendisini aklamakta zorlanabilir. Bu çok tehlikeli bir durum.

İnsanlar yapay zekâyla roman yazıyor, şiir yazıyor. Ama sanal dünya ile gerçek hayat arasında büyük fark var. Sokaktaki insanın sıcaklığı, yüzündeki ifade, yaşadığı an başka hiçbir şeyle aynı değil.

“Hiçbir zaman sınıfıma yabancılaşmadım”

Fotoğraf çekerken kendinizi nasıl konumlandırıyorsunuz?

Ben hiçbir zaman sınıfıma yabancılaşmadım. Fotoğrafını çektiğim insanlara yukarıdan bakmadım. Tarlabaşı’nda onları hissederek yaşadım. Acılarına, sevinçlerine ortak oldum. Bazen eve gidip başımı yastığa koyduğumda ağladığım zamanlar oldu.

Cumartesi Anneleri’nde de aynı şey geçerliydi. Ben oradaki insanların yanında oldum. Emine Ocak’ın, Berfo Ana’nın hikayelerinde benim fotoğraflarımın yer alması benim için çok büyük bir anlam taşıyor. Çünkü ben insanları görüntülemek istemedim; onların tanıklığını yapmak istedim.

“Yeni hayalim Türkiye politik belgeseli kitabını yapmak”

Bundan sonraki çalışmalarınız neler olacak?

Öncelikle 1980’ler Türkiye’sinin siyah-beyaz fotoğraflarından oluşan yeni bir kitap yapmak istiyorum. SALT Araştırma’nın koleksiyonuna aldığı çok önemli bir arşiv var. O dönemin Türkiye’sini anlatan bir çalışma olacak.

Ama asıl büyük hayalim “Türkiye Politik Belgeseli” kitabını hazırlamak. 45 yıllık bir arşivden söz ediyoruz. Demokrasi, insan hakları, işçi hareketleri, toplumsal mücadeleler… Hepsi var. Ben bu arşivin bir yere ulaşmasını istiyorum. Çünkü artık bu yükü tek başıma taşımak istemiyorum. Bir kurumun, bir belediyenin, bir arşivin bu hafızayı sahiplenmesini istiyorum.

(EMK/NÖ)

Bilgesu Erenus’u yalnızca tiyatro yazarı, sanatçı ya da bir aktivist olarak anlatmak eksik kalır. Çünkü O’nun yazdıklarıyla yaşadıkları arasında neredeyse hiç mesafe bırakmamış olmasındaki farklılığına tanıklık etmiştim. Eşitlik, adalet, barış ve özgürlük üzerine yazdığı her cümleyi, gündelik hayatının en sıradan anlarında bile yaşamaya çalışan insanlardandı.

Büyükada’da yıllarca komşuyduk.

İkiz kızlarım henüz yedi, belki de altı yaşlarındaydı. Bugün on dokuz yaşındalar. Bilgesu Hanım ise neredeyse her gün evimizin önünden geçerdi. O kısa karşılaşmalar çoğu zaman uzun sohbetlere dönüşürdü. Çocuklarla konuşmayı severdi; onların gözlerinin içine bakarak dinlerdi. Çoğunlukla çocukların konu olduğu (henüz bebek olan kendi torunundan da mutlulukla bahsederdi) bu sohbetlerimizden birinde, “İsterseniz çocuklara şarkılar öğretebilirim. Adadaki diğer çocuklarla birlikte bir tiyatro oyunu da hazırlayabiliriz.” dedi.

Şaşırmıştım.

“Gerçekten vakit ayırır mısınız?” diye sordum. Hiç tereddüt etmeden, “Mahalledeki çocukları toplayın.” dedi. Ve gerçekten de dediğini yaptı. Çocukları düzenli olarak kendi evinde toplamaya başladı. Haftalar boyunca onlarla çalıştı. Onlara barış şarkıları öğretti. 1 Eylül Dünya Barış Günü için kendi yazdığı bir çocuk oyununu hazırladı. Ben oyunun metinlerinin çıkışlarını alıp çoğaltarak kendisine ulaştırıyordum; çocuklar prova yapıyor, hatta kendisinin alt komşusu olan tiyatro ve sinema oyuncusu Esin Eden’i de sürece katarak çocuklara eğlenceli vakitler geçirtiyor; sabırla her biriyle tek tek ilgileniyordu. Sonunda Büyükada sokaklarında, 1 Eylül Dünya Barış Günü için çocukların söylediği şarkılar yankılandı. Başka bir gün de kendi evinde hazırladığı çocuk oyunu sahnelendi.

Bugün geriye dönüp baktığımda bunun büyüleyici bir şey olduğunu daha iyi anlıyorum. Türkiye’nin önemli bir tiyatro yazarı, sanatçısı hiçbir beklentisi ya da görünürlük derdi olmadan mahalledeki çocuklara uzun vakitler ayırarak, haftalarca emek veriyor; onlara barışı, dayanışmayı ve birlikte üretmeyi öğretiyordu.

Bazı insanlar vardır. Onların her fikrine katılmayabilirsiniz ya da katılabilirsiniz. Yazdıkları her oyunu beğenmeyebilirsiniz. Söyledikleri her türküyü sevmeyebilirsiniz. Bazen de benzer şeyleri yıllarca söylemelerini fazla ısrarcı, hatta sıkıcı da bulabilirsiniz. Ama O insanın hayatını gerçekten inandığı değerler üzerine kurduğunu, samimiyetini bilirsiniz. Bilgesu Erenus böyle bir kadındı. Onun söylediği bozlakları herkes sevmeyebilirdi. Yazdığı her tiyatro oyunu sahnelenmeyebilirdi. Ama belli ki O, popüler olmak için yazmamış; alkış almak için söylememişti. Eşitlik, adalet, özgürlük ve barış hayalini savunduğu için yazmış, söylemiş ve mücadele etmişti.

Bu tutarlılık bazen inatçılık gibi görünebilir; bazen de romantik… Ama insan, böyle bir yaşam karşısında derin bir samimiyet duygusuna kapılmadan, saygı duymadan edemiyor. Çünkü Bilgesu Erenus’un söyledikleriyle yaşadıkları birbirini doğruluyordu. Bu tutarlılığı gösteren başka bir anımı da hâlâ gülümseyerek hatırlıyorum: İstanbul Üniversitesi’nde araştırma görevlisi arkadaşlarım demokratik ve mesleki hakları için Fen Fakültesi amfisini işgal etmişlerdi. Taleplerini duyurabilmek için geceyi de orada geçireceklerdi. Ben ise kızlarım çok küçük olduğu için gidip yanlarında olamıyordum. O sırada arkadaşım Hakan Güneş’le telefonda konuşuyorduk. “Gece uzun olacak.” dedi. “Acaba arkadaşlar için moralli ve keyifli olması için bir sanatçı falan mı çağırsak?” Aklıma ilk gelen isim Bilgesu Erenus oldu. “Çok yakınımda oturuyor. Hemen arayayım.” dedim. Telefon ettim. Hiç düşünmeden kabul etti. Herhangi bir ayrıntı sormadı bile… Dayanışma gerekiyorsa orada olmalıydı. Onun için mesele buydu. Gitti. Her zamanki gibi hak arayan insanların yanında olmayı seçti. Sonrasında, bugün hâlâ gülümseyerek hatırladığım bir telefon geldi Hakan’dan. “Bilgesu Erenus çok güzel söylüyor…” dedi. “…ama araştırma görevlileri zaten uykusuz. Bir de bozlak söyleyince herkesin uykusu geldi.” diye takılarak teşekkür etti.

Aslında bu küçük tanıklık bile Bilgesu Hanım’ı anlatmaya yetiyor. Bozlaklar O’nun için bir türkü olmanın ötesinde, Anadolu topraklarının duygusu, direnişi, hafızasıydı belli ki. Dinleyenlerin uykusu gelmiş olabilirdi ama O, yine inandığı şeyi yapmıştı. Bilgesu Erenus için sanat sadece eğlence değil, dayanışmanın bir biçimiydi sanki.

Yıllar geçti.

Bilgesu Hanım'ın son yıllarında demans hastalığının yaşamını giderek zorlaştırdığını görüyorduk. Artık çoğu insanı tanımıyordu. Zaman zaman karşılaştığımızda gerçekten hatırlayıp hatırlamadığını anlayamıyordum. Ama ne zaman evimizin önünden geçse, sanki o sıcak komşuluğu hatırlıyor hissini veriyordu hep. Kısa bir sohbet ediyor, her zamanki inceliğiyle birkaç cümle söylüyor ve sonra yardımcısıyla birlikte yoluna devam ediyordu. Belki adımızı hatırlamıyordu. Belki geçmişte yaşadığımız küçük ama iz bırakan anıları da… Ama insanın karakteri, hafızasından daha uzun ömürlü olabiliyordu demek. Bilgesu Hanım'ın nezaketi, insanlara duyduğu ilgi ve ilişki kurma biçimi hastalığın bile silemediği kadar derinmiş. Bugün geriye dönüp baktığımda, O’nu yalnızca oyunlarıyla ya da romanlarıyla değil, evimizin önünde durup "Nasılsınız?" diye sormayı hiç unutmayan o zarif komşu olarak da hatırlıyorum.

Evet, Bilgesu Erenus artık aramızda değil. Ama geriye yalnızca kitapları, oyunları ya da türküleri kalmadı. Bir zamanlar Büyükada’da çocuklara barış şarkıları öğreten kadın kaldı. Hak arayan gençlerin yanına hiçbir karşılık beklemeden koşan kadın kaldı. Hayatını inandığı değerlerle yaşamaya çalışan, bunun bedelini ödemekten çekinmeyen kadın kaldı. Bazı insanlar hem eserleriyle hem de bizzat hayatıyla hatırlanır. Bilgesu Erenus bu insanlardan biri. O’nu tanımış olmak, aynı sokaklarda yürümüş olmak ve çocuklarımızın hayatına dokunuşuna tanıklık etmiş olmak, geride büyük bir şükran ve saygı duygusu bırakıyor.

Işıklar içinde uyusun.

(SUÇ/NÖ)

Adına “çerçeve yasa” denilen "Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun Teklifi" haylidir bekleniyordu. Nihayet geldi.

İlgi duyanlar gibi ben de hemen okudum. Üzerine epey lehte ve aleyhte yazanlar, televizyon ve YouTube kanallarında çokça konuşup yorum yapanlar var. 

Tesadüfen önüme düşen bir ikisi hariç hiçbirini dinlemedim ve okumadım. Doğru mu yaptım, bilmiyorum. Ama şunu biliyorum ki önceki süreçlerden büyük çoğunluğunun cemaziyül evvellerini bildiğimden kendime “zamanım kıymetli” dedim.

Türkiye Cumhuriyeti, devlet olarak yarım asırdır şu an “evrak” imzaladığı Kürt siyasal gücüyle“fiili savaş” halindeydi. 

Üstelik bu savaş doksanlı yılların başından bu yana öyle basit ve lokal bir savaş da değildi. Ülkenin doğal kaynaklarını, altyapısını, ekonomisini, yetişmiş nitelikli insan gücünü silip süpüren! Hatta bununla da yetinmeyip dış borcu devasa düzeylere ulaşıp borcu borçla ödemek zorunda kalmışlığı gündeme taşıyan bir savaştı. Can kayıpları, sürgünlükler, yerinden yurdundan edilmeler ve ucu açık hapislikler…

Şimdi bir ilk adım atılıyor. Bu Türkiye Cumhuriyeti tarihinde önemli bir kavşak noktasına işaret ediyor. Belki onca yıldır yaşanan şiddet ikliminin toplumsal barışa dair yol haritasının beklentilerine yeterince yanıt olmayabilir. Ama bu doğaldır. Bunca yılın şiddetinin yarattığı ilkel milliyetçi ve yok sayıcı muktedir blokajın bir anda tam tersine hâl yoluna gireceği beklentisi ruh haline de kapılmamak gerekir.

Hikâyenin özü özetle şudur; bu ilk adımı sahiplenmek ve devamını da talep etmek gerekir…

(ŞD/NÖ)

“Kapını ört. Karışma. Düşündüklerini kendine sakla. İlle de konuşmak istiyorsan kendinle konuş.” Kolektif bir hissizleşmenin, yabancılaşmanın sırrını anlamak isteyenler için anahtar kelimeler bunlar olabilir. Çünkü yabancılaşmanın, korkunun ve yılgınlığın bir virüs gibi yayıldığı toplumlar başkalaşır. Zihin de bunu üretir. Ürettikleri içinde kaldıkça insan başkalaşır. Yavaş yavaş soyutlanır kendinden. Burjuva demagogların ekmeğini yemeye doyamadığı birey, bizzat “neoliberalizm” ve onun bugünkü baskı araçları tarafından yutulur. Düşünce içe döner. İçten insanı kemirmeye başlar. Düşüncenin kendini dışa vurma baskısı ile sistemin istediği “makul” insan olma kavgası yükselir kişinin içinde. Bir yanda kendisi olmak, kendi gibi, bildiği şekilde yaşamak vardır. Bir yanda “makul” bir insan olarak yaşamak. Birincisinin bedeli ağırdır. O nedenle ikinciyi seçeriz genellikle. Oysa ikincinin bedeli daha ağırdır. Kendimizle baş başa kalabildiğimiz her an kendimizi sorgulamaya başlarız. Kapitalizm buna da çözüm bulmuştur. Kendimizi yıpratmayalım diye bizi kendimizle bile baş başa bırakmaz. “Böyle boş işlere” harcayacağımız vakti artı değer üretmeye harcayalım değil mi? Böylece kendimizi de yıpratmamış oluruz. Yabancılaşma burada başlar zaten. Sonrası malum. Kendi başımıza kaldığımız her an, vicdanımız ve “normal” bir hayat arasında seçim yapmanın yıpratıcılığı içinde geçer ve hissizleşme yavaş yavaş bizi avucunun içine alır. Biriken öfkemiz hep yanlış yerlere yönelir. Ötekileştirilenler de sistemin ötekileştirme mekanizmasını yeniden üretmeye başlar. Onlar da farklı olanı öteler. Komşu evde bir çığlık duysak vicdanlı davranarak dayanamaz, yerimizde duramaz ve müdahale ederiz. Sonra bu tür durumlara karışmamamız gerektiği öğütlenir. “Hem bize nedir. Başımıza bela almayalımdır.”

Vicdanlı davranmakla susmak arasında kalınır uzun süre. Sonra “Bana ne ya” denmeye başlar. Sonrası, “Ya o da öyle davranmasaydı başına bunlar gelmezdi” olur. Artık hissizleşme, duyarsızlaşma farklı bir yöne evrilmiştir. Düşmanlaşma, verilen zararın bir parçası olma, nefreti ve ayrımcılığı yeniden üretme… Kendisinin ezilmişliğinin acısını başka ezilmişlerden çıkarmak. Bir kesime ayrımcılık yapıp, aynı kesime başkası ayrımcılık yaptığında ve bu ayrımcılığa ses çıkarmak bir risk içermediğinde de erdem abidesi kesilmek. Bu durumun çok çarpıcı bir örneği geçtiğimiz günlerde yaşandı. Hayatında hiçbir haksızlığa ses çıkardığını düşünmediğim bir otobüs şoförü kör kadınlara ücretsiz geçiş hakkını kullandıkları için hakaret ediyor. Sosyal medyada şoföre küfürler yağıyor. Oysa engellilerin ÖTV’siz araç alma hakları üzerine bir tartışmada, aynı hesaplar Nazilere taş çıkaracak öjenik yorumlar yapıyorlardı. Yani durum tamamen diş geçirmek ve yaratılan meşru zeminle ilgili. Yani ayrımcılığın ortadan kalkması değil biçim değiştirmesi ve sorunların kaynağına yönelmek yerine diş geçirebilecekleri yönden ilerlemek. Geçtiğimiz günlerde fiziken aramızdan ayrılan Bilgesu Erenus’un “İnsan Aklını Koruma Enstitüsü” Oyununda geçen bir cümle bu durumun güzel bir özeti. “Ezilenler gerçek dostlarından habersizdir çünkü. Timsah gözyaşlarına bayılırlar”

Bana bunları düşündüren, geçtiğimiz hafta yaşadığımız birkaç olaydı aslında. Yazmak da gelmiyordu içimden. Çünkü şöyle bir düşündüğümde, geçtiğimiz yıllarda da aynı aylarda benzer konuları yazmak zorunda kalmışım. Orada altını çizdiğim şeyler ne yazık ki doğrulanmış ve doğrulanmaya devam ediyor. Nefret iklimi her gün vahşet üretmeye devam ediyor. Geçen hafta otistik bir çocuk komşuları tarafından komaya sokulana kadar dövüldü. Dünya dönmeye devam etti. O leş gibi suskunluk, bu sağlamcı şiddete karşı duyulması gereken öfkeyi boğdu. Suskunluğu yine saldırgan taraf bozdu çocuğun ailesini tehdit etmeye devam etti. Biz de o kirli suskunluğumuzun gölgesinde çürümeye devam ettik. Çünkü vahşet sıradanlaştı. Mesela hayvanlara yönelik kara propaganda hayvanlara yönelik vahşeti sıradanlaştırdı. Kedi köpekten sonra martılar bile sosyal medya üzerinden hedefe konulmaya başlandı. Sağlamcılığın, Türcülüğün, ırkçılığın birbirini beslediğini defalarca vurgulamıştık. O nedenle hiçbir canlıya yönelen nefret, şiddet ve ayrımcılık birbirinden bağımsız değildir. Hatta şunun da altını çizmek önemli. Bazen sağlamcı ve ayrımcı medya dili birden fazla kesimi aynı anda hedef gösterebiliyor. Martıların kanatlarını kıran bir kişinin engelli olduğunu da haberde geçirmişlerdi. Oysa engelliliğinin işlediği vahşetle hiçbir alakası yoktu. Tahmin edileceği üzere birileri bu haber üzerinden analiz kasmaya devam etti. Yüz binlerce hayvanın neden öldürüldüğünü sorgulamayanlar, “kişi yürüyemediği için martılara bir his beslemiş ve onları da uçuş yeteneğinden yoksun kılmak için kanatlarını kırmış” gibi söylemlerle sağlamcılığı besledi. Belki kişi gerçekten öyle bir motivasyonla yapmıştır bunu bilemeyiz ama bu durum bu konuda verilen kesin hükmün sağlamcı olduğu gerçeğini değiştirmiyor.

Çünkü bu vahşeti engelliliğe bağlamak toplumdaki engellilere yönelik önyargıyı besler. Ayrıca engellilik hafifletici bir gerekçe değildir. O kişi vahşet uygulamıştır ve engelli olması onun bu vahşetinin ağırlığını hafifletmez. Özetle dönüp dolaşıp aynı yere geliyoruz. Sorunların kökenini irdeleme cesareti olmayınca hissizleşme, nefret, yabancılaşma ve ayrımcılık büyüyor. Eva Meijer’in “Kuş Evi” kitabında “bütün yavru kuşları öldürdüler” cümlesini okuduğumda zihnimde canlanan ölü kuşlar beni sarsmış, sarsıcı çok şey söyleyen kitapta öfke, utanma ve hüzün duygularımı harekete geçiren tek cümle olmuştu. Hayvanların toplanması gündeme geldiğinde, sokak köşelerinde cansız yatan hayvanlar aynı şekilde zihnimde belirmiş ve günlerce içimden atamamıştım. Oysa sonra her şeye alıştık. Alışmaya karşı vicdanı ve dayanışmayı kuşanmak zorundayız. Utanç insanın ilkel komünal dönemden bugüne getirdiği en sarsıcı duygulardan. Ben bugün kaçtığım noktalardan utanıyorum. Hiçbir şeyi düşünmeyip saçma sapan şeylerle ilgilenebiliyorum mesela. O geçici dikkat dağılmasına sığınıyorum. Bu gayet insani ve belki de bazen gerekli. Oysa gerçeklik de sabit. Ondan kaçamazsın. Kavafis’in “bu şehir arkandan gelecektir” dizesini hep kendi gölgem gibi düşünürüm. Arkamdan gelen şehir benim gölgem, gerçekliğim. Ondan kaçamayız. Evet zihnimiz de yorulabilir. Nazım’ın dediği gibi “asrım sefil, asrım yüz kızartıcı” Ondan kaçabilecek bir yer yok. O bizim gerçekliğimiz ve onu değiştirmekten başka çaremiz yok. Tüm ayrımcılığa inat kenetlenerek, kendimiz olarak, kolektif bir yaşamın tadını hatırlayarak yeni bir dünyayı yaratabiliriz.

(BS/NÖ)

Memleket aşırı operasyon mevsimine girince içeridekilerin haber değeri biraz azaldı. Komedyen kardeşimiz Deniz Göktaş Yatarmatik yıllık kotasının birinci ayını doldurması nedeniyle bir açık mektup yolladı hepimize. “Neşemizi çalamazlar” derken de şaka yaptığını izlediğini anlayan izleyiciler anlamıştı da ciddiye alıp mukabele edenleri tekzip etti güzelce.

Ülke bir zor ki; başına bir iş gelince seni savunmak için ortaya çıkanlara “Yahu ben onu mu dedim?” diye laf yetiştirmek zorunda kaldığında harcanmak üzere zihin şarjı saklamak zorundasın. Neyse Deniz Göktaş’ın güncel ihtiyaç listesine dönecek olursak cezaevi kitap okuma biriminin Moby Dick’i bir an önce okuyup teslim etmesini bekliyoruz. Takipteyiz! O Moby Dick o hücreye girecek!

Gelelim dışarıya. Her sabah şuna operasyon buna operasyon diye uyanmaktan kızgınlıktan bıkkınlık aşamasına geçenlerde değişik alışkanlıklar türemeye başladı. Doğal afetler için hazırlananlara benzer uygulamalar çıkmış. Uygulamayı indirenler “gözaltında değilim” düğmesine basarak birbirini kontrol ediyormuş.

Uygulamanın tasarımını yapanlarla görüştüm. Tasarım grubunda yer alan ancak isminin bilinmesini istemeyen kişinin dediğine göre aslında kendileri için geliştirmişler yazılımı. Siyasetçilere ve ünlülere yönelik operasyonlarla pek ilgilenmemişler ancak lavaş, tavuk kanat, şakşuka ve son olarak cezerye çetelerine yapılan operasyonlarda şirketlere kayyım atanması üzerine böyle bir teyit uygulamasının yararlı olacağına karar vermişler. “Sabah uyandığımızdan birbirimizden haberdar olmamızın günü planlamak, önceden belirlenmiş toplantı takviminin geçerli olup olmadığına karar vermek için yararlı olacağını düşündük” diyor.

Uygulama yakın çevrelerinde kulaktan kulağa yayılmış ve bir anda yoğun talep gelmeye başlamış. Gönüllükle dağıtımını yapsalar sıkıntı olacağını düşünmüşler tabii. Kaldı ki yazılımdan para kazanan şirket neden uygulamasını paraya dönüştürmesin ki? Ben de hak verdim elbette. Görüşmemizin hatırına bana uygun bir deneme sürümü hediye etmek istedilerse de kabul etmedim. Hem beleşçilikten hoşlanmadığımdan hem de işime yarayacağını düşünmediğimden istemedim açıkçası.

Ama her zaman olduğu gibi yanıldım. O kadar hızla yayılmış ki uygulama geçenlerde çocukluk arkadaşlarım uygulamayı indirmeye davet etti, onu da kabul etmedim. Reddettim diye sinirlenmiş uygulamayı indiren, hemen aradı. “Hayırdır arkadaşım, bizi mi beğenmedin?” diye sordu. Şaşırdım, kaldım. “Ne ilgisi var beğenmeyle, beğenmemeyle? Benim ihtiyacım yok buna” derken lafı ağzıma tıktı. “Biz tehdit altındayız da sen dağlardan serin misin? Bilmediğimiz bir dayın, emmin mi var?” dedi sesini daha da yükselterek. Dert dinlemeyi geçtim işittiğini anlayacak gibi değildi. “Sakinleştiğinde konuşuruz” diyerek kapattım telefonu.

Niye o kadar kızdığını anlamadım, merak ettim. Meğer şirket, uygulamayı ilk indirip en çok kişiye ulaşmayı sağlayanlara küçük güzellikler vaat etmiş. Ben de işte o promosyona taş koymuşum teklifi reddederek, meğer onaymış öfkesi. Bunu öğrenince bu defa gerçekten ürktüm. Sırf başıma iş gelsin de uygulamayı indirmediğime pişman olayım diye beni CİMER’e ihbar eder bu, dedim ve indirdim uygulamayı iyi mi!

Neyse benden daha cesur ve uygulama indirmekle uğraşmak istemeyenler el yapımı gruplar kurarak idare ediyorlarmış. Her grupla uğraşmaya takati olmayanlar durum güncellemelerine ekliyorlarmış. Böylelikle memleketin hapiste olmayan nüfusunun tamamına yakını sabah sayımını yapıyormuş. Güzel gelişmeler nihayetinde bunlar. Sevinmek gerek.

(ÖE/NÖ)

Önce FBI’a dönüp, “Bizi yakın zamanda yakalayabileceğiniz de görünmüyor. FBI bir şakadan ibarettir,” diyor. Sonra manifesto geliyor: Sanayi Toplumu ve Geleceği. Hem de düzenin gözde propaganda aygıtında yayınlanıyor. Seve seve… The Washington Post’ta. 35 bin kelimelik bir kıyamet muhtırası.[1]

Theodore Kaczynski haklı. Manifestosunda anlatıyor. Teknolojik gelişim her tür bağlamın ötesinde iyi ve kötü yanları olan zararsız bir olgu değil. Fiili kölelik düzenine doğan her teknolojik araç son tahlilde kölelik düzeninin kendisini tahkim ediyor.[2]

Özgürlüğü tehdit etmediği—hatta güçlendirdiği—kanaatine vardığınız yeni bir teknolojik ıvır zıvır için. Sadece biraz sabredin.

Mucize v2.0

Arap Baharını hatırlayın. Sosyal medya bir mucizeydi. İsyan mayalayan denetim dışı bir icat…[3]

Bugün?

Hesap kapatmalar, cezalar, parayla tutulmuş profesyonel “trol” orduları derken… Düzenin “algı üretme makinesine” dönmedi mi sosyal medya?

Üstelik artık karşımızda yalnızca neyi söyleyip söyleyemeyeceğimize karar veren bir sansür mekanizması yok. Daha sinsisi var. Neyi göreceğimize, neyi görmeyeceğimize, neye öfkeleneceğimize ve neyi birkaç saniye sonra unutacağımıza karar veren algoritmalar.

Ana sayfamız gündemin bizim için ayıklanmış ve budanmış bir simülasyonundan ibaret.

Profesyonel “trol” orduları... Yalanı üretmek, aynı cümleyi binlerce hesaptan tekrarlamak, sahte bir toplumsal çoğunluk görüntüsü yaratmak onların işi.

Bunun sosyal medyanın kendisiyle alakası yok. Matbaa da vakti zamanında feodal egemenlerin yalan üretme ve manipülasyon yaratma aracına dönüştürülmüştü. [4]

Mesele düzen ile teknoloji arasındaki diyalektik eğilimdir: Düzen, denetleyemediği her yeni teknolojiyi önce kuşatır, sonra kendi hizmetine koşar.

Dijital turnike

Teknoloji kolaylıkla reddedilebilir mi? Madem zararlı, kullanmasak?

Düzen kendini teknoloji ile devamlı tahkim ettiği için, teknoloji de yaşamın her alanını sürekli yeniden-belirliyor. Bu tablo teknolojiyi “mecburi” değilse bile “zorunlu” kılar.

Bugünün akıllı telefonları. Düzenin modern muhbirleri. İyi bir örnek.

Kimse akıllı telefon kullanmaya mecbur değil mesela. Teoride.

Pratikte banka hesabınıza girmek için telefonunuza gelen kodu yazmanız gerekir. Hastane randevusu almak, iş başvurusu yapmak, faturaya ulaşmak, resmî bir evrak edinmek, çocuğunuzun okulundan haber almak…

Bir ekran, bir aplikasyon, bir şifre.

Restoranda menü bile yok artık. Masanın köşesinde bir QR kod var. Telefonun yoksa garsona değil, zamana ayak uyduramadığın için kendine mahcup olursun.

Akıllı telefonun yok mu? Hayat durmaz elbette.

Ama sen hayatın dışına düşebilirsin.

Üstelik telefonu satın almak da yetmez. Bilmem kaç megapiksellik kamera, periskop lens, LiDAR sensörü, uydu bağlantısı, 120 Hz ekran, NFC, eSIM, kablosuz şarj, yapay zekâ işlemcisi…

Ötekinde katlanır ekran, tersine şarj, masaüstü modu, kalem, yüz kat yakınlaştırma…

Her marka kendi küçük ayrıcalığını, her ayrıcalık kendi küçük mecburiyetini yaratıyor.

Telefonunuz vardır. Ama “artık” sistemin istediği telefon o değildir.

Yoksulluğun dijital tarifesi sürekli güncellenir.

Teknoloji kolaylıkla reddedilemez. Çünkü düzen, teknolojiyi hayatın giriş kapısına turnike olarak yerleştirmiştir.

Kart bilgilerinizi giriniz

“Ne yani? Herkesin ihtiyaç duyabileceği bir solunum cihazı geliştirildi diye ona da mı karşı çıkacağız?”

Elbette hayır. Yetmez ama evet mi yoksa?

Mesele cihazın nefes aldırması değil. Nefesin anahtarının kimin cebinde olduğu.

Black Mirror’ın “Common People” bölümünü izlediniz mi?

Amanda’nın beyninde ölümcül bir sorun ortaya çıkıyor. Rivermind adlı şirket beynine yerleştirdiği implantla onu kurtarıyor.[5]

Mucize?

Bir bakıma.

Rivermind Amanda’nın hayatını kurtarır. Amanda’nın ruhunu bir yumurtanın içinde satın alarak. Ve hayat artık Rivermind’ın cebindedir.[6]

Amanda’nın hayatını aboneliğe bağlar. Temel paket, pahalı paket, premium paket… Daha iyi bir hayat için daha fazla para.

Paran çıkışmadı mı? Amanda’nın konuşmalarının arasına reklamlar iliştirir Rivermind. Ki burası Ruhi Mücerret-Murat Menteş değil mi?[7] Neyse…

Hayatta kalmak temel paket. İnsan gibi yaşamak premium.

Teknoloji hayat kurtarıyor, evet. Ardından kurtardığı hayatın kirasını topluyor. Düzen önce ihtiyacı kendi tekeline alıyor, sonra önümüze ödeme ekranını çıkarıyor.

Kart bilgilerinizi giriniz. Aboneliğinizi yükseltiniz. Şimdi yaşamaya devam edebilirsiniz.

İnsanı yaşatırken onu şirkete, devlete veya herhangi bir egemene daha bağımlı hâle getiren teknoloji, toplumun çıkarına hizmet etmiş sayılabilir mi?

Anlatılan solunum cihazını veya beyin implantını reddetmek değil.

Teknoloji boykotunun beyhudeliği başka şeydir. Her yeni cihazı “ilerleme” diye alkışlayarak düzenin değirmenine su taşımak başka.

Son yerine: Külfet-i ispât

“Yalana artık tepki gösterilmemesi ona tümüyle yeni bir nitelik katmıştır. Birdenbire, hemen hemen her yerde varlığı sona eren ya da en iyi ihtimalle asla kanıtlanamayacak bir varsayım haline indirgenen şey, doğru olmuştur.”
(Guy Debord- Gösteri Toplumu)

Söyledikleri hiçbir şeye inanmamaya hakkımız var.

Çünkü söyledikleri ile yaptıkları arasındaki mesafe artık bir şüphe değil.

Facebook, kullanıcılarına kişisel verilerini gizlilik ayarlarıyla kontrol edebileceklerini söyledi. Sonra hesap güvenliği için alınan telefon numaraları reklamlarda kullanıldı. Yüz tanıma tercihe bağlı dedi; milyonlarca hesapta özellik zaten açıktı.[8]

Google, “Konum Geçmişi”ni kapattığınızda takip edilmeyeceksiniz dedi. Oysa varsayılan olarak açık duran başka bir ayar üzerinden konum verilerini toplamaya devam ediyordu.[9]

Amazon, Alexa kayıtlarının silinebileceğini söyledi. Aileler çocuklarının ses kayıtlarını sildiğini düşündü. Kayıtların silinmediği açığa çıktı. Alexa algoritmasını geliştirmek için kullanmaya devam etmişler. [10]

Twitter, telefon numarası ile e-posta adresini “hesabınızı korumak” için istiyorum dedi. Sonra bu bilgileri reklam hedeflemekte kullandı. Güvenlik diye topladı. Reklam diye sattı.[11]

Dolayısıyla söyledikleri hiçbir şeye inanmamaya hakkımız var. Bu, söylenen her şeyi peşinen reddetmek değildir. İspat yükünü söyleyene teslim etmektir.

Bizi yalan söylemediklerine inandırmak zorundalar.

Çünkü güven, onlar için ahlaki bir ilişki değil. Bir hammadde. İşleyip satıyorlar.

[1] Theodore Kaczynski, 1978–1995 arasında düzenlediği 16 bombalı saldırıda üç kişiyi öldürdü, 23 kişiyi yaraladı. Ardından medyaya şu şartı sundu: “Yazılarımı yayımlayın, bir daha bombalı saldırı yapmayayım.” Başsavcı Janet Reno ile FBI Direktörü Louis Freeh’in tavsiyesi üzerine The Washington Post, 35 bin kelimelik Sanayi Toplumu ve Geleceği manifestosunu 19 Eylül 1995’te sekiz sayfalık özel ek olarak yayımladı. Metindeki ifadeleri tanıyan kardeşi David’in ihbarı, Kaczynski’nin 1996’da yakalanmasını sağladı. 

[2] “Teknolojik ilerleme bir bütün olarak özgürlük alanımızı sürekli daraltırken, tek başına değerlendirilen her yeni teknik gelişme arzulanır görünür.” Kaczynski’ye göre başlangıçta tercih gibi sunulan teknoloji, toplumu dönüştürerek zamanla kullanılması zorunlu bir araca dönüşür. Theodore Kaczynski, Sanayi Toplumu ve Geleceği, 127–128. paragraflar. 

[3] Tahrir Meydanı’ndaki göstericilerle yapılan araştırma, sosyal medyanın —özellikle Facebook’un— rejimin kolayca denetleyemediği bir haberleşme alanı açtığını; katılım kararını, eylemlerin örgütlenmesini ve başarı beklentisini belirlemede kritik rol oynadığını saptadı: “Diğer etkenler denetlendiğinde, sosyal medya kullanımı protestolara ilk gün katılma ihtimalini büyük ölçüde artırdı.” 

[4] Max Planck Enstitüsünün çalışmasına göre matbaa, 16. yüzyılda “otoritenin genişletilmesinde giderek daha önemli bir araca” dönüştü. 

Kutsal Roma-Germen İmparatoru I. Maximilian, bastırdığı kitap ve resimlerle kahraman hükümdar imgesini yaydı; Truva’ya kadar uzattığı soy kütükleri gibi anlatılarının “çoğu zaman gerçeklikle hiçbir ilgisi yoktu.” 

[5] Amanda ile Mike, maddi imkânları sınırlı, çocuk sahibi olmaya çalışan bir çifttir. Amanda beynindeki tümör nedeniyle komaya girince Rivermind adlı şirket, onu aylık abonelikle çalışan bir teknoloji sayesinde hayata döndürür. Şirket sürekli daha pahalı paketler çıkarınca Amanda’nın zihni reklam mecrasına dönüşür; Mike ise abonelik ücretini ödeyebilmek için internette kendisini küçük düşürdüğü, bedenine zarar verdiği videolar çekmeye başlar. İşlerini ve paralarını kaybeden çiftin çıkışsızlığı, Amanda’nın isteği üzerine Mike’ın onu öldürmesiyle son bulur. 

[6] Atıf Yılmaz’ın 1988 yapımı Arkadaşım Şeytan filminde Mazhar Alanson’un canlandırdığı Fatih, şöhret karşılığında ruhunu Ali Poyrazoğlu’nun canlandırdığı Şeytan’a satar; Şeytan da ruhu bir yumurtaya hapsedip cebine koyar. Şeytan, ruhlarını yumurtalara hapsettiği insanları buyruğu altında çalıştırır ve onların yeteneklerini Fatih’i ünlü etmek için kullanır. Yumurta, insanın artık kendi hayatının sahibi olmadığının maddi karşılığıdır. 

[7] Murat Menteş’in Ruhi Mücerret romanında insanların beyinlerine mikroçip yerleştirilir ve günlük konuşmalarının arasına istemsizce reklam cümleleri sokulur. Çipten habersiz Ruhi Mücerret de tıpkı Amanda gibi, konuşması bir şirket tarafından ele geçirilmiş canlı reklam mecrasına dönüşür. Murat Menteş, Ruhi Mücerret, April Yayıncılık, İstanbul, 2013.

[8] ABD Federal Ticaret Komisyonuna (FTC) göre Facebook, kullanıcılarına kişisel bilgilerini gizlilik ayarlarıyla denetleyebileceklerini vadetti; buna karşın güvenlik amacıyla topladığı telefon numaralarını reklamcılıkta da kullandı. Şirket ayrıca yüz tanımanın kullanıcı tarafından açılacağı izlenimini verdiği hâlde “Tag Suggestions” özelliği on milyonlarca hesapta varsayılan olarak açıktı.

[9] Google, “Konum Geçmişi” kapatıldığında gidilen yerlerin artık saklanmayacağını söylüyordu; ancak varsayılan olarak açık bulunan “Web ve Uygulama Etkinliği” ayarı üzerinden konum verisi toplamayı sürdürdü. Kırk eyaletin yürüttüğü soruşturma sonucunda şirket, 2022’de 391,5 milyon dolarlık uzlaşmayı kabul etti. 

[10] FTC’ye göre Amazon, ailelere çocuklarının Alexa kayıtlarını silebileceklerini söyledi; ancak silme taleplerinden sonra bile bazı ses kayıtlarını ve bunların yazılı dökümlerini veri tabanlarında tutmayı sürdürdü. Şirket, hukuka aykırı biçimde sakladığı bu verileri Alexa’nın çocukların konuşma biçimlerini ve aksanlarını daha iyi anlaması için algoritmasını eğitmekte kullandı. 

[11] FTC’ye göre Twitter (bugünkü X), 2014–2019 arasında 140 milyondan fazla kullanıcının hesap güvenliği için verdiği telefon numaralarıyla e-posta adreslerini, bunu açıklamadan reklam hedeflemekte kullandı. Şirket 2022’de 150 milyon dolar ceza ödemeyi kabul etti. 

(ADK/NÖ)

Türkçe rap, yakın geçmişte Türkiye müzik endüstrisinin en kârlı ve en büyük janrlarından biri hâline geldi. Telefonlardan, araçlardan ve mekânlardan taşan bu müzik, milyarlarca dinlenmeye ulaşan ışıltılı bir pazar sunuyor. Ancak bu parlak vitrinin ardında, türün köklerine ve varoluş amacına sırtını döndüğü, Türkiye'nin sosyolojik erozyonunu andıran derin bir apolitizasyon ve kimliksizleşme süreci yatıyor.

Bu dönüşümün izlerini sürebilmek için, Türkçe rap'in salt eğlence endüstrisinden ziyade bir varoluş mücadelesi olarak doğduğu Almanya geçmişine bakmalıyız.

1980’lerin sonlarında Almanya’da, Gastarbeiter jenerasyonunun çocukları iki kültür arasına sıkışmış bir arafta yaşıyordu. Almanya’da ırkçılığa ve dışlanmaya maruz kalan bu gençlerin kurduğu 36 Boys gibi sokak çeteleri, Neo-Nazi saldırılarına karşı barikat kurmanın ötesinde Almanya'da maruz kaldıkları hegemonyaya karşı kültürel sınırlarını da çiziyordu. Boe B, Killa Hakan ve Cartel gibi isimler hip-hop'ın asi ruhunu Bronx'tan Kreuzberg'e taşırken, rap bir müzik türü olmaktan çıkıp diasporanın isyan marşlarında vücut bulan bir direniş formuna dönüştü. İlk nesil Türkçe rapçiler için mikrofon, asimilasyona ve ırkçılığa karşı verilen varoluş mücadelesinin doğrudan aracıydı. Bu dönemdeki rap son derece politikti; çünkü o sokaklarda göçmen olarak var olabilmek başlı başına politik bir duruştu.

Almanya'da göçmenlik üzerinden kurulan bu ötekileştirilme durumu, 2000'lerin başında Berlin-İstanbul hattıyla Türkiye'ye taşındığında sosyolojik bir metamorfoz geçirerek sınıfsal bir öfkeye dönüştü. Ceza, Sagopa Kajmer ve Fuat gibi isimler Almanya’daki mağduriyeti, İstanbul'un yoksul çeper mahallelerindeki sosyo-ekonomik sıkışmışlığa ustalıkla tercüme ettiler. Kültür artık gurbetçilerin değil, görünmez kılınan kent yoksullarının da sesi olmaya başlamıştı.

Bu evre, ekonomik olanaklardan ve fırsat eşitliğinden yoksun gençlerin kendi kültürel sermayelerini inşa ettikleri Türkçe rap'in niteliksel anlamda altın çağı oldu. Gençler içlerinde biriken öfkeyi şiddetle değil; sözlükler devirerek, sosyolojik gözlemler yaparak ve edebiyatı sokak jargonuyla birleştirerek dışa vurmaya başladı.

"Biz sokaktan geliyoruz ve sokağın, yeraltının gerçeklerini anlatıyoruz. Televizyonlarda size gösterilen o pembe tablolar Türkiye'nin gerçeklerini yansıtmıyor. Politikacılar sorunlarımızı görmezden geliyor, sesimizi duymuyorlar. Bizim elimizde silahımız yok; sadece mikrofonumuz ve kelimelerimiz var. Biz bu mikrofonla isyanımızı, yoksulluğu ve sistemin insanları nasıl ezdiğini haykırıyoruz. Rap, susturulanların, görmezden gelinenlerin sesidir. Gençler içlerinde biriken o devasa öfkeyi, o sıkışmışlığı şiddetle değil; kelimelerle, müzikle dışa vuruyorlar." (Ceza - Crossing the Bridge 2005) - Yönetmen: Fatih Akın)

2000'lerin başı, bilgisayarların ve ev tipi mikrofonların yaygınlaşarak üretim araçlarının ucuzladığı bir dönem oldu. Yatak odası stüdyoları ve internet forumları, müzik endüstrisindeki tekelleri kırmayı hedefleyen "otonom bölgeler" yarattı. Ülkede 2000'lerin ortasından 2013'e dek hissedilen psödo-özgürlükçü atmosfer, farklı alt kültürlerin birbirleriyle temas etmesine yol açtı. Underground Rap, gettosundan çıkıp popüler kültürün bıraktığı boşluklardan içeriye sızdı. Birçok şehirde kurulan bağımsız kolektifler, yeraltı albümleri ve ucuz konserler; kapitalist endüstriye muhtaç olmadan tam bağımsız üretim ve dağıtımın mümkün olduğunu gösterdi.

Geniş kitlelere ulaşan her alt kültürün yazgısında olduğu gibi, Türkçe rap de popülerleştiğinde kapitalist medya endüstrisinin radarına girdi. 2010'ların ikinci yarısında dijital platformların fiziksel medyayı yuttuğu sıralarda ana akım tarafından yeniden keşfedilen sanatçılar kültürel bir soylulaştırmaya maruz kaldı. Kültürün sivri uçları pazar payı uğruna neredeyse tamamen törpülendi.

Hızla kapitale, şöhrete ve devasa gelirlere ulaşan bağımsız rapçiler, bu konfor alanlarını kaybetmemek ve değişen sert siyasi iklimin tepkisini çekmemek için hızla apolitikleşti. Önceki jenerasyonların beşeri adaletsizlikleri dile getirdiği şarkı sözleri; yerini 808 baslarına, pop/trap formlarına, lüks araçlara ve içi boşaltılmış bir mafya romantizmine bıraktı. Sokak artık yaşanılan bir gerçeklik olmaktan çıkıp, sadece kliplerde görünen sentetik bir imaja dönüştü.

Rap kültürü içerisinde kontrolsüzce büyüyen ve sadece hızlı sosyal medya etkileşimi için kullanılan Battle Rap konsepti, müzikal üretimin içini boşalttı. Sadece "dissleşme" üzerine kurgulanan şovlar; şarkıların edebi derinliğini ve müziksel niteliğini tamamen gölgede bıraktı. İyi söz yazmanın ve kompozisyon kurmanın yerini, karşısındakine hakaret edebilme ve holiganlaşmış bir kitlenin enerjisinden faydalanma çabası aldı.

Bu apolitik uyuşuklukta, ana akıma entegre olurken politik-toplumsal eleştiriyi modern bir trap/reggae sound'uyla ulaştıran istisnai örneklerden biri Ezhel’in Müptezhel albümüydü. Sınıf eşitsizliğini, yoksulluğu ve geleceksizliği nitelikli bir prodüksiyonla birleştiren albüm devasa bir uyanış yarattı. Ancak devlet aygıtının bu muhalif reflekse yanıtı acımasız oldu. Ezhel'in maruz bırakıldığı hukuki süreçler, hapis, linç kampanyaları ve sürgün hayatı, kültürel denetçilerin rap camiasına verdiği açık bir ultimatomdu. Bu vaka, korkuyu ve otosansürü kurumsallaştırırken; yeni nesil rap, toplumsal olaylara yüz çevirmeyi bir endüstri standardı hâline getirdi.

Bugün Türkçe rap; bot dinlenmelerin, kopya şarkıların ve niteliksiz ilişkiler ağının elinde kültürel etkisini tamamen yitirmiş durumda. Güncel piyasayı domine eden işlere bakıldığında, sosyo-kültürel atmosferi yansıtan kültürün yerini; karikatürize mafya özentiliğinin, kadın düşmanlığının ve içi boşaltılmış kimliklerin aldığı görülüyor. Şarkıların büyük çoğunluğu sentetik zenginlik gösterişine, anlamsız nakaratlara ve suçu normalleştiren plastik çete simülasyonlarına sıkıştı. Müzik ve söz kalitesi 15 saniyelik viral olma kaygısına kurban edilirken, rap isyanın dili olmaktan çıkıp kapitalizmin yozlaşmış tüketim vitrinine dönüştü.

Peki, bu estetik çukurdan çıkış mümkün mü?

Cevabı Amerika'nın kendi tarihsel döngüsünde arayabiliriz. Tıpkı Türkçe rap'in Kreuzberg'de doğması gibi, Amerikan rap'i de 80'ler ve 90'larda siyah şairlerin elinde politik bir direniş hattı olarak filizlenmişti. Grandmaster Flash, Public Enemy, Tupac ve N.W.A gibi isimler; ırkçılığa ve sistem baskısına karşı müziği bir mücadele aracı olarak kullandılar. Ancak bu kültür 2000'lerde, tıpkı bugün Türkiye'de yaşandığı gibi endüstriye teslim oldu. Bling Era adlı bu dönemde dev şirketler rap'in politik dişlerini sökerek onu lüks tüketime, kalın kolyelere ve kadın düşmanlığına dayalı plastik bir ürüne dönüştürdü.

Fakat Amerikan rap'i bu ölüm döşeğinden kalkmayı başardı. 2010'ların sonu ve 2020'lerde Kendrick Lamar, J. Cole, Tyler the Creator gibi vizyoner söz yazarları, edebi yeteneklerinin yanı sıra kurdukları organik iş yapılarıyla (TDE, Dreamville vb.) endüstride söz sahibi oldular. Üretimi sömürücü şirket tekelinden çıkaran bu yapılar sayesinde derin sosyolojik gözlemler ana akımı içeriden fethetti. Bu uyanışın zirvesi, Kendrick Lamar'ın DAMN. albümüyle Pulitzer Ödülü'nü kazanması oldu. Tarihte ilk kez caz veya klasik müzik dışından bir sanatçıya verilen bu ödül, yeni jenerasyonun köklerinden taşıdığı gücü Amerikan rap müziğine yeniden kazandırabileceğinin en somut kanıtıydı.

Türkçe rap'in kurtuluşu da dijital imkanları kullanan cesur, entelektüel adımlarda gizli. Zehirlenen bu sektörde kalıcı olmanın yolu; güçlü söz yazarlarının öne çıkması, sanatçıların bağımsız yapılarını kurarak birleşmesi ve Kreuzberg'deki ilk varoluşsal isyanı bugünün karmaşık dünyasına kültürel bir isyan olarak yeniden tercüme etmesidir. Çünkü Türkçe rap, steril bir eğlence alanı veya ticari proje değil; sıkışmışlığa ve dışlanmışlığa karşı doğmuş bir hayatta kalma refleksidir.

(ECS/NÖ)

Haftalardır Christopher Nolan’ın yeniden yorumladığı Homeros’un unutulmaz destanı Odysseia ile mitolojiyi konuşmaya, üzerine yazmaya devam ediyoruz. Mitolojinin yalnızca eski anlatılardan ibaret olmadığını hatırladığımız bu günlerde okunması gereken başka bir eserden söz etmek istiyorum. Çağdaş edebiyatın en keskin zekâlarından Margaret Atwood’un kaleme aldığı Penelopia. Ufkumuzu ve bakış açımızı kökten değiştirecek bir roman.

Daha önce başka eserleriyle bu köşeye konuk olan Margaret Atwood’u biliyorsunuz; yarım asrı aşan yazın yolculuğunda kurmacayı her zaman toplumsal iktidar ilişkilerini, görünmeyen emek biçimlerini ve kadının üzerindeki eril tahakkümü teşhir eden politik bir araca dönüştürmüş bir yazar. Damızlık Kızın Öyküsü’nden Kör Suikastçı’ya kadar tüm eserlerinde Atwood’un en sevdiğim tarafı, okuru edilgen bir kurban anlatısıyla baş başa bırakmaması.

Mağduriyeti romantize etmemek…

Aksine Atwood; distopyanın, tarihin ve mitos’un arkasındaki soğukkanlı güç mekanizmalarını bize tüm çıplaklığıyla gösterir. Onun edebiyatı, felaketi ya da mağduriyeti romantize etmeden, sistemin dişlilerini ve o dişlilerin arasında kimlerin ezildiğini doğrudan gösterme sanatıdır.

Penelopia da öyle bir eser; bilindik hikâyeyi klişelerden temizleyip Penelope’yi ne tamamen masum, ne tamamen mağdur ne de mükemmel bir kadına dönüştürmeden konuşturmayı başarır.

Atwood daha romanının başında alışılmışın dışında bir giriş yapar.

“Öldüğüme göre artık her şeyi biliyorum.”

Penelope artık ölmüştür ve Hades'te yaşamaktadır. Binlerce yıldır insanlar onun hakkında konuşmaktadır. “Sadık eş”, “iffet timsali”, “bekleyen kadın.”

Ancak Penelope bundan rahatsızdır. Çünkü anlatılan hikâyenin yalnızca Odysseus'un versiyonu olduğunu söyler. Bu kez kendi hikâyesini kendisi anlatmaya karar verir.

Romanın temel hareket noktası da budur; Homeros’tan başlayarak defalarca “öyle lüzum görüldüğü üzere” türlü kılıklara büründürülen, kutsanan Penelope’yi ve yıllar boyunca “fahişe” diye yaftalanan on iki hizmetçi kızı kendi ağızlarından dinleme fırsatı sunmak.

Sorgulayan ve sorgulatan bir Penelope

Meşhur bir söz vardır: “Hikâyeyi bir de kurttan dinlemek lazım.”

Atwood Penelopia’da bunun da ötesine geçer; hikâyeyi kurttan bile değil, bugüne kadar hep yanlış anlaşılmış ya da hiç anlatılmamışların anlatısına dönüştürür.

Atwood’un Penelope’si, kocası 20 yıl boyunca uzaklardayken yalnızca gözyaşı döküp bekleyen pasif bir figür değil. O; ekonomiyi idare eden, saray siyasetini yöneten, oğlunu büyüten ve talipler karşısında zekâsıyla ayakta kalan politik bir stratejist. Gündüz dokuyup gece söktüğü kefen, sadakatin göstergesi olduğu kadar hayatta kalma mücadelesinin pragmatik bir aygıt.

Bu romanın Penelope’si kendisine de diğerlerine de karşı oldukça açık sözlü, anlatı dili oldukça samimi. Hikâyeyi bildiği kadarıyla anlattığını söylerken, kendini de aklayıp, paklayıp, yüceltmeye hiç uğraşmıyor. Ancak sorguluyor, sorgulatıyor.

Daha ilk sayfalarda, Odysseus’un çeyizi ile birlikte Penelope’yi İthaka’ya götürdüğü bölümde bir baba-kız yorumu var ki, romana sizi hemen bağlıyor. Penelope o bölümü şöyle aktarıyor:

Arabamız yola çıktığında babamın arkamızdan koşup, kalmam için yalvardığını, Odysseus’un da onunla birlikte İthaka’ya gitmek mi, yoksa babamla kalmak mı istediğimi sorduğu kulağınıza gelmiştir. Verdiğim yanıtın yaşmağımı örtmek olduğunu, kocamı istediğimi dile getiremeyecek kadar iffetli olduğumu, bu erdemimi anımsatması için heykelimi diktikleri söylenir.

Söylediklerinde gerçeklik payı yok değil. Ancak yaşmağımı indirmemin nedeni güldüğümü gizlemekti, öz kızını denize atmış bir babanın aynı kızın arkasından koşarak “Benimle kal!” diye dil dökmesi gülünesi bir sahneydi.

Ve Koro sahnede…

Bu nefis alıntıdan hemen sonra şunu belirtmem lazım, bence romanın asıl gücü Penelope’nin kendi sesini bulması kadar, on iki hizmetçi kızı sahneye çıkarmasında yatar. Atwood on iki hizmetçi kızın sesini bir Koro’ya dönüştürür ve onlara söz hakkı tanır.

Penelope’nin çocukluğunu anlattığını, kendi kendine yetmeyi erken yaşta öğrendiğini, ailesinden destek görmediğini anlattığı bölümden sonra ilk kez söz alan Koro, şöyle çarpıcı bir giriş yapar:

“Biz de çocuktuk. Biz de yanlış ana-babanın çocuğu olarak dünyaya gelmiştik. Yoksul ana babalar, köle ana babalar; bizi satan ana babalar, çocukları çalınan ana babalardan. Bu ana babalar ne tanrıydılar ne yarı-tanrı, ne peri ne de Naiades. Saraylarda işe koşulmuştuk çocuk halimizle; gün ağardıktan karanlık çökene dek alın teri dökerdik, çocuk halimizle. Ağladığımızda gözyaşımızı dindiren olmazdı. Uyukladığımızda tekmeyle uyandırılırdık.”

Bu Koro, Penelope’nin anlatılarının ardından roman boyunca devreye girerek hikâyeye yepyeni bir katman katıyor.

Atwood, bu kadınları ahlaksız ya da sadakatsiz olarak resmetmiyor. Onlar, Penelope’nin saraydaki talipler hakkında bilgi toplamak üzere görevlendirdiği gizli casuslar. Hayatta kalmak için bedenlerini ve varlıklarını gücün hizmetine sunmak zorunda kalan bu köle kadınlar, günün sonunda efendilerinin iktidar hesapları arasında sıkışıyor ve işlemedikleri bir suçun bedelini canlarıyla ödüyor.

Sözcükler ideolojiktir

Metinlerin nasıl ideolojik birer araca dönüşebileceğini anlamak için kurmacadaki bu kırılmadan önce dilin kendisine bakmak gerekiyor. Burada başka bir çalışmadan da söz etmek şart. Pennsylvania Üniversitesi’nden klasik filolog Emily Wilson, 2017 yılında Odysseia’yı İngilizceye çeviren ilk kadın profesör olarak edebiyat tarihinde devrim niteliğinde bir adım attı.

Wilson, yaklaşık 400 yıldır yapılan çevirilerin meşhur ifadelerini incelediğinde, anlatının nasıl erkek merkezli (androcentrik) bir süzgeçten geçirildiğini kanıtladı. Bunun en çarpıcı örneği, Odysseus’un İthaka’ya döndüğünde taliplerle ilişkiye girdikleri gerekçesiyle astırdığı on iki kadın oldu.

Yüzyıllardır eril çevirmenler bu kadınları metne kendi ahlaki yargılarını ekleyerek “fahişeler -  whores” aktarmışlardı. Oysa Homeros’un orijinal Yunancası onlara ahlakî yargı içeren bir etiket yapıştırmıyordu. Wilson, bu kadınların özgür iradeye sahip bireyler değil, savaş ganimeti olarak İthaka sarayına getirilmiş “köle kadınlar - slaves / enslaved women” olduğunu vurguladı.

Biliyoruz ki, tek bir kelime değiştiğinde bütün hikâye değişir. Bu hikâyede “fahişe” dediğinizde ahlaki bir yargı üreterek katliamı meşrulaştırırsınız. “Köle kadın” dediğinizde ise ortadaki yalın güç ilişkilerini ve mülkiyet düzenini görünür kılarsınız.

Kurmacanın adaleti

Emily Wilson’ın filolojik düzeyde dilde gerçekleştirdiği bu adalet arayışını, Margaret Atwood kurmaca düzleminde tamamlamış aslında. Atwood, Penelopia’da mitin temel olay örgüsünü bozmamış; ancak bakış açısını kökten değiştirmiş.

Atwood’un metnini yetkin kılan en temel unsur, anlatıyı bilindik bir kurban anlatısına çevirmemesi. Penelope bir kadın olarak ataerkil sistemin baskısı altında; ancak aynı zamanda bir “kraliçe.” On iki hizmetçi kız ise hem kadın hem de “mülk.”

Atwood, Penelope’yi kusursuzlaştırmamış, onun bu genç kadınları koruyamayışındaki veya korumayışındaki sınıfsal mesafeyi ve etik sorumluluğu sorgulamaya açık bırakmış.

İşte bu noktada farklı okumalar yapabilir, acı gerçekler üzerine düşünebiliriz.

Kraliçe ve köle ilişkisi

İlk olarak kraliçe ile köle ilişkisine bakalım; bu hikâye bize çok net gösteriyor ki kadın deneyiminin ortaklığı, sınıfsal çıkar çatışmasının önüne geçemez.

Hadi soralım: Penelope, hizmetçi kızları taliplerin arasına gönderirken kendi iktidarını koruma stratejisi gütmüyor mu? Kızlar için bu durum bir vatan savunması mı, bedenlerinin sömürülmesi mi? Odysseus eve dönüp kıyımı başlattığında Penelope’nin sessizliği, iktidar yapılarının kendi sınıfını nasıl koruduğunu göstermiyor mu?

“Cinsel Şiddet” ve “Savaş Ganimeti”

Wilson’ın slaves (köleler) kelimesinde ısrar etmesi, bugün toplumsal cinsiyet odaklı hukuk mücadelelerinde tartıştığımız “rıza” kavramına antik dünyadan tutulan bir ışık. Savaş ganimeti olarak saraya getirilen bu kadınlar için cinsel erişilebilirlik bir tercih değil, hayatta kalma koşulu.

Sormaya devam edelim: Çevirmenlerin yüzyıllarca bu durumu “ahlaki bir sapma” (fahişelik) olarak çevirmesi, eril iktidarın şiddeti ve rızasızlığı görünmez kılma yöntemi değil mi?

Diğer taraftan, Odysseus’un yirmi yıl aradan sonra nihayet evine döndüğünde en zayıf halka olan hizmetçi kızları asması, muktedirin güç gösterisi değil mi?

Sınıf, iktidar ve kesişimsel hakikat

Atwood ve Wilson’ın sunduğu bu okuma, feminist teorinin en temel ilkelerinden birini hatırlatıyor; cinsiyet, sınıftan ve mülkiyet ilişkilerinden bağımsız düşünülemez.

İthaka sarayındaki trajedi, yalnızca ataerkil bir baskı hikâyesi değil; aynı zamanda bir sınıf çatışması. Penelope, patriyarkanın tehdidi altındaki bir kraliçe; on iki hizmetçi kız ise hem patriyarkanın hem de Penelope’nin dâhil olduğu mülkiyet düzeninin ezilenleri.

Odysseus’un kılıcından akan kan, sadece “ihanet eden hizmetçilerin” değil, güç ilişkilerinin en altında kalan, söz hakkı olmayan, bedenleri savaş ganimeti sayılan köle kadınların kanı.

Öyle ya iktidarlar değişir, kahramanlar döner, stratejiler işler; ancak faturayı her zaman tarihin dipnotuna sıkıştırılanlar öder.

Anlatı hakkının iadesi

Özetle, Wilson ve Atwood aynı tarihsel adaletsizliğe iki ayrı kulvardan itiraz eder. Emily Wilson bize çevirilerin de ideolojik olabileceğini gösterirken, Margaret Atwood aynı ideolojinin kurmaca üzerindeki yıkıcı etkisini görünür kılar. Wilson metindeki kelimeleri sorgular; Atwood ise metnin susturduğu sesleri.

Wilson, “fahişe” kelimesini metinden çıkarır; Atwood ise romanında bu kelimeyi kullanır; ancak hizmetçileri etiketlemek için değil, eril düzenin ve taliplerin ahlakçı yargı üretme mekanizmasını ifşa etmek için bilinçli olarak yerleştirir.

Romanın en çarpıcı bölümlerinden biri, ölen hizmetçi kızların Odysseus'u yargıladığı hayali mahkeme sahnesidir. Oradan yapacağım mini bir alıntı, yazarın bu konudaki hassasiyetini ve ustalığını çok iyi gösterir.

Penelope: Onları iyi tanırım, Sayın Yargıç. Severdim hepsini... Odysseus’un onların aleyhine dönmesine neden tecavüze uğramaları değildi. İzinsiz tecavüz edilmeleriydi.

Yargıç: (gevrek gevrek güler) Affedersiniz, Bayan, ama tecavüzün anlamı bu değil mi zaten? İzinsiz yapılması.

Savunma Avukatı: Sahiplerinin izni olmadan, Sayın Yargıç.

Atwood, suçun ölçütünün bir anda kadının rızası olmaktan çıkıp mülkiyet hakkına dönüşmesini birkaç satırlık bu diyalogla görünür kılıyor. Antik dünyanın hukuk anlayışını bugünün kavramlarıyla yargılamıyor ama onu kendi mantığı içinde açığa çıkarıyor.

Sonsöz hizmetçi kızların

Bu arada roman kahramanlık üzerine de yeniden düşünmemize neden olur. Odysseus, bu romanda da zekidir, cesurdur ama aynı zamanda on iki genç kadının ölüm emrini veren kişidir. Atwood burada kahramanlık mitini parçalar. Öyle ya bir insan aynı anda hem kahraman hem zalim olabilir.

Mitler de türlü türlü okunabilir, yazılabilir. Çünkü mitler donmuş metinler değil. Her çağ kendi sorularını yeniden sorar, kendi yanıtlarını arar. Bu yüzden Christopher Nolan bugün yeniden Odysseia’yı dönebiliyor. Bu yüzden Emily Wilson aynı destanı yeniden çevirebiliyor. Bu yüzden Margaret Atwood anlatıcıyı değiştiriyor.

Homeros'un anlattığı hikâye değişmiyor ama onu dinlediğimiz yer değişiyor. Sonuçta Homeros’un destanında dipnot dahi olamayanlar, en nihayetinde Atwood’un anlatısında kendi korolarıyla tragedyalarını söylüyor. Ve bizler, tarihi tek bir anlatıcının tekelinden kurtarmanın hakikate giden tek yol olduğunu bir kez daha anlıyoruz.

Benim Penelopia adıyla Dilek Şendil çevirisiyle Merkez Kitaplar baskısından (2006) okuduğum, daha sonra Alfa Kitap’tan yine Şendil çevirisiyle Penelope olarak yayımlanan (2017) romanda Atwood, Sonsöz’ü hizmetçi kızlara bırakır. Biz de öyle yapalım.

Çıkmazdı sesimiz
Adımız yoktu
Yoktu hiç seçeneğimiz
…
Üstlendik suçu
Haksızlık su
Ama şimdi buradayız
Hem de hepimiz
Sizden farksız

(NK/NÖ)

Serdar Akar'ın Dar Alanda Kısa Paslaşmalar filminin final sahnesi, futbol üzerine söylenmiş en güçlü sözlerden birine ev sahipliği yapar. Mahallenin toprak sahasında Suat, çocuklara antrenman yaptırırken oyunun inceliklerini anlatır. Paslaşmayı, birlikte hareket etmeyi, takım olmayı... Sonra bütün bunları tek bir anlatıda toplar:

 "Hayat, futbola fena halde benzer. Futbol, şahsi beceri gerektirir. Değişmez o da ayrı konu. Ama aynı zamanda da toplu oynanan yani insanların bir takım halinde oynadığı bir oyundur. Hayat da böyle değil mi? İstediğin kadar yetenekli ol, iyi bir takımın yoksa mantarlarsın…Hayat fena halde futbola benzer."

Futbol artık yirmi iki kişinin bir topun peşinden koştuğu basit bir oyun olarak anılmıyor. Yeni oyun anlayışları sahadaki her ayrıntıyı değiştirdi. Sistem artık iyi oyuncuların birbirleriyle nasıl ilişki kurduğunu doğru kurgulayabilmek üzerinden şekilleniyor.

Siyaset de böyle değil mi? İlk yazıda futbolun bize "alan yaratma" üzerine ne söyleyebileceğini tartışmıştık. Alan yaratabilmek, oyunun bir parçası. O alanlara ulaşabilmek için önce baskıyı aşmamız gerekir. Dolayısıyla futbolun önemli kavramlarından biri karşımıza çıkıyor: pres.

Pres, en basit haliyle, top rakipteyken baskı kurarak onu hataya zorlamak ve topu mümkün olan en kısa sürede geri kazanmaya çalışmaktır. Aynı zamanda rakibin seçeneklerini tek tek kapatmaktır. Onu istemediği pası atmaya, istemediği bölgeye gitmeye mecbur bırakmaktır. Bazen top rakipteyken bile oyunun kontrolünü elinde tutabilmektir. Futbolun en ilginç bulduğum yanlarından biri de budur. Bazen top rakiptedir ama oyunu siz oynarsınız.

Dolayısıyla futbol ile siyaset arasındaki benzerliği daha görünür hâle getirebiliriz.

Pres altında oyunu nasıl kuracağız?

Artık topu ayağında tutmak tek başına bir anlam ifade etmiyor demiştik. Mesele, rakibin baskısını aşarak oyunu istediğin şekilde kurabilmek. Peki bu baskıyı nasıl aşacağız?

Rakip sizi istediği şekilde oynamaya zorluyor. Pas kanallarını kapatıyor, merkezdeki bağlantıları kesiyor, sizi çizgiye doğru itiyor ya da uzun top oynamaya mecbur bırakıyor. Bir anlamda oyunun ritmini de yönünü de belirlemeye çalışıyor. Baskıyla beraber rakibin düşünme biçimi değişiyor.

Bugün Türkiye'de tartışılan yeni siyasal süreci de bu çerçevede düşünmek gerekiyor. Çünkü ortada bütün aktörlerin birbirini yeniden konumlandırmaya çalıştığı bir mücadele alanı var. Bu mücadelede kimin kimi hangi pozisyona zorladığı belirleyici olacak.

İyi takımların önemli bir bölümü topu rakibe bırakmaktan korkmuyor. Hatta bunu bilinçli olarak tercih ediyorlar bile diyebiliriz. İlk bakışta geri çekiliyormuş gibi görünüp rakibi kendi istedikleri bölgeye çekiyorlar. Belirli pas kanallarını açık bırakıyor ve oyunu önceden hesapladıkları alanlara yönlendiriyorlar. Futbol literatüründe buna çoğu zaman "pres tuzağı" deniyor. Rakip istediği yere oynayamıyorsa ve sürekli sizin öngördüğünüz kararları almak zorunda kalıyorsa top onda olsa bile oyunun kontrolü sizdedir.

Siyasal mücadele de çoğu zaman buna benzer refleksler gösteriyor.

Rakibin oyununu oynamak zorunda mıyız?

Uzun yıllardır muhalefetin temel reflekslerinden biri, iktidarın attığı her adıma doğrudan cevap vermek oldu. Gündem değiştiğinde gündem değiştirmek, bir açıklama geldiğinde ona açıklamayla karşılık vermek, her hamleyi anında karşılamaya çalışmak... Böyle olunca siyaset büyük ölçüde rakibin temposuna göre oynanan bir oyuna dönüşüyor. Rakibin temposuna teslim olan takımın oyunu kontrol etmesi neredeyse imkânsızdır.

"Süreç" etrafında yaşanan tartışmalar buna iyi bir örnek. Tartışmanın ekseni çoğu zaman "iktidar samimi mi?", "Bahçeli neden bunu söyledi?", "Erdoğan neyi hedefliyor?" sorularına sıkışıyor. Süreç devlet aklına ilişkin bir tartışma olarak kalırsa top rakibin istediği bölgede dolaşmaya devam eder.

Bizim yapmamız gereken şey oyunun hangi zeminde oynanacağını belirleyebilmektir. Kendimize şu soruyu soralım: Bu süreç, demokrasi güçlerine hangi yeni siyasal alanları açıyor ya da hangi alanlara müdahale etme imkânı sunuyor?

Futbolda pres yapan takım, baskı kurarken arkasında mutlaka boşluk bırakır. Aynı şeyi siyaset için de düşünebiliriz. İktidar bütün dikkatini güvenlik ve süreç tartışmalarına yoğunlaştırırken emek rejiminin derinleşen krizleri, kadınların ve LGBTİ+ların yaşam hakkı mücadelesi, MESEM uygulamaları, güvencesiz çalışma ya da barınma sorunu ortadan kalkmıyor. Bu başlıklar yeni siyasal müdahaleler için daha görünür hâle geliyor. Sorun, bu boşlukları görebilecek bir siyasal perspektife sahip olup olmadığımızdır.

Bahçeli bir günde demokrasi savunucusu olmadı, siyasal iktidarın karakteri de değişmedi. Buna karşın bugün böyle bir sürecin konuşuluyor olması, iktidarın da belirli siyasal basınçlar altında yeni hamleler yapmak zorunda kaldığını gösteriyor. Yani siyasal iktidar da belirli alanlara sıkıştırılabilir ve belirli pozisyonlara zorlanabilir.

Bu yüzden birincil soru "iktidar ne planlıyor?" yerine "biz nasıl bir oyun planı kuruyoruz?" sorusu olmalı. Toplumsal muhalefet kendi hattını örgütleyebilir ve demokrasiye uzanan talepleri ortak bir mücadele programında buluşturabilirse süreç iktidarın yönettiği bir oyun olmaktan çıkar. İyi bir takım, boşluğunu kendisi üretir.

Bu maçın sonunu bekleyenler var

Peki bütün bunlardan geriye ne kalıyor?

Bugün "süreç" üzerine yürüyen tartışmaların da anlamı burada düğümleniyor. Süreç, siyasal aktörlerin birbirleriyle kurduğu ilişkinin adı olarak kalacaksa tarihsel bir değer üretmeyecektir.

Sözü şöyle bağlayalım: Ezilenler FC'nin gole ihtiyacı var. Skoru değiştirecek olan birlikte oynayabilen ve birbirinin önünü açabilen bir takım olabilmek.

Şairin dediği gibi:

"Bunu bekliyor ıslak çukurlarda üşüyen şu yoksul çocuk,

bunu bekliyor gözevleri kurutulmuş analar,

bunu bekliyor zincirin oyduğu bilek,

bunu bekliyor açlık, kuraklık..."

Bütün bu tartışmaları bu yüzden yapıyoruz. Oyunun sonucuyla gerçekten ilgilendiğimiz için. Takımımıza bağlılığın gereği olarak...

Yazının ilk bölümüne buradan ulaşabilirsiniz. 

(ZA/NÖ)

“(Ey inkârcılar!) Sizi yaratmak mı daha zor yoksa göğü yaratmak mı?

Onu Allah bina etti.

Onu yükseltip kusursuz biçimde düzenledi.

Gecesini kararttı, gündüzünü aydınlattı.

Bundan sonra da yeri döşeyip yaydı.

Ondan sularını ve otlaklarını çıkardı.

Dağları sapasağlam yerleştirdi.

Bütün bunları Allah,

sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için yaptı.” Nâziât / 27-33

Çocukluğumda en çok sevdiğim şey bir sofra etrafında toplandığımızda, özellikle o sofra hazırlanırken oynadığımız “beş taş” gibi küçük el oyunları ve babamın anlattığı, masallar, hikâyeler, mesellerdi. Bazen öğle saatlerinde babam bizi etrafına toplar ve basit bir yemek yapmaya karar verirdi. Biz kardeşler babamın hazırladığı bu yemekleri hâlâ sevgiyle anıyor ve kendi aramızda bu yemeğe “şaştım aşı” diyoruz. Eeee. Evde o anda yeterli malzeme yoksa ne yapacaksın? Elindeki tüm malzemeleri karıştırıp “şaştım aşı” yapacaksın. Şimdilerde ara sıra erkek kardeşim şaştım aşı yapsa da babamın yaptığı yemeğin aynı lezzetini bulamıyoruz itiraf etmeliyim ki... Her neyse... Şaştım aşının lezzeti bir yana babamın anlattığı hikâyeler bize sevgi aşılayan, yaşama dair duruşumuzu güçlendiren şeylerdi. Bu mesellerden birini hiç unutmadım.

Kuyu başında bir kadın ve susayan bir köpek

Mesele göre, susuzluktan ölmek üzere olan bir köpek bir kuyunun etrafında dolaşıp duruyormuş. Bir kadın, onu görmüş ve ayakkabısını çıkarıp kuyudan su alarak köpeğe içirmiş. Bu yüzden kadının günahları affedilmiş ve cennete gitmiş. Öte yandan başka bir kadın bir kediyi hapsedip aç ve susuz kalarak ölümüne sebebiyet verdiği için cehenneme gitmiş.

Yıllar sonra bu meselin, Buhari ve Müslim’in aktardığı “sahih”, yani “gerçek” kabul edilen hadislerden biri olduğunu öğrenecektim ama benim için her zaman yaşama dair bir çok şeyi aynı anda söyleyen bir mesel olarak kalacaktı aklımda. Öncelikle insanları kategorize etmemeyi anlatıyordu. Köpeğe su veren kadın bir seks işçisiydi; hadise göre bu kadının “seks işçisi” olması onun kötü olduğu anlamına gelmiyordu. Bir köpeğe su verip ona iyi geldiği için ödüllendiriliyordu. Öte yandan dindar görünen, formel anlamda dini gerekleri yerine getiren biri, bir canlıya kötü davrandığı için cezalandırılıyordu. Bir yandan tüm canlılara duyulan şefkati anlatırken bir yandan da “ahlak bekçiliği” denilen şeyin ne kadar kötü olduğunu anlatıyordu hadis bir anlamda. Demek ki insanın kim olduğunun, ne iş yaptığının, sınıfının, cinsiyetinin, ırkının önemi yoktu. Nasıl göründüğünün değil nasıl olduğunun, özünün, etik değerlerinin önemi vardı. Tıpkı Hayyam’ın rubaisindeki gibi:

“şeyh fahişeye demiş ki: - utanmaz kadın;

her gün sarhoşsun, onun bunun kucağındasın.

doğru, demiş fahişe, ben öyleyim; ya sen?

sen bakalım şu göründüğün adam mısın?”

Dostluk buraya kadar mıydı?

Çocukken bir mesel sandığım bu hadisi neden anlattım? Türkiye’de sokakta yaşayan hayvanlara ilişkin 7527 sayılı Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun adı verilen “Katliam Yasası”, 2 Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi. Yani 2 Ağustos’ta ikinci yılını doldurdu. “Katliam yasası” daha yürürlüğe girer girmez belediyeler hiç vakit kaybetmeden sokakta yaşayan hayvanları toplamaya başladı. Sokakta yaşayan hayvanların toplanmaya başlamasının ardından 2 koca yıl geçti ve neredeyse sokakta hayvan kalmadı.

Evet, sokakta karşılaştığımız, bizi görünce koşarak yanımıza yaklaşıp diliyle elimizi, yüzümüzü yalayıp “merhaba” diyen ya da birazcık görmesek, araya zaman girse göz göze geldiğimizde “Nerelerdeydin sen? Dostluk buraya kadar mıydı?” dercesine bazen sitemle gözlerini kaçıran, bazen deli gibi koşarak, bizimle oynayıp içimize yaşam sevinci dolduran, bazen yaşanmışlığın ve ihtiyarlığın hüznünü omuzlarında taşırcasına yorgun yaşlı gözlerle bize bakan köpek dostlarımız sokakta değil. Sokakta olan birkaç tanesi ise gözlerinin önünde arkadaşlarının götürülmesinin travmasını hâlâ yaşıyor ve belki de sıra ne zaman kendilerine gelecek diye korku içinde yaşıyorlar. Hayır dramatize etmiyorum. Sadece “ eşref-i mahlukat!!!” insana özgü değildir korku. Tüm canlılar yaşamaya odaklıdır ve korkuyu bilir.

Vicdan, merhamet, adalet kavramları ve keyfiyet

Yaşam hakkı savunucularının bir kısmı hukuki zeminde mücadele etmeye çalışırken çoğu da hâlâ vicdanlara sesleniyor. Hiçbir “hak” ka merhamet, vicdan, kutsallık, adalet gibi kavramlarla yaklaşılmaması gerektiğini, çünkü bu kavramlarla açıklanan hemen her durumun bir tür keyfiyet içerdiğini düşünüyorum. Vicdanın zamana ve hatta kültüre göre değişen bir niteliğinin, keyfiyetinin olduğunu unutmamak gerek. Yüz yıl önce kölelik normal karşılanıyordu ama bugün vicdanları yaralıyor. Ayrıca bir hayvanın kafeste olması, bir bebeğin ağlaması, bir insanın aç kalması gibi bir insanın vicdanını sızlatan, merhamet duygusunu ortaya çıkaran bir olay, başka bir insan için tamamen normal görünebilir; bu anlamda merhamet kavramı da bir keyfiyet içerir. Adalet ve kutsal kavramları için de aynı durum geçerli. Kimin ve neyin kutsalı ya da kimin ve neyin adaleti? Hele de adaletin mutlak bir doğru olmadığı, gücü ele alanın keyfine göre eğip büktüğü bir araç olduğu düşünüldüğünde... Dolayısıyla keyfiyet içeren her durum hak kavramını suistimal etmeye müsait. Oysa hak, özellikle de “yaşam hakkı” bir canlıya merhamet edildiği için verilen bir “hediye” değil; o canlının zaten sahip olduğu, kimsenin elinden alamayacağı bir varoluş zemini.

Bir zamanlar “Allah’ın verdiği canı Allah alır” derlerdi

Dini argümanlar da aslında biraz vicdan, merhamet, adalet meselesi gibi göreceli. Çünkü mensup olunan dine göre argüman da değişiklik gösteriyor. Bu nedenle özellikle “yaşam hakkı” gibi çok hassas konularda bu argümanlardan mümkün olduğunca uzak durulması taraftarıyım; ancak insanların hassas dini duygularına hitap edilerek sokakta yaşayan hayvanların öldürülebileceği konusunda propaganda yapıldığı için bugün konuya bu argümanlardan yola çıkarak yaklaşacağım. Çocukken bize: “Allah’ın verdiği canı Allah alır” derlerdi. Oysa şimdi Allah’ın verdiği canı iktidar eliyle çıkarılan “katliam yasası”yla belediyeler alıyor. Hem de peygamberin hadislerini bahane eden propagandalar eşliğinde...

Sokakta yaşayan tüm hayvanların toplanıp katledilmesini isteyenler sosyal medyada bu savunularını hadis rivayetlerine dayandırmaya çalışıyorlar; ancak Kur’an gibi ilk kaynak dururken bu propagandayı daha ikincil bir kaynağa dayandırmak ve üstelik de belirsiz ve en yanlış yerinden seçmek çok ironik. Hadis rivayetleri başta olmak üzere diğer bütün dini bilgi kaynaklarının Kur’an’la uyum içinde olması gerekir. İslam’ın ilk ve asli kaynağı Kur’an, bir konuda ilk başvurulacak kaynak. Belki de sokakta yaşayan hayvanların katledilmesi için propaganda yapanların Kur’an değil de hadislere yaslanmalarını anlamak gerek; çünkü İslam’ın birincil kaynağı Kur’an’da bırakın hayvan katline, onların incitilmesine bile yer yok. Sadece Kur’an’da değil hadislerde de hayvanların katline dair bir argüman yok; tam tersine hayvanlara eziyetin en büyük günahlardan olduğuna dair bir çok hadis var.

Hayvan kelimesi aslen insanı da kapsayan “nefes alan, canı olan her türlü varlık” tanımını içerirken zamanla anlam daralmasına uğrayarak sadece “insan dışı, hareket eden canlılar” için kullanılmaya başlanmış. Daha sonra ise bu kelimeye kötü, kaba anlamlar yüklenmiş, kelime hakaret amaçlı kullanılmış ve halen de kullanılıyor. Oysa Allah’ın sıfatlarından biri, “hayat sahibi olan, yaşayan” anlamına gelen “hayy”. Allah’ın bütün isim ve sıfatları “hayy” üzerine kurulu. Hayvan kelimesinin de kökeni aynı ve “canlı varlık, yaşayan” anlamına geliyor.

Kur’an’da hayvan isimleri taşıyan sureler var

Özellikle bazı surelerin hayvan isimleri taşıması bile Kur’an’da hayvanlara değer verildiğini gösteriyor. Kur’an’da Bakara (inek), En’âm (davar), Nahl (bal arısı), Neml (karınca), Ankebût (örümcek), Âdiyât (atlar) ve Fîl (fil) sûreleri hayvan adıyla anılan sureler olduğu gibi ayrıca yirmi sekiz hayvanın ismi anılıyor. Bakara (Sığır) suresi ise Kur’an’ın en uzun suresi.

Öncelikle hayvanlar Kur’an’da Allah’ın varlığının göstergesi olarak karşımıza çıkıyor. Kur’an’da Nahl/5. Ayet’te “Hayvanları da O yaratmıştır.” diye belirtilir. Kur’an, hayvanları Allah’ın varlığının, birliğinin ve sonsuz kudretinin en büyük delillerinden biri sayarak insanı sürekli çevreye bakmaya, düşünmeye çağırır. Hayvanların Allah’ın varlığının birer delili olarak görülmesi, insanın doğrudan onlara karşı ahlaki sorumluluğunu doğurur. Dinsel açıdan yaşam hakkına saygı duyulması gerekliliğinin temelinde öncelikle Allah’ın yarattığı varlıklara “sevgi, şefkat ve saygı” gösterilmesi düşüncesi yatar. Yunus’un: “Yaratılanı severim, Yaradan’dan ötürü” sözü canlıların bir takım özellikleri bir yana her canlıya sadece Allah’ın eseri olduğu için bile değer verilmesi gerekliliğini ifade eden çok derin anlamı olan bir söz.

 (AK/NÖ)

Bir azınlık ferdi olarak kendimi herhangi bir şeyin merkezine oturtma hakkım yokmuş tedirginliğiyle yetiştirilmiş olsam da, İstanbul’daki hayatlarımız boyunca bizi ailece takip edecek, anamnezimizin kaydını muntazaman muhafaza etmesi beklenen, gerektiğinde koşulsuz itimat hissiyle kendimizi teslim edeceğimiz hastanelerin tek tek kapanmasına teessüf etmeden duramıyorum.  

Yıllar önce Makedon dedemin bir süre yatmış olduğu, sonradan Türkiye Hastanesine dönüşen Darülaceze Caddesindeki Bulgar Evlogi Georgiev Hastanesi, annemin ve ağabeyimin doğmuş olduğu Sıraselviler’deki Alman Hastanesi, doğumum sırasında kordon dolanması yüzünden hem annemin hem de benim hayati tehlike attlattığımız Defterdar Yokuşundaki İtalyan Hastanesi, hayatımızda muhakkak ki mühim yer tutmuş, İstanbul’un ananevi sağlık kurumlarındandı.

Ayrıca Elmadağ’daki Fransız Pasteur Hastanesi, Galata’daki Sankt Georg Avusturya Hastanesi ve hazin zincirin son halkası Balat’taki Or-Ahayim Yahudi Hastanesi de Osmanlı İmparatorluğu yadigârı, “hoşgörü” ideolojisine dayandırılan mozaiğin son kalelerindendi. Halen hizmet vermeye devam eden Yedikule’deki Balıklı Rum Hastanesi ve Surp Pırgiç Ermeni Hastanelerine uzun ve sağlıklı ömürler dileme hakkını bir şekilde kendimde görüp meseleye dönüyorum.

Çocukken en yakın arkadaşıma özenerek geçirdiğim bademcik ameliyatı başta olmak üzere Avusturya Hastanesi şehirdeki merkezî pozisyonu, pratik ve hızlı hizmet kapasitesiyle, aslına bakılırsa son yıllarda, en azından ufak müdahaleler için ideal medikal adresim olmuştu. Burgaz Adası’nda sayfiyeleri olan Avusturyalı rahibe ve rahiplere nesillerdir yakın olmamız muhakkak ki buna nostaljik bir öge katıyordu.

Lakin yıllar önce refakatçiye ihtiyaç duymadan orada yaptırdığım endoskopinin ardından doktor ve ekibi beni zamansızca saldığından kendimi birkaç kere bekleme salonlarındaki muhtelif koltuklara sere serpe uzanmış uyuklarken bulmuştum. Sportif özelliklerim ve daima şuuru yüksek görünme alışkanlığımdan kaynaklandığını düşündüğüm, sorumsuzca bana bahşedilen hürriyet, ortalıkta gardı düşmüş şekilde teşhir olmaktan hoşlanmadığım için sonradan asabımı bozmuş, başıma gelebilecekler hususunda da beni biraz endişelendirmişti.  

Endoskopi travması

Oysa hayatımda kendime üç kere adeta gönüllü sürgün cezası verip sığındığım, sonradan da hüsranla memlekete avdet etmek üzere terk ettiğim İtalya’da başıma gelen “tıbbi sürpriz” bende çok daha derin izler bırakacaktı.

Gayet çetrefilli bürokratik komplikasyonları aşarak yardımsever idari personel sayesinde dahil olabildiğim sağlık sisteminde tekrar endoskopi yaptırmaya girişmiş, sabah sabah Trieste’ye hâkim tepelerin birindeki beton canavarlardan Cattinara Hastanesine varmıştım. Nispeten dar bir odada çoğunluğu genç erkeklerden müteşekkil medikal ekip beni coğrafyanın ruhuna uygun olarak soğukça karşılamış ve mekânın ortasındaki tabureye kabaca oturtmuştu. Uyku mahmuru olarak ben de zaten çok konuşacak hâlde değildim; lakin daha önce İstanbul’daki Avusturya Hastanesinde olduğu gibi anesteziyle uyuşturulmayı beklerken birdenbire etrafım sarıldı ve endoskop kaşla göz arasında ağzımdan içeri salınıverdi. Dinamik o kadar hızlı gelişti ki sesimi çıkarmaya vaktim olmadı; ayrıca ses çıkarmaya giriştiğim takdirde çok daha büyük komplikasyonlara yol açacağını bildiğimden sadece bedenime verilecek zararın asgari olması için, ömrüm boyunca beslediğim şarkıcılık hülyasının tecrübesiyle bilhassa ses tellerimi ve “hortum”un hızla geçtiği özofagusu içgüdüsel olarak korumaya giriştim.

İşlem bitene kadar tatsız duruma ses çıkarmadan ve neredeyse kıpırdamadan tahammül etmiş, lakin akabinde içime, o anda tam olarak yorumlayamadığım bir yılgınlık çökmüştü. Faka bastırılma duygusunu çoktan aşmış, hatta hatırladığım kadarıyla ekibe herhangi bir eleştiride bile bulunamamıştım. Odayı sessizce terk etmiş, bütün gün boyunca başıma neyin geldiğini anlamlandırmaya çalışırken sanki bir uyurgezer hâline gelmiştim. Bilgi ve isteğim dışında gerçekleşmiş, ayrıca şan kariyerim için gayet riskli bulduğum bu ani oral penetrasyon beni sarsmış, adeta bir paçavraya döndürmüştü…

Tıp dünyası sorgulanamaz!

Tabii ki hayvanların insanlar tarafından kobay olarak kullanıldıkları dinamiklerin çok daha sert, hatta acımasız olduklarını, hassasiyet gösterip yüksek insanlık mertebesinden ödün vererek empatiyle izlediğimiz belgesellerden bilebiliyoruz!

Duyarlı (Sentient) adlı araştırmacı/gazetecilik şahikası filmde çırpınan makakların üzerinde denenen ilaçların kalın ve uzun bir hortumla, Trieste’deki endoskopide bana aslında gösterilmiş nezaketten çok uzak bir şiddetle ağızlarından sokuluşuna bakmaya bile tahammül edemeyebilirsiniz!

Ama unutmayın, her şey insanlık için!

Çocuk felci aşısı en başta olmak üzere birçok ilacı elde edebilmek için binlerce hayvanın feda edildiğini kabul edebiliriz; lakin FDA’dan Dr. Ayşe Ahtar’ın dediğine göre hayvanlarda iyileştirci tesiri denenmiş ilaçların % 95’i insanda denendiği zaman muvaffak olamıyormuş.

Oysa kronikleşmiş, hatta fosilleşmiş bazı tıp çevrelerinde denek olarak hayvanların kullanılması sorgulanmaz, tartışılmaz ve değiştirilmez bir tabu. Yoksa insanlık vahşi hayvanların hâkimiyetindeki gezegende yaşadığı dönemlerden kalma korkularından tam olarak arınamadığı gibi eline fırsat geçtiğinde intikamını sadistçe almayı sürdürme refleksine mi gark oldu?

Yaban hayatını sürdürürken 700 futbol sahası genişliğinde bir alanda serbestçe gezinmeye alışmış bir makağı daracık bir kafese kapatmak, insan DNA’sıyla %96 benzerlik taşıyan hayvanın ihtiyaçlarını tamamıyla görmezden gelmek, uğradığı psikolojik ve biyolojik tahribatla ilgilenmemek, %89’lara varan davranış bozukluklarını kale almamak manasına geliyor.

Bu bilimin prensiplerini yok sayarak adeta bir kült, bir dinî inanç misali, insanı merkezine alan meşhur ideolojiye işaret sayılabilir mi?  

Ödüllü belgesel

Dünya prömiyerini 2027’den itibaren Colorado’da tertip edilecek Sundance Film Festivali’nde gerçekleştirmiş, akabinde Selanik Belgesel Festivali’nde seyirci ödülüne layık görülmüş, bazen bakmaya dayanamaycağınız, insanlık namına utanç verici bir belgeselle karşı karşıyayız. Gazeteci kökenli Tony Jones’un senaryosuna da katkıda bulunduğu ilk belgesel yönetmenlik örneği Lahey’de Movies That Matter, Avustralya’da Antenna Belgesel Festivali, özel mansiyona layık görüldüğü Polonya’da Millenium Docs Against Gravity,  Belçika’da Docville ve Birleşik Krallık’ta Sheffield DocFest’e iştirak ettikten sonra haftaya Melbourne Beynelmilel Film Festivaline de dahil olacak.

2026 Avustralya yapımı 105 dakikalık film sansasyonel ve agresif televizyon belgeselleri klişelerinden mümkün olduğunca uzak durarak, bazen gözyaşı dökenlere fazla vakit ayırdığı için duygu sömürüsüyle suçlayabileceğimiz, lakin meseleyi ciddiyetle, geniş spektrumlu, tarihsel, bilimsel ve objektif bir bakış açısıyla kurcalıyor.

Film boyunca rehberliğimizi yapan bilim kadını Dr.Lisa Jones-Enger’in gençliğinde idolleri olan Jane Goodall, Dian Fossey ve himayesine girdiği Biruté Galdikas sayesinde candan bir primatolog oluşunu takip ediyor, kariyerinin zirvesindeyken şanlı imajından feragat etmek suretiyle istifa edişini ve militan bir hayvan hakları koruyucusu hâline gelişini gıpta ile izliyoruz.

Kaderin ne garip bir cilvesidir ki, Donald Trump ve Sağlık Bakanı demeye bin şahit isteyen Kennedy’nin yalnız ABD’de değil, tüm gezegende milyonlarca insanın sağlığını tehlikeye atan fon  kesintileri aynı zamanda hayvanları deneylerinde kullanan başlıca üniversite kurumlarının da, zaten daima tartışılan icraatlarını sona erdirmesi manasına geliyor.  

Yalnız, çarpıcı belgeselde de gözümüze sokulduğu üzere, sadece  ilaç değil, tarım, sanayi, ev içi kullanıma yönelik ürün, pestisit ve daha birçok sektörde muhtelif hayvanlar denek olarak kullanılmaya devam ediyor; bu yalnız ABD’de değil, tüm dünyada nedense askerî üs gibi gizliliği korunan bilhassa özel laboratuvarlarda aynen sürdürülüyor.

Kurban makaklar

Zaten belgeselde, bilhassa makaklar hakkında izleyebildiğimiz en acıklı sekanslar, artık tahammül edemediği işini kaybetme pahasına çalıştığı özel laboratuvardan görüntü sızdıran bir teknisyenin lütfu.

Annelerinden koparılan yavru makakların kapatıldıkları kafeslerde, kendilerini daracık ortamda bir o yana bir bu yana attıktan sonra birbirlerine sarılıp kameraya korku ve çaresizlik içinde, hatta yalvarırcasına bakışlarını ömrünüz boyunca hafızanızdan silemeyebilirsiniz.

Bir zamanlar denek olarak kullanılan şempanzelerin dünya gündemine düşmesi ve yasaklanmaların ardından sadece gezegende sayıları yüksek olduğu için, ufak boyutları elverişlilik gösterdiği için ve piyasada kolay bulunup ucuza satıldıkları için makak maymunları uzun süredir kobay piyasasının esas kurbanları.

Oysa hayran olunacak varlıklarını tarif etmek için uzmanlar sihirli ve mükemmel gibi sıfatlar kullanırken, dağların yüksek rakımından mangrov bataklıklarına, tropikal ormanlardan insanla ortamı paylaştıkları kasabalara, geniş bir uyum kapasitesinden de bahsediyor. Onlar Darwinizm’in süperstarları!

Bilhassa Asya’da yaygın olduklarını, lakin kuzey Afrika’da, hatta Avrupa’nın şu andaki sıcak bölgelerinden Cebelitarık’ta bile yaşayabildikleri aktarılıyor. Sosyallikleri makakların geniş gruplar hâlinde yaşamalarını sağlıyor, hatta mevzubahis topluluklara dominant dişiler reislik yapıyor.

Oysa artık gezegendeki makakların sayısı hızla azalıyor, hatta bazı makak cinslerinin de nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya. Dolayısıyla Güneydoğu Asya’da, Nazi kamplarını hatırlatan devasa boyuttaki çiftliklerde makaklar çok kötü şartlarda yetiştirilip doymak bilmeyen piyasanın ihtiyaçlarına arsızca karşılık veriliyor. Ziyadesiyle zeki varlıklarına, insana benzerlikleri sayesinde de vâkıf olacağınız makakların ne kadar duyarlı olduklarını da teninizde hissedeceksiniz. Fakat belgeselin adıyla altını çizmek istediği hususlardan biri, gene insan faktörünü ön plana çıkarmak suretiyle, onlara üniversitelerde veya diğer laboratuvarlarda bakıcılık yapan insanların da aslında makaklara yönelik olarak ne kadar duyarlı olduklarına dair.

Bilhassa üniversitelerde yıllar içinde makaklarla bakıcıları arasında oluşan derin bağlar ve ardından kaçınılmaz olarak gelen kötü son bir yana, birçok çalışan “merhamet tükenmişliği”ne gark olup psikolojik komplikasyonlara teslim oluyor.

Oysa, bilhassa işin en karanlık sektörünü oluşturan özel laboratuvarlarda böylesine zaafların ortaya çıkmaması için işe alınan personel çok asil bir meslek ifa edildiğine, insanlığın yararına çok doğru bir iş yapıldığına, büyük sözler ve sloganlarla ikna edilmeye çalışılıyor.

Komplo teorilerine fazlasıyla alıştığımız günümüzde filmin yıkıcı Trump hükümetinin bir propaganda ürünü olmadığını umup en azından ABD’de makakların kurtulduğunu bilmek ve yapay zekânın gelişmesiyle hayvanlara gerek duymadan şimdiye kadar toplanmış verilerin yeteri kadar değerlendirilebileceğini ummaktan başka çaremiz yok gibi.

Şiddeti reddediyorum

Yıllar önce göçebe kuşlar hakkındaki Kanatlı uygarlık (Le peuple migrateur) belgeselini balkonunda yayıldığım Emek dahil muhtelif sinema salonlarında defalarca seyrettikten sonra sokağa çıktığımda en azından bir süreliğine kendimi bir Japon turnası gibi hissetmişliğim var.

Makak belgeseli Duyarlı’yı zar zor bitirdikten sonra kendimi dışarı attığımda ise varlıklarını o arada unuttuğum mahallenin tembel, obez ve şımarık kedilerini görünce ilk defa görmüş kadar şaşırdım. Her zaman yaptığım gibi onlarla kendi kedi dilimle iletişime geçerek bana bakmalarını sağladığımda gördüklerim malum makak gözleriydi!

Ertesi gün takriben iki aydır muzdaribi olduğum hastalığın tamamıyla iyileşmediğine inandığım için CRP testi yaptırdığım laboratuvarda öfke krizine kapılmam da boşuna değildi. Tamam, fazlasıyla dinlenerek geçirdiğim nekahatimde muhakkak ki içimde taşmayı bekleyen bir enerji birikmişti.

Lakin doktorun kanaatimi dayandırdığım argümanımı yok sayarak Odisseia’dan bence Hollywood klişelerine hiç ihanet etmeden uyarlanmış filmi savunması beni çileden çıkarttı. Başından itibaren ifade ettiğim tek husus, ne olursa olsun benim gündelik hayatımda şiddete mümkün olduğunca yer vermeme temayülüm,  filmdeki savaş sekanslarının fazlalığı, ses ve gümbürtü efektlerinin saldırganlığı ve sinefil ahlâkına ihanet etmemek için filmi sonuna kadar izlerken parmaklarımla kulaklarımı tıkamak zorunda kaldığımdı (tıpkı kendimi gene azınlıkta hissettiğim Sabiha Gökçen – Kadıköy metrosunda yaptığım gibi).  

Her türlü şiddetin ve agresyonun sıradanlaştırılmasına alışmamış olmam suç muydu?

Kolonoskopi "tacizi"

Yoksa içimde biriken öfkenin bir kısmı haftalar boyunca ateşler içinde kavrulan ve ishalden kurtulamayan bedenimin Sakız Adasında, anestezi tatbik edilmeden maruz kaldığı kolonoskopiden de mi kaynaklanıyordu?

Hastanenin kolonoskopi seksiyonu uzman doktorundan binbir ricayla randevu alınmış, lakin daha önce hiç olmadığı ölçüde zayıf düşmüş bedenimin mevzubahis müdahaleye tahammül edemeyeceğine teknik uygulamalar silsilesinin hemen işin başındaki tatbikiyle ikna olmuştum. Gene de en azından kısmi olarak yapılmasına doktor heyetinin telkiniyle akabinde rıza göstermiş ve eşimin de koridordan kulak misafiri olduğu feryatlarımla ortalığı adeta bir doğumhaneye çevirmiştim.

Aslında atmosfer başından itibaren çok gergin, yemyeşil mekânın kasveti katmerliydi; izbandut gibi doktor ve yardımcısı hem asık suratlı, hem de empati göstermekten uzaktılar. 

Müdahale öncesi yapılan sohbette şartları layıkıyla yerine getirmeyişimden ötürü sinsi bir sitem de vardı, Rumca konuşmam sayesinde oluştuğuna inanmak istediğim belirli bir yakınlık da. 

Oysa narin, hassas ve değerli “insan” bedenim bir kez daha beklenmedik bir saldırıya uğrayacaktı; canım ne kadar da tatlıydı! 

Kısmi yapılması beklenen kolonoskopi nedense anestezisiz olarak total yapılmış, ertesi sabah her gün olduğu gibi beni ziyarete gelen hastane heyeti odaya girer girmez, ben çoktan sinmiş olmama rağmen  tatsız hadise için resmen özür dilemişti.

Haa unutmadan, 2. Meşrutiyet döneminde İstanbul Şehremini Suphi Bey’in organizasyonu olan “Hayırsızada Sürgünü” vakası, İstanbul Pasteur Enstitüsü Müdürü Dr. Paul Remlinger’in raporları ve telkinleriyle gerçekleşmişti. Her ne kadar mevzubahis enstitü sonradan hastaneye dönüştürülüp yukarıda belirtildiği gibi kapananlar listesine dahil olsa da, 80 bine yakın köpeğin Sivriada’da can çekişerek öldüğü epizottan günümüze bir arpa boyu mesafe katedildiğini ummak insanca bir hayalperestlik mi sayılır?  

(RL/NÖ)

Her yıl 22 Temmuz'da dünya genelinde gayriresmî olarak kutlanan «π Günü», 14 Mart'ta kutlanan ve Uluslararası Matematik Birliği tarafından resmî olarak kurulmuş olan Dünya Matematik Günü'nün hafif bir uzantısıdır. Avrupa tarihi yazım sırasına göre yazılan 22/7 tarihi, π sayısını yaklaşık olarak hesaplamak için ilk kez Arşimet'in kullandığı klasik kesre denk gelir. Resmî günü UNESCO da destekler; gayriresmî «kesir günü» ise daha hafif bir şekilde, İngilizcedeki «pi» ile «pie» (turta) arasındaki kelime oyunuyla tatlı turtalara, geometrik oyunlara ve dünya genelinde okullarda ve bilim kurumlarında küçük etkinliklere vesile olur.

π — insan zihninde yalnızca bir fikir olarak «var olan» bu irrasyonel, aşkın sayı — bitmeyen arayışın simgesi haline gelir. Paleolitik Afrika'nın İşango kemiğinden modern bilimin büyük başarılarına kadar, matematik insan zihninin sınırları, rejimleri ve kültürel ayrımları aşabildiğini hatırlatır.

Arşimet'in hiç söylemediği söz

π'nin tarihi, insan düşüncesine damga vurmuş isimlerle iç içedir. Arşimet (MÖ 287–212), antik çağın en parlak zihinlerinden biri, kayıtlı ve çevrel çokgenler yöntemiyle π değerine eşi görülmemiş bir doğrulukla yaklaştı ve bu gayriresmî π Gününün de kutladığı 22/7 kesrine ulaştı. Syracuse'un düşüşü sırasında, geleneksel anlatıya göre büyük filozof geometrik şekillerine dalmış haldeydi ve onu bölen Romalı askere «çemberlerimi bozma» sözleriyle seslendi. Bu söz, Arşimet'in adıyla özdeşleşmiş olsa da, aslında otantik bir antik özdeyiş değildir; muhtemelen 19. yüzyıla ait, Latince «Noli turbare circulos meos» ifadesinin Katharevousa'ya (resmî, arkaik Yunancaya) aktarımıdır. Bu Latince ifade de kendisi ilk kez Aydınlanma döneminde ortaya çıkmıştır, antik bir kaynağı yoktur.

Bu görüntü, bilimsel düşünceye mutlak bağlılığın simgesi olarak tarihte kaldı. Ama bugün başka türlü de okunabilir. Krizlerin ve savaşların sarstığı bir dünyada, bilim insanlığı yalnızca kendi çemberleriyle -gerçek ve mecazi anlamda- sınırlı kalamaz. Toplum şiddete gömüldüğünde bilgi tarafsız değildir. Bilim insanının sorumluluğu araştırmayla sınırlı kalmaz; içinde şekillendiği dünyaya karşı kamusal tutumu da kapsar.

Eğitimin rolü

Tam bu noktada Yunan filozof Kastoriadis'in düşüncesi özellikle güncellik kazanır. «Toplumun Düşsel Kuruluşu» adlı eserin yazarı, özerklik filozofu olarak tanındı ve her toplumun -neyin doğal, neyin apaçık ya da kaçınılmaz sayılacağını belirleyen- yerleşik anlamlar, değerler ve semboller bütünü aracılığıyla kurulduğunu savundu. Savaş insanlık tarihinde tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa, bu yalnızca jeopolitik çekişmelerden kaynaklanmaz. Toplumlarımızın hâlâ çatışmayı kabul edilebilir bir siyasi eylem biçimi olarak meşrulaştıran anlamlar üretmeye devam etmesinden de kaynaklanır.

Eğitimin rolü tam olarak şu olmalıydı:

bu yerleşik anlamları sorgulamak,

yaşadıkları toplum hakkında farklı düşünebilen yurttaşlar yetiştirmek,

ve Kastoriadis'in toplumun özyönetimi olarak adlandırdığı şeyin koşullarını yaratmak — toplumun kendi kurumlarını ve değerlerini bilinçli biçimde yeniden tanımlama kapasitesi.

Ancak dünya genelinde birçok eğitim sisteminde, çağdaş eğitim çoğu zaman farklı işler. Aktif yurttaşlar yetiştirmek yerine, disiplinli bilgi yöneticileri üretmekle sonuçlanır. Bilginin veriye, enformasyonun metaya dönüştüğü bir dünyada, eğitim eleştirel düşüncenin ve kişisel muhakemenin oluşumuna gerçek anlamda katkı sunmak yerine içerik aktarımıyla sınırlı kalma riski taşır.

Sorun sosyal medya çağında daha da yoğunlaşıyor. Bu platformlar bilgiyi gerçeklik değil ilgi üzerinden düzenliyor, kamusal tartışmayı bir izlenim algoritmasına dönüştürüyor. Siyaset gösteriye, tarihsel hafıza anlık yoruma, kamusal diyalog izlenim yarışına dönüşüyor. Bu ortamda eleştirel düşünce, paylaşımın hızı karşısında geri çekiliyor.

Belki de bu yüzden savaşlar kamusal söylemde bu kadar kolay, neredeyse kaçınılmaz bir şey olarak geri dönüyor. Ukrayna'daki yıkımdan ve Filistin'deki soykırımdan, Amerika Birleşik Devletleri, İsrail ve İran arasındaki son gelişmelere kadar, dünya yeniden tanıdık bir korku ve güç ekseni etrafında dönüyor gibi görünüyor.

Yine de bilimin kendisi, bilginin sınırları ve siyasi karşıtlıkları aşabildiğini gösteriyor.

Savaşın içinden doğan bir matematikçi

Türkiye'nin önde gelen matematikçisi olan Cahit Arf, 1910'da, o zamanlar Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası olan Selanik'te doğdu. Balkan Savaşları patlak verdiğinde henüz iki yaşındaydı ve ailesi şehri terk edip İstanbul'a sığınmak zorunda kaldı. Çatışma ve yerinden edilme arasında doğan bu çocuk, sonradan topolojideki ünlü «Arf değişmezi»nin arkasındaki isim oldu; Göttingen'de, Princeton'da ve Berkeley'de ders verdi, ve bugün görüntüsü Türk 10 liralık banknotunu süslüyor. Onun yolculuğu -bir savaş mültecisi çocuktan 20. yüzyılın en saygın matematikçilerinden birine- eğitimin bir çatışmanın travmasını bile bilgi köprüsüne dönüştürebileceğinin canlı kanıtıdır.

(Bu metnin ikinci bölümünde, savaşın yalnızca diplomasinin değil, eğitimin de neden bir başarısızlığı olduğunu, yapay zeka devriminin nasıl yeni bir meydan okuma oluşturduğunu ve gerçekçi olarak nelerin değişebileceğini göreceğiz.)

Kaynaklar

Uluslararası Matematik Günü: idm314.org, UNESCO.

«Noli turbare circulos meos» özdeyişinin tarihsel kökeni ve Yunancaya aktarımı üzerine: Arşimet'in ölümü efsanesi etrafındaki tarihsel araştırmalar.

O'Connor, J. J. ve Robertson, E. F., «Cahit Arf», MacTutor History of Mathematics Archive, University of St Andrews (mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Arf/).

Kornelius Kastoriadis, Toplumun Düşsel Kuruluşu.

(PP/NÖ)

Aralık 2025'te, İran'daki protestolar devam ederken yapılan bu söyleşi, ilk olarak Mayıs ayında, İran merkezli Neemaad sitesinde Farsça olarak yayımlandı.

Dünyanın en etkili çağdaş düşünürlerinden Judith Butler ile süreklilik kazanan şiddet koşullarında yas, hayatta kalma ve kolektif yaşam üzerine konuştuk. Butler, kırılganlık, toplanma hakkı ve politik yas üzerine geliştirdiği düşünceler ışığında, insanların baskı, ekonomik yoksunluk ve savaş tehdidi altında birbirlerini nasıl ayakta tuttuklarını, dayanışmayı nasıl kurduklarını ve ortak bir geleceğin imkânını nasıl sürdürdüklerini mülahaza ediyor.

Savaşa karşı çıkmanın uluslararası bir sorumluluk olduğunu savunan Butler, emperyal genişlemenin özgürlük getirmek yerine sömürüyü derinleştireceği ve yeni bir yoksun emekçi sınıfı yaratacağı uyarısında bulunuyor.

İran’da son yıllarda hayatını kaybedenlerin çoğu, yaşamları daha yeni yeni şekillenmeye başlamış gençlerdi. Bazı anlarda ölüm, tekil bir şok olarak değil, bir olaydan ziyade süreğen bir durum olarak tezahür etti. Kaybedilenin sadece tekil olarak hayatlar değil, bütün bir gelecek olduğu ve kederin kendisinin de tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu bu tür bağlamlarda yas tutmayı nasıl değerlendiriyorsunuz?

Savaş durumlarında olduğu kadar, halka karşı devam eden devlet şiddetinde de kayıp manzarası geçmiş, şimdiki zaman ve geleceğe dair algıyı tamamen kaplar. Halihazırda hayatını kaybetmiş olanlar yas tutulmayı hak eder, ancak yas tutmak için harcanan zaman içinde yeni kayıplar yaşanır. Böylece kişi hem yas tutarken hem de yeni bir kaybın acısını çekiyor; bu da yas tutmak için uygun bir zamanın olmadığı anlamına gelir. Belki de yas, yaşamla aynı kapsama sahip hale gelir. Üstelik öldürme ve sakatlama durmadığı için kişi gelecekte yeni kayıpları da öngörür. Böylece kişi, sevdiği ve kaybettiği kişiler için yas tutmaya çalışır, ancak yeni bir şiddete maruz kalır ve hazır bir öfke ve kederle gelecek kayıpları öngörür. Yas tutmanın kolektif bir faaliyet olduğunu ve kolektiflerin bu tür bir araya gelmeler yoluyla birbirlerini yenileyebileceğini hatırlamak önemlidir. Bir araya gelmek bir eşitlik biçimidir, ama aynı zamanda kaybı onurlandırmanın ve birbirini yüreklendirmenin bir yoludur; ya da öyle olmalıdır!

Çeşitli çalışmalarınızda, siyasi yaşamın yalnızca talepler ya da programlar yoluyla değil, genellikle kırılganlık, kayıp ya da keder anlarında bir araya gelen bedenler aracılığıyla ortaya çıktığını savunuyorsunuz. İran gibi topluca bir araya gelmenin tehlikeli olduğu ve siyasi örgütlenmenin mütekerrir olarak engellendiği bağlamlarda, ortak yas tutma, dışlama, intikam ya da yeni şiddet biçimlerine dönüşmeden nasıl siyasi bir “biz” duygusu yaratabilir?

İran’da, emperyalist müdahalelerden ve monarşik nostaljiden arınmış yeni bir ekonomi, yeni bir demokrasi için mücadele ediyorsunuz. Halkın, kendi siyasi geleceğini tam olarak belirleyebilmek ve herhangi bir intikam korkusu olmaksızın kim olduklarını ve kim olmak istediklerini keşfedebilmek için insana yakışır ücretlere, gıdaya, siyasi şiddetten uzak bir yaşama ve kamusal alana erişim hakkı vardır. Dolayısıyla, kamusal alanın dışında sahip olduğunuz ağlarda, yeni doğmakta olan bir kamusal alan var. Hâlâ birbirinizle bağlantılısınız ve elinizden geldiğince işbirliğine dayalı eylemlere katılıyorsunuz; bu her gerçekleştiğinde, potansiyel bir kamusal alan aydınlanıyor. Eminim ki bu birbirinizin kalbinde tuttuğunuz bir kamusal alan.

İran’daki pek çok insan için gündelik yaşam, süregelen güvensizlik, çözülmemiş travmalar ve ekonomik sıkıntılar altında ilerliyor. Hayatta kalmak geçici bir an değil, uzun süren bir durum; ancak yine de değişim ya da çözüm arzusuyla iç içe geçmiş durumda. Hayatta kalmak ve anlamı korumak, siyasi ve toplumsal çözümlerin tekrar tekrar ertelenmesiyle bir arada var olurken, çoğu zaman bununla çatıştığı bu tür bağlamlarda, failliği nasıl anlayabiliriz?

Hayatta kalmak, yoksunluğu ve kırılganlığı şiddetlendiren ekonomik koşullar altında ve halkın, sakat bırakmaya ve öldürmeye hazır silahlı güçler tarafından düzenli olarak hedef alındığı siyasi ve askeri koşullar altında başlı başına bir başarıdır. Hayatta kalmak basit bir eylem değildir; zira kişi başkaları için hayatta kalır ve başkalarının hayatta kalmasına yardım eder. Dolayısıyla devlet halkın hayatını değersizleştirirse, halk bakım ve destek ağları aracılığıyla, aynı zamanda cesaret ve azim yoluyla birbirlerinin hayatına değer verebilir.

Azmi “hayatta kalmanın” bir parçası olarak düşünebilir miyiz? Ve birbirimizi hayatta tutmaya yardımcı olacak kolektiflik biçimleri nasıl ortaya çıkar?

Bu zaten bir tür dünya inşasıdır. Ancak halk, ancak ABD ve emperyal güçler İran halkının siyasi geleceğini belirleme hakkını onlara bırakırsa ve devlet, halkını sömürme ve geçinebilecek bir ücretten mahrum bırakma gücünden vazgeçerse bu dünyayı inşa edebilir. Böyle bir mücadeleye girişmek için birbirimizi hayatta tutmalıyız; bu, gelecekteki mücadelenin temellerini atmanın bir yoludur.

Bölgesel gerginliğin tırmanması ya da dış müdahale yoluyla olsun, savaş olasılığı sürekli başımızın üzerinde dolaşırken, pek çok insan zamanın askıya alınmış olduğu bir durumda yaşıyor. Geleceğin aniden elimizden alınabileceği olasılığının süreğen olduğu bir durumda planlama, bağlanma ve bağlılık gösterilmesi gerektiğinde, etik yaşam nasıl şekillenir?

Anladığım kadarıyla hâlâ hayatta olanlarınız bu durumu birlikte yaşıyorsunuz. Dolayısıyla görev, kendi endişeniz içinde izole olmamanızı, birbirinizden güç alıp vermenizi sağlamaktır. Dünyanın dört bir yanındaki güçler savaş ihtimaline karşı çıkmalı; bu, şu anda uluslararası bir yükümlülüktür. Ancak emperyal güçler arasında o kadar çok pervasız çıkarcılık var ki, sadece yoksun bir işçi sınıfı yaratacak pazarlara yönelik o kadar utanmaz bir emperyal genişleme var ki, bu düzeyde de mücadele etmek zorundayız. Dışarıda olan bizler bu sorumluluğu üstlenmeliyiz.

Birçok İranlı, dilin kendisini riskli olarak tanımlıyor: Konuşmak tehlikeli olabilir, ancak sessizlik de bir kayıp anlamına gelir.

Evet, konuştuğunuz için ağır bir şekilde cezalandırılacaksanız, konuşmak pek çok risk taşır. Bu yüzden konuşmanın ya da kendinizi ifade etmenin, aynı zamanda hayatınızı da güvence altına alacak yollarını bulmak önemlidir. Tahmin edebiliyorum ki bu, içinden çıkılmaz bir ikilemdir. Ancak “mesajı yaymak” ve İran dışındaki birçok insanın, Trump’ı ya da anti-demokratik güçlerin yeniden kurulmasını isteyenleri desteklemeden İran halkının yanında durması gerekiyor.  

Mevcut her mevzi tehlikeye girmiş gibi göründüğünde, söze ilişkin hangi etik zorluklar ortaya çıkıyor?

Etik sadece “Ne yapmalıyım?” sorusuna yanıt vermez. Aynı zamanda ortak değerler dünyasını, birbirimize karşı yükümlülüklerimizi ve ortak yaşamımızı inşa etmek istediğimiz normları da sorgular. Dolayısıyla gündelik etkileşimlerde bile özen ve şefkat dolu anlar etik bir yaşamın oluşumunun bir parçasıdır. Benim endişem ve korkum var, ama sizin de var ve tanımadığımız bir kişi de aynı şekilde bunlardan mustarip. Dolayısıyla bu, ortak bir durumdur ve kaygı ile korkuyu toplumsal bir durum olarak yeniden ele almamıza imkân tanır. O zaman şu kritik soruyu sorabiliriz: "Bize bu kadar büyük bir korku aşılayan bu güçler nelerdir?" Ve hiç kimsenin, cezalandırıcı ve baskıcı bir devlet iktidarı tarafından susturulmuş halde ve ölümcül bir korku içinde yaşamak zorunda kalmaması gerektiğini ısrarla savunabiliriz. Bu kaygı toplumsal olduğu ve devletin halkı kontrol etme stratejisinin bir parçası olduğu için, hem etik hem de siyasi bir tutum sergileyebiliriz. Sürekli korku ve yas içinde yaşamak iyi bir yaşam biçimi değildir; bu iyi bir hayat değildir. İranlılar ise iyi bir hayatı hak ediyorlar; bu bir etik ilkedir. Halkın, yıldırıdan uzak bir şekilde hayatlarının gidişatını belirleme gücünü baltalayan o güçlere karşı, kamuya açık ya da açık olmayan yöntemlerle karşı çıkılmalıdır; ancak bu mücadele, bu dünyada yaşayan ve korku, açlık ve bitmek bilmeyen yas olmadan yaşama özgürlüğünü isteyen hepimizi içine almalıdır.

İran halkına doğrudan bir mesaj gönderme fırsatınız olsaydı, onlara ne söylemek isterdiniz?

Bütün bir halka nasıl hitap edeceğimi bilmiyorum! Söyleyebileceğim tek şey, İran dışındaki küresel topluluğun, İran devletinin halkına karşı uyguladığı acımasız şiddeti kınamaktan çekinmemesi gerektiğidir. Ancak bunu yaparken ne Trump’ın tehditleri ve emperyalist yayılmacılığıyla ne de Şah dönemine geri dönülmesini talep edenlerle ittifak kurmadığımızı açıkça belirtmeliyiz. Halkın özgürlük ve baskı korkusu olmadan yaşama mücadelesinin yanındayız.

(SAR/VK)

_{Çeviri: Volga Kuşçuoğlu}

Futbolun tarihi, ona sahip çıkmaya çalışanlarla onu denetlemek isteyenlerin tarihidir demek yanlış olmasa gerek. Tarihi boyunca toplumsal çatışmaların, sınıf mücadelelerinin ve kolektif kimliklerin kurulduğu alanlardan biri oldu.

Orta Çağ İngiltere'sinde köylülerin günler süren maçları üretimi aksattığı gerekçesiyle yasaklandı. Sanayi kentlerinde yeniden işçi sınıfının oyunu olarak büyüdü. Sömürgelerde ise, efendilerle eşit koşullarda karşı karşıya gelmenin ve bastırılmış öfkeyi görünür kılmanın yollarından birine dönüştü. Eduardo Galeano'nun anlattığı gibi[1], futbol birçok yerde ezilenlerin kendilerini ifade edebildikleri, kolektif bir kimlik kurabildikleri ve gündelik hayatın hiyerarşilerine meydan okuyabildikleri nadir alanlardan biri oldu.

Dolayısıyla sosyalist hareketin futbola ilgisi de tesadüf değildir. Sosyalistler uzun zamandır siyasal mücadeleyi anlatırken futboldan ödünç alınmış kavramlara başvuruyor. "Oyunu kurmak", "önde basmak", "topa sahip olmak" gibi ifadeler strateji tartışmalarının doğal bir parçası haline geliyor. Fakat bu metaforların kendisi de futbol gibi değişiyor. Bugün siyaset üzerine düşünmek için önce futbolun nasıl değiştiğine bakmak gerekiyor.

Dünya Kupası'nın düşündürdükleri

Geçtiğimiz haftalarda tamamlanan Dünya Kupası, futbola dair yerleşik kabulleri yeniden tartışmaya açmasıyla da dikkat çeken bir noktada duruyor.

Turnuva, daha başlamadan organizasyona yönelik eleştirilerle, başladıktan sonra ise hakem kararlarına yapılan müdahalelerle gündemden hiç düşmedi. Geriye dönüp baktığımızda, asıl düşündürücü olan başarıyı neyin belirlediğine dair ortaya koyulan yeni futbol anlayışıydı.

Kâğıt üzerinde bakıldığında turnuva bir yıldızlar geçidiydi. Belki de son yıldızlar... Dünyanın en iyi futbolcularının aynı sahnede buluşmasına imkan sağladı. Mohamed Salah Mısır'ın, Cristiano Ronaldo Portekiz'in, Jude Bellingham İngiltere'nin, Lionel Messi ise Arjantin'in umutlarını sırtladı. Birçok maçta bu oyuncuların bireysel yetenekleri sonucu belirledi. Bir pas, bir şut ya da tek başına yarattıkları bir an takımını galibiyete taşımaya yetti. Fakat turnuva ilerledikçe başka bir gerçeğin daha görünür hale geldiğini söyleyebiliriz diye düşünüyorum: Büyük oyuncular büyük takımlar yaratmaya yetmiyordu.

Tek başına en iyi oyunculara sahip olmak, kupaya uzanmak için yeterli değil. Çünkü futbolun belirleyicisi "Takım birlikte nasıl oynuyor?" sorusu etrafında şekilleniyor.

Bunun temelinde ise oyunun mantığı yatıyor. Futbolda daha çok topa sahip olma, rakibi bire bir geçme ya da yıldız oyuncunun kilidi açması üzerinden dönen bir anlatı var. Dünya kupası bize gösterdi ki oyunun merkezinde "alan" var. Hücum eden takımın amacı rakibin savunma düzenini bozacak boşluklar yaratmak. Savunma yapanın amacı ise o boşlukların oluşmasını engellemek. Pasları, koşuları, pres, hatta topsuz yapılan hareketleri bu alan mücadelesinin bir parçası olarak görüyoruz.

Bu sebeple olacak ki yıldız oyuncunun değeri de değişiyor. Artık yıldız, takımın ürettiği alanları en iyi değerlendiren ya da takım arkadaşları için yeni alanlar açabilen oyuncu haline geliyor. Bireysel kalitenin hâlâ maç kazandırabildiğini biliyoruz ve görüyoruz. Kupayı kazandıran şeyin ise o bireysel kaliteyi kolektif bir oyunun içine yerleştirebilen takımlar oluyor.

Sosyalist hareket topu ayağından çıkarmalı

Dünya Kupası'nın ardından bir kez daha düşünmeye başladım. Turnuvanın bize gösterdiği şey, futbolun esas olarak bir alan yaratma oyunu olduğuydu. Ve belki de sosyalist hareketin üzerine en çok düşünülmesi gereken meselelerden biri de tam olarak bu.

Sosyalist hareket için sorulması gereken sorulardan biri, "kim kime alan açıyor?" sorusu olmalı. Bir örgüt ya da bir siyasal özne, bütün enerjisini kendi görünürlüğünü artırmaya, bütün hamleleri kendisi yapmaya ya da bütün sözün merkezinde durmaya harcadığında, aslında topu ayağında gereğinden fazla tutan oyuncuya benzemeye başlıyor. Oyun akmıyor. Herkes birbirinin pas istasyonu oluyor ama kimse savunmanın dengesini bozacak hareketi yapmıyor. Topla oynamayı, topla oyalanma ile karıştırmamak lazım.[2]

Burada geri çekilmekten ya da mücadeleden vazgeçmekten söz etmiyorum. Bizim kronik sorunumuz çoğu zaman topu bırakmamak. Sürekli aynı çevrede pas yapmak, aynı insanlara konuşmak, aynı örgütsel dolaşım içinde hareket etmek ve bunu siyasal üstünlük sanmak. Oysa topa sahip olma oranı tek başına hiçbir şey anlatmıyor.

Hatırlayacaksınız Türkiye Milli Futbol Takımı kupadan hızlıca elenmişti. Avusturya'ya 2-0 kaybedilen maçın ardından takımın kaptanı Hakan Çalhanoğlu'nun "maçı domine ettik" değerlendirmesinde bulundu.[3] Bu yanılsamanın bir örneği olarak düşünebiliriz. Yanılsamanın dayanağı da topa sahip olma oranıydı. Türkiye topun yüzde 63'üne sahip olmuştu. Siyasette de benzer bir yanılgı vardır. Kendi çevrenizde sürekli hareket ediyor, sürekli söz üretiyor olmanız, siyasal alanı genişlettiğiniz anlamına gelmez.

Peki sosyalist hareket nasıl hareket etmeli? Sosyalistler, İspanya Milli Takımı gibi birbirine alan açmak zorunda. Çünkü kolektif siyaset, herkesin aynı anda aynı işi yapması ya da bütün hamleleri tek bir öznenin üstlenmesiyle kurulmaz.

Hareket, her müdahalenin başka bir müdahalenin önünü açtığı, her kazanımın yeni bir mücadele imkânı yarattığı bir ilişkisellik içinde güçlenir. Futbolda olduğu gibi, bazen en kritik katkı başkasının topla buluşabileceği boşluğu yaratmaktır. Kimi zaman bir sendikanın mücadelesi kadın hareketine, kadın hareketinin açtığı gedik ekoloji mücadelesine, yerel bir direniş de ülke ölçeğinde kurulacak yeni ittifaklara alan açar. Başarılı olan, bu hareketlerin birbirini besleyebileceği zemini kurabilen siyasettir.

Sosyalist hareketin “yıldızları” var mı?

Yıldız futbolcu anlatısı sosyalist hareket için de düşündürücü. Hareket içinde zamanla "yıldızlaşan" isimler ortaya çıkıyor. Deneyimleri, birikimleri ve siyasal ağırlıklarıyla birçok kritik anda belirleyici roller üstleniyorlar.

Sosyalist hareket açısından mesele bu noktada nettir. Hareketin ihtiyacı yıldızlar değildir. Sosyalist siyasetin kurucu kültürü ortak üretime ve ortak mücadeleye dayanır. "Yıldızlaşan" kadroların en büyük riski, oyunun doğal merkezine dönüşmeleridir. Top sürekli onların ayağına gelsin isteniyor, söz onlar olmadan eksik kalıyor, hamleyi onların yapması bekleniyor. Böyle olunca diğer oyuncuların hareket alanı daralıyor, inisiyatif alma kapasitesi köreliyor. Bir süre sonra yıldız oyuncu da koşmayı bırakan, sürekli top isteyen ve oyunu kendi temposuna göre kuran bir figüre dönüşebilir.

Arjantin’in Mısır karşısında 2-0 geriye düştüğü maçı çevirmesinin ardından Lionel Messi’nin yaptığı açıklamayı hatırlayalım: “Ben takım arkadaşlarım sayesinde sahadayım. Çünkü benim yeterince koşmadığım anlarda onlar ekstra çaba harcıyor. Boşlukları kapatıyorlar.”  Görüldüğü üzere, en yetenekli oyuncu bile tek başına oyunu taşıyamıyor. Onu taşıyan, eksik bıraktığı yerleri tamamlayan kolektif hareket oluyor.

Dünya Kupası'nın bir başka etkisi de yıldız olma hayalini büyütmesidir. Futbol, tek sezonluk yıldızların mezarlığı gibidir. Taylan Antalyalı, Adem Ljajić ya da Sebastian Szymański... Bir sezon boyunca herkesin dilinde olan isimler, ertesi yıl aynı etkiyi yaratamayabiliyor. Futbol tarihi, kısa süre parlayıp sonra sönen oyuncularla dolu. Buna rağmen herkes yıldız olmayı hayal ediyor. Kimse oyunun emekçisi olmayı hayal etmiyor.

Futbolun diliyle söylersek, sosyalist hareketin ihtiyacı yıldızlaştırmayan bir oyun düzenidir. Maçlar bireysel dehalarla kazanılabilir fakat kalıcı başarı, kolektif aklın ve ortak emeğin ürünü olabilir.

(ZA/EMK)

[1] Galeano, (2017). Gölgede ve Güneşte Futbol. İstanbul: Can Sanat Yayınları

[2] https://www.youtube.com/watch?v=tWM9jY55-bs

[3] https://www.ntvspor.net/foto-galeri/hakan-calhanoglu-avustralyali-gazetecinin-sorusuyla-saskina-donup-soruyla-cevap-verdi-424447/3

Savaş sineması çoğu kez erkeklerin hikâyeleri etrafında kurulur. Cephede savaşanlar, komuta edenler ve kahramanlaştırılanlar...

Kadınlar ise ya geride bırakılanlar olarak resmedilir ya da kurtarılmayı bekleyenler…

“Girls Of The Sun / Güneşin Kızları" ise bu anlatıyı tamamen tersine çeviriyor. Eva Husson’un 2018 yapımı “Girl Of The Sun” tam da bu yerleşik anlatıyı yıkmayı hedefliyor, IŞİD’in saldırılarının ardından hayatta kalan ve örgütlenen Kürt kadınlarını merkeze alıyor.

Bu yönüyle bana göre, Girls Of The Sun uluslararası sinemanın dışında bırakılmış bir hikâyeyi ekrana taşıması bakımından önemli bir girişim. Ancak filmin asıl değeri kadar sınırları da bu noktada belirginleşiyor. Çünkü Kürtlere karşı olan bu saldırıların tarihsel ve politik bağlamı son derece yoğun bir kırılmayı anlatmak sadece savaşın yıkıcılığını göstermekle mümkün değil.

Savaşın kendisi kadar o savaşı ortaya çıkaran koşulları da anlatmak gerekir. Film, IŞİD’in Kürtlere yönelik saldırılarını ve bu kadınların saldırıların ardından örgütlenerek direnişe geçmesini merkeze alırken Kürt ulusal mücadelesinin derinliğini ve tarihsel arka planını göstermekte yetersiz kalıyor.

Kürt halkının neden hedef olduğu ve bölgede yüzyıllardır maruz kaldığı ayrımcılık ve saldırılar Suriye, Irak ve Türkiye hattındaki siyasal kırılmalar filmin anlatısında yeterince yer bulmuyor.

Bu durum filmin merkeze aldığı hikâyenin etkisini de belirli ölçülerde sınırlandırıyor.

Yaşananları sadece bir savaş anlatısı olarak görmek ardındaki tarihsel ve siyasal gerçekliği görünmez kılma riski barındırıyor. Oysa Kürt kadınlarının mücadelesi yalnızca hayatta kalma çabasından ibaret değil aynı zamanda kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olma ve örgütlü bir mücadeleyle karşı koyma mücadelesine karşılıktır.

Eva Husson filmde bu direnişi görünür kılmak için Bahar karakterini merkeze alıyor.

IŞİD tarafından esir alındıktan sonra kurtulan ve kadınlardan oluşan birliğin komutanı haline gelen Bahar, filmin kadınların savaş içerisindeki konumuna dair temel bakışını temsil ediyor.

Ancak filmin karakterlere dönük yaklaşımı zaman zaman bu hikâyenin taşıdığı siyasal derinliği kurmakta zorlanıyor. Bahar’ın yaşadığı travmayı ve mücadelesini görüyoruz fakat onun geçmişine, düşüncelerine ve bir komutan olarak aldığı kararlara yaklaşamıyoruz.

Benzer biçimde birlikte savaştığı diğer kadın karakterler de çoğu zaman ortak bir direnişin temsilcileri olarak kalıyorlar. Bu nedenle film, kadınların kolektif mücadelesini görünür kılsa da mücadelenin içeriğine dair muğlaklık taşıyor.

Filmin diyalogları da zayıflığından dolayı hikâyeyi taşımakta zorlanıyor.

Girls Of The Sun anlatısını büyük ölçüde sessizlikler, bakışlar ve görsel atmosfer üzerinden kurmayı tercih ediyor.

Bu tercih bazı sahnelerde güçlü bir duygu yaratırken karakterlerin iç dünyasını, birbirleriyle kurdukları ilişkileri ve siyasal zemini derinleştirecek anlatısal alanı daraltıyor.

Filmin anlatı tercihlerinden biri de hikâyeyi büyük ölçüde Fransalı savaş muhabiri Mathilde’in tanıklığı üzerinden kurmasıdır.

Mathilde seyirci ile savaşın içindeki kadınlar arasında bir aracı konumundadır.

Bu tercih yaşananların uluslararası kamuoyuna aktarılması açısından anlaşılır bir anlatı tercihi olarak görülmekle birlikte beraberinde önemli bir soruyu da getirir: bir halkın yaşadığı saldırı anlatılırken o hikâyenin öznesi kim?

Bu soru özellikle sinemadaki savaş ve şiddet deneyimlerinin temsili açısından önemlidir.

Çünkü görünür olmak her zaman kendi sözünü söyleyebilmek anlamına gelmez. Kürt halkı uzun süre uluslararası kamuoyunda çoğunlukla maruz kaldıkları şiddet ve kayıplar üzerinden görünür oldu. 

Oysa onların hikâyesi yalnızca yaşadıkları saldırılardan değil bunların ardından kurdukları direnişten, dayanışmadan ve siyasal özne olma çabasından da oluşuyor.

Film, burada önemli bir çaba gösteriyor. Film, kadınları yalnızca savaşın mağdurları olarak göstermiyor; silahlanan örgütlenen ve mücadele eden kadınları odak noktasına koyuyor.

Ancak anlatının merkezine yerleştirilen Batılı tanık figürü bu kadınların kendi öz politik konumlanışlarının geri plana itilmesine neden oluyor. Seyirci, yaşananlara çoğunlukla Mathilde’in bakışı üzerinden yaklaşıyor.

Bu durum filmin en temel çelişkilerinden birini oluşturuyor. Bir yandan görünmez bırakılmış bir kadın mücadelesini uluslararası izleyiciyle buluşturuyor diğer yandan bu hikâyeyi dışarıdan bir göz aracılığı ile servis ediyor.

Filmin önemi

Filmin görsel dili de bu çelişkiyi derinleştiren noktalardan biri. Girls Of The Sun savaşın yıkımını etkileyici görüntülerle veriyor. Harabe mekânlar, sessiz bekleyişler ve çatışma sahneleri filmin duygusal atmosferini oluşturuyor. Fakat bu estetik tercihlerinin çoğu zaman anlatılan tarihsel gerçekliğin önüne geçtiği hissediliyor. Savaşın görüntüsü güçlü verilirken savaşın ardındaki siyasal ilişikiler daha zayıf kalıyor.

Buna karşın Kürt halkının hikâyesi sadece yıkımın değil yeniden kurmanın da hikâyesi.

Kadınların kaybettikleri hayatların ardından yeni bir yaşam örgütlemeleri ve hafızalarını korumaları bu direnişin önemli kazanımlarıdır.

Film cephedeki direnişi görünür kılarken aynı zamanda gündelik direniş biçimlerine de daha fazla alan açabilseydi anlattığı hikâyenin kapsamı da genişleyebilirdi.

Yine de Girls Of The Sun’ı eksikliklerinin gölgesinde değerlendirmek filmin önemini gözden kaçırmak olur. Film, savaş anlatılarında kadınların konumunu yeniden düşünmeye çağırıyor.

Belki de filmin asıl tartışmaya açtığı mesele şu: Bir savaşın hikayesini anlatmak yalnızca yaşanan şiddeti göstermekle mi mümkün olabilir yoksa o şiddetin tarihini, siyasal zeminini ve içinden doğan direnişi de anlatmak mı gerekir?

Girls Of The Sun bu sorulara kesin cevaplar vermiyor. Fakat yalnızca savaşın içerisinden değil, kadınların hafızası, mücadelesi ve direnişi üzerinden bakmayı öneriyor. Filmin en güçlü yanı da burada ortaya çıkıyor belki. Anlattığı hikayenin bütününü kurmasa da hangi hikayelerin nasıl anlatılması gerektiğine dair önemli bir tarışma başlatıyor.

(SG/EMK)

Hayatta talebe kalmayı istediğimden yeni bir kursa başladım. "Şahname" okuyoruz. Biz Firdevsi diyoruz, onlar Ferdovsi diyor, ama bunlar o kadar da büyütülecek hatalar değil. 

Elbette asıl metni değil Farsçayı sonradan öğrenenler için hazırlanmış metni okuyoruz. Padişahlar, devler, iyiler, kötüler, tercihler, gidilen gidilmeyen yollar…

Daha munis padişahlardan sonra sıra Cemşid’e geldi. Cemşid gururuna yenik düştü, halkı unuttu. Ama her şey de kötüye gitmedi. Mesela başta kendisi olmak üzere insanların diğer dilleri öğrenmesini sağladı. Madenler buldu, şehirler, evler, saraylar kurdu. Ha bir de halkı mesleklerine göre tabakalara ayırdı.

Kendine kocaman saraylar yaptırdı. Cemşid’in düşüşü oturduğu tahtı devlerin omzunda yükseltmesiyle başladı. “Ben, ben ve yine ben” demeye başladı. Nihayetinde taht-ı Cemşid veya daha bilindik adıyla Persepolis’i geride bırakarak tahttan düştü.  

Zehak

Aman bu nasıl fena bir adammış derken “mazlumların ahı yerde kalmaz” diyerek Zehak sahneye girdi. Zehak aslında daha fena bir adammış ama ahali işinde gücünde olduğundan pek ilgilenmemiş.

Tacı tahtı kafasına koyduğundan önce babasını öldüren Zehak makama kavuşunca huzur bulamamış. Gece rahat uyuyamaz olmuş, vesveselere kapılmış. Dünyadaki kötü güçlerin temsilcisi Ehrimen, o devre göre bir sakinleştirici önermiş. Zehak’ın pek hoşuna gitmiş. Anında isteği yerine gelmiş. Omuzlarından iki yılan çıkmış.

Zehak rahat uyusun, ruhu huzur bulsun diye yılanların her gün iki gencin beynini yemesi gerekiyormuş. Böyle böyle saray gençleri yemeye başlamış. Zehak o kadar uzun tahtta kalmış ki insanlar akıl nedir, bilim nedir, vicdan nedir, iyilik nedir unutmaya başlamış. Çarşıda pazarda kimse iki laf etmez olmuş. Korka korka korkunun da ne olduğunu unutmuşlar.  

Aradan epey zaman geçmiş, gençler ölmeye devam etmiş. Nihayetinde bu işten midesi bulanan iki saray aşçısı bir yol aramaya başlamışlar. Biri “Yılan dediğin ne beyni yediğinden ne anlar, bulalım bir beyin yedirelim gitsin” demiş. Diğeri “İyi de ne beyni yedireceğiz?” diye sorunca ikisinin de aynı anda aklına gelivermiş. Koyun beyni yedirmeye karar vermişler. Böylece tüm memleketi kurtaramasalar da her gün iki gencin sırf beyinlerini iki yılan yesin diye öldürülmeleri bitmiş.

Saray aşçılarının bu vicdani direnişi sessizce sürerken saraya 18 evladını kurban veren demirci Kave (bizde daha çok Kava diye bilinir) iş önlüğünü parçalayıp bir sopaya asmış. Bu kırmızı demirci önlüğü bir isyan işareti olmuş. Ardına düşenlerle Zehak’ın zulmüne başkaldırmışlar. Böylece işinde gücünde olan halkın da canına tak edince “zulmün batsın” diyerek ayağa kalkmışlar. (Bu arada sitem de zulüm demekmiş, sitemi sevgisinden doğanlara duyurulur)

Tüm bunlar olup biterken Cemşid’in iyi ruhlu, iyi fikirli, iyiliğin nasıl bir şey olduğunu hatırlayan iki kızı da gizli gizli halka bildiklerini anlatmaya başlamış. İnsanlar o kadar uzun zaman kötünün içinde kalınca “iyi olunca ne olur ki” demeye başlamışlar, ama bir yandan dinledikleri de hoşlarına gitmiş.

Çalışanların arasında adil olmayan emirleri yerine getirmek istemeyenlerin sayısında bir artış başlamış. Gerçi bütün bunlar çok sessizce ilerleyen, öyle toplu ayaklanmaya varamayan hallermiş. İşte tam o vakitlerde dağlarda kendi kendine büyümek zorunda kalan Feridun gelecek günler için hazırlandığından habersiz ineğiyle gezintiler yapıyormuş.

Tam Feridun’un hikâyesine başlıyorduk ki hocamız derse bir ara verdi. “Evet arkadaşlar” dedi. “Hikâye tanıdık geliyor mu? Sizce bugünlerle benzer yanları var mı?” diye sordu. Hepimiz ekranlarımıza sevimli sevimli baktık, kimse cevap vermeye yanaşmadı.

(ÖE/EMK)

Günümüzde bir evi tarif ederken aklımıza ilk gelen şey adres, sokak adı ya da kapı numarasıdır. Navigasyon uygulamaları sayesinde artık neredeyse hiçbir yere kaybolmadan ulaşabiliyoruz.

Ancak Behiç Ak’ın "Bizim Tombiş Evden Hiç Anlamıyor" adlı öyküsü okuru tam da bu alışkanlığı sorgulamaya davet ediyor. Çocuklara hitap eden sade dili ve eğlenceli anlatımıyla ilerleyen eser, aslında yetişkinlerin de üzerinde düşünmesi gereken önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Bir evi gerçekten ev yapan şey nedir?

Hikâye, güneşli bir bahar gününde Tombiş’in arkadaşı Memo ile karşılaşmasıyla başlıyor. Memo dedesinin evine gideceğini söyleyince Tombiş de ona eşlik etmek ister. Yol boyunca Tombiş’in aklındaki tek konu adrestir.

Sürekli mahallenin adını, sokağı, kapı numarasını ve evin kaç metrekare olduğunu sorar. Memo ise bu soruların hiçbirine doğrudan cevap vermez. Bunun yerine dedesinin evine ulaşırken onlara yol gösteren leylekten, tarihi camiden, taş merdivenlerden, iğde ağacının kokusundan ve eski mahallenin sokaklarından söz eder.

Yolculuk ilerledikçe Memo, dedesinin yaşadığı evi anlatmaya devam eder. Fakat anlattıkları hiçbir zaman sayılar ya da ölçüler değildir. Evin avlusundan, içindeki erik ve zeytin ağaçlarından, kuşlardan, arılardan, kitaplarla dolu raflardan, sobada yanan odunlardan ve geceleri oluşan gölgelerden bahseder. Tombiş ise sürekli “Kaç oda?”, “Kaç metrekare?” gibi sorular sormaya devam eder. Memo'nun anlattıkları sayesinde okur, eski mahalle kültürünü ve doğayla iç içe yaşamın sıcaklığını hissederken, Tombiş’in bakış açısının ne kadar sınırlı olduğunu fark ediyor.

Sonunda dedesinin evine ulaştıklarında Memo’nun söyledikleri hikâyenin en önemli mesajını oluşturuyor. Dedesinin adı mahallede o kadar bilinir ki adres söylemeye gerek bile yoktur. “Seyfi Usta” demek, evi bulmak için yeterlidir. İnsanlar birbirini tanır, postacılar bile evi bu şekilde bulabilir. Tombiş yine adresi öğrenemediği için şaşırsa da avlunun huzurlu atmosferine girince farklı bir dünyanın var olduğunu görür. Öykü, Memo'nun “bizim Tombiş evden hiç anlamıyor” sözüyle sona erer.

Kitabın en dikkat çekici yönü, ev kavramını yalnızca dört duvar olarak görmemesidir. Günümüzde bizler evleri metrekareleriyle, oda sayılarıyla ya da fiyatlarıyla değerlendirmeye alışığız. Oysa Behiç Ak, gerçek bir evin sayıların ötesinde anlamlar taşıdığını gösteriyor. Bir ev içinde yaşayan insanların anıları, komşuluk ilişkileri, avlusundaki ağaçlar, kuş sesleri ve paylaşılan zamanlarla değer kazanır. Bu nedenle Memo'nun dedesinin evi, adresinden çok yaşattığı duygularla hatırlanıyor.

Eserde doğa da önemli bir yere sahip. Leyleğin yolu göstermesi, iğde ağacının kokusunun insanları kendine çekmesi, arıların ve kuşların yaşam döngüsüne katkı sağlaması tesadüf değil. Doğa burada yalnızca arka plan değil, aynı zamanda karakterlerin yolculuğunun bir parçasıdır. Çocuk okurlar farkında olmadan doğayla bağ kurmanın önemini öğrenirken, yetişkinler de şehir yaşamının içinde kaybettikleri ayrıntıları yeniden hatırlama fırsatı buluyorlar.

Bir başka önemli konu ise eski mahalle kültürüdür. Günümüzde insanlar çoğu zaman komşularını bile tanımazken, kitapta herkes birbirini ismiyle bilir. Çocuklar birlikte oynar, insanlar birbirlerine yardım eder ve mahalle ortak bir yaşam alanı hâline gelir. Seyfi Usta’nın adının adres yerine geçmesi, güven ve dayanışmanın güçlü olduğu bir toplumsal yapıyı simgeler. Bu yönüyle eser, modern şehir yaşamına ince bir eleştiri de getiriyor.

Tombiş karakteri aslında günümüz insanını temsil eder. Her şeyi ölçmeye, sınıflandırmaya ve sayılarla açıklamaya çalışır. Memo ise bunun tam tersidir. O, bir yeri tarif ederken kokuları, sesleri, ağaçları ve insanları anlatır. İki karakter arasındaki bu zıtlık, kitabın felsefi yönünü güçlendirir. Okuyucu, hikâyenin sonunda haklı olanın Tombiş değil Memo olduğunu fark eder.

Behiç Ak, oldukça kısa ve sade bir öykü üzerinden çocuklara büyük bir düşünce alanı açmayı başarıyor. Eğlenceli diyaloglar ve sıcak çizimlerle ilerleyen hikâye, okura yalnızca bir yolculuk anlatmıyor; aynı zamanda ev, mahalle, doğa ve aidiyet kavramlarını yeniden düşündürüyor.

Çocuklar için keyifli bir macera gibi görünen bu eser, yetişkinlere de yaşadıkları çevreye farklı gözlerle bakmaları gerektiğini hatırlatan anlamlı bir anlatıya dönüşüyor. Bu nedenle Bizim Tombiş Evden Hiç Anlamıyor, yalnızca çocuklara değil, ev kavramını yeniden keşfetmek isteyen her yaştan okura hitap eden sıcak ve düşündürücü bir kitap olarak öne çıkıyor.

(ŞT/NÖ)

Hangi birimizin evinde ya da işyerinde aksayan, tekleyen, arızalan ve müdahaleye ihtiyaç duyulan bir aksamın onarım işi nedeniyle bir servise ya da sanatçıya başvurmamışızdır.

Doğrusu sadece kendimden değil, sorun yaşayan birçok dosttan da edindiğim izlenim, adına “sanatkâr ahlakı” diyebileceğimiz duruşun çoğu kez pek de güven vermediği yönünde.

Taahhüt ettiği ve ücretinde anlaştığı işin bir evresinde “Bu kadar uğraştırıcı olduğunu tahmin etmemiştim. Çok zararım ve zaman kaybım oldu. Ek ücret isterim” diyen mi? Henüz aldığı ve yapması bitirmesi gereken işin bir evresinde bir başka iş alarak elindeki işi çeşitli gerekçelerle aksatan mı? Yapması gereken işi tümüyle tamamlamadan eksik gedik bırakıp “Bir şey olmaz, sıkıntı olursa haber edin hemen gelirim” deyip parasını aldıktan sonra bir daha ulaşılması namümkün olan mı?

Saymakla ve yazmakla bitmiyor maalesef! Son iki ay içinde bir doğalgaz tahliye borusunun cam işi için tam bir buçuk ay üç kez gidilip gelindi ve sonunda yarım bırakıldı, kombinin yeri değiştirilerek yanlış ölçü alınıp monte edilmiş cama uyduruldu doğal gaz kombisi sonunda.

Yanlış mıyım bilmiyorum. Ama şunu düşünüyorum. Bu ülkede dal budak salmış önemli bir örgüt var; adı TESK. Türkiye Esnaf ve Sanatkârlar Konfederasyonu. Her ilde o ilin adıyla anılan ilçelere kadar yayılmış yaygın örgütlülüğü olan, alt odaları üzerinden örgütlü bir esnaf ve sanatkâr örgütlenmesi.

Muhtemelen yapıyorlardır. Ama bunun gündelik hayata yansıyan / dokunan yüzü neredeyse yok denecek kadar az. Tahmin etmiş olmalısınız; sanatkârlara yönelik “meslek içi” ve elbette insan ilişkilerine endeksli üstelik sürekli yenilenen bir eğitim programı gerekliliğinden söz etmek istiyorum.

Bu işin sanırım bir kaç ayağı olmalı. Bu tür eğitim programlarında katılımcılara verilen sertifika ve plaket gibi belgeler gayet güzel çerçevelenerek asılır işyerlerine. Ama merakım bağışlansın acaba bunun takibi yapılır mı kurumları tarafından! Sanmıyorun, çünkü öyle bir gelenek yok maalesef.

Martin Luther King’in çöpçüler için söylediği ünlü bir cümlesi vardır. Der ki; “Eğer sizden sokakları süpürmeniz istenirse, Michelangelo'nun resim yaptığı, Beethoven'ın beste yaptığı veya Shakespeare'in şiir yazdığı gibi süpürün. O kadar güzel süpürün ki, gökteki ve yerdeki herkes durup 'Burada dünyanın en iyi çöpçüsü yaşıyormuş' desin."

Çok mu zor bunu talep edip yapılmasını sağlamak. Değil elbette. Ama bunun için bu iradeyi hayata geçirerek kurumsallaşmaya ihtiyaç var.

(ŞD/EMK)

Güncel siyasi akışın ortasında, bir anda gündemimize oturdu The Odyssey. Filmi izleyenler sıcağı sıcağına yorumlarını paylaştı.

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tülay Hatimoğulları, barış ve PKK'lilerin yurda dönüş süreçlerini değerlendirirken Odysseia Destanı’na atıfta bulundu ve "eve varmakla eve dönmenin aynı şey olmadığını" söyledi.

Filmi izlediğinizde bu cümlenin karşılığını çok daha iyi anlıyorsunuz aslına bakarsanız. Nereye giderse gitsin, aradan kaç yıl geçerse geçsin döne dolaşa “evine döneceğini” bildiğiniz Odysseus’un yolculuğuna tanık oluyorsunuz. 

Bana sorarsanız film tam anlamıyla bir yoldaşlık ile inanç ve “geride bırakmama” hikâyesi. Evet, birileri hayatını kaybediyor, biri inancını, gücünü, geleceğini, birileri hafızasını, aklını yitiriyor ama Odysseus eninde sonunda evine varıyor. Bunu yaparken de iki vazgeçilmezi var “yoldaşlarını hayatta tutmak” ve “yoldaşlarını geride bırakmamak”.

Özetle destan şöyle: İthaka Kralı Odysseus, Truva Savaşı’nda verdikleri büyük mücadelenin ardından, zafer kazanmış bir komutan olarak evine doğru yola çıkar. Amacı eşi Penelope ve oğlu Telemakhos ile yeniden bir araya gelmek. Ancak işler öyle istendiği gibi gitmez. Yol boyunca mitolojik yaratıklarla, tanrılarla yüzleşir, askerlerini, mürettebatını kaybeder.

Geride kalanların sınavı

Ha bir de şu var, İthaka’da onu bekleyenler...Onların da en az onun kadar zor bir sınavı var. Hatta, Odysseus’un yolculuğu kadar güçlü bir direnme alanı desem yeridir. Filmde bu durum çok iyi işlenmiş. Türlü tuzaklara ve katakullilere düşmeden tahta göz dikmiş açgözlü taliplere karşı orayı korumak da kraliçe ve oğlunun sınavı...

Yani, bir yanda Kraliçe edasıyla Penelope, diğer yanda henüz deneyimsiz oğlu Telemakhos. Bence onların orada sergilediği duruş, en az “ailenin reisi” olarak tanımlanan Odysseus’un mücadelesi ile eş değer kıymette.

Hatta açık söyleyeyim daha kıymetli çünkü onlar zorlu bir yolculuğa çıkma kararını Odysseus gibi kendi iradesi ile almamışlardı, onlar geride kalanlardı. Karar verenler değillerdi. Karardan etkilenenlerdi ve kararın sonuçlarına etki etmeye çalışıyorlardı. Zordu işleri anlayacağınız.

Burada Kraliçe Penelope’nin hakkını ayrıca teslim etmek gerek. Talipler kafasını karıştırıp türlü oyunlarla yönetimi ele geçirmeye çalışırken, kocasının döneceğine olan inancıyla son derece akıllıca davranıyor, zekâsıyla onları alt ediyor.

Bir parantez açayım: Onu yani Odysseus’u bekleyenleri ikiye ayırabiliriz aslında: Biri onun geleceğini dahi düşünmeden (burayı zaten gözetmeyen bir yerden) tahtına oturmak isteyen açgözlüler, diğeri ise onu sadakatle bekleyen dostları, yoldaşları, bağ kurmaya kıymet verdiği her şey...

Sonuçta, Odysseus döndüğünde bir dilenci kılığına girip rakiplerini geride bırakıyor ve hakkaniyetli bir yarışla yeniden karısına ve vatanına kavuşuyor.

Biriyle, bir şeyle, kurduğunuz yoldaşlık bağı, sanırım dünyadaki diğer tüm bağlardan biraz daha güçlü. Sevgiliniz, çocuğunuz, anneniz, babanız, akrabanız elbette bambaşka bir yerdedir öyle de olmalıdır elbette fakat yoldaşlık, aynı amaç uğruna ortak bir yolculuğa çıkmaya karar verdiğiniz kişi, kişiler, çıkılacak o yolun getireceği tüm olumlu ve olumsuz yanları baştan kabul ettiğiniz o hayatın her hali, özel bir bağı da beraberinde getiriyor.

Kararı kim, kim için alıyor?

Sanırım Odyssey’deki hikayeyi bu kadar sarsıcı kılan da bu bağ. Odysseus eşine ve henüz bebekken arkasında bıraktığı çocuğuna verdiği sözü kalbinde taşırken, onları da bu yolculuğun bir parçası yapıyor zaten. Ancak aynı zamanda yan yana savaştığı, aynı amaç uğruna yola çıktığı erlerini, yoldaşlarını da her zaman en kıymetli yerde tutuyor onlara verdiği sözden sapmama gayreti filmin ilk ekseni. 

Filmin detaylarına girip sihrini bozmak istemem, Odysseus’un tüm o amansız yolculuk boyunca gösterdiği o devasa direnç, tam da bu yoldaşlık hukukuna ve verdiği sözlere olan sadakatinden besleniyor.

Filmde, baştan sona adil kalmaya çalışan bir insan var. Suların altında veya üstünde, canavarların pençesinde, esir düştüğünde, lotus çiçeğini yerken, hatta uyurken bile... Her detayda adaleti arayan bir duruş. Zaten destanın bize gösterdiği en önemli şeylerden biri de zekânın ve adalet arayışının kaba kuvvete nasıl üstün geldiği ile ilgili biraz. En azından buna inancını arttırıyor. 

Yüzyıllardır defalarca anlatılan, M.Ö. 8. yüzyıla tarihlenen ama Geç Tunç Çağı'nın o efsanevi atmosferini günümüze taşıyan bu hikayede, özellikle dikkatimi çeken birkaç detay oldu.

İlki, uygarlık anlatısının merkezine oturtulan o tanıdık ataerki. Hem de en sert haliyle... Bunu Kraliçe’nin dudaklarından dökülen ve dünden bugüne uzanan o sözlerden anlıyoruz: "Kararları erkekler alır", "Erkekler konuşur, bizler dinleriz."

Hali ile filmi izlediğim andan itibaren meseleyi tersinden düşünmeden edemedim: İthaka Kralı Odysseus bir kadın olsaydı ve onu evde bekleyen bir erkek olsaydı bu hikâye nasıl yazılırdı? Bu film nasıl olurdu? Etkisi daha az mı olurdu? 

Kapitalizm filmin ortasında

Dikkatimi çekin bir diğer detay ise "ölüye saygı" meselesiydi. Odysseus hayatını kaybeden askerlerinden bazılarını gömer saygısını gösterir, bazılarını gömemiyor ve bu durumu derin bir vicdan yükü olarak taşır. "Ölüye saygısızlık yapamayız bizi cezalandırırlar" minvalinde cümle filmden akılda kalanlardan. 

Ayrıca filmdeki o tek gözlü Kiklop (Polyphemus)... Bana biraz günümüz kapitalist sistemini anımsattı. Kendi baktığı koyunları yiyerek uykuya dalabilen, yani var olabilmek için yine dönüp kendi sömürdüğüne muhtaç olan Kiklop. 

Gelelim teknik ve sinematografik tarafa... Inception, Interstellar ve Oppenheimer gibi başyapıtlardan tanıdığımız Oscar ödüllü yönetmen Christopher Nolan’ın elinden çıkan filmde, Odysseus rolünde Matt Damon’ı (gerçek sakalıyla) izliyoruz.

Tamamı IMAX kameralarla çekilen ilk ticari uzun metrajlı yapım olma özelliğini taşıyan bu film, bence biraz fazla gürültülü. Müzikler size eşlik etmiyor filmde. Müzik var mıydı yok muydu muamma. Okyanusta geçen sahnelerin atmosferinden mi, yoksa Athena, Poseidon, büyücü Kirke ve denizcileri ölüme çeken Sirenler gibi fantastik öğelerin yarattığı etkiden mi bilmiyorum sesteki aşırı yüksek ton yorucuydu. Bazı arkadaşlarım bu müziklerin Oscar'a aday olacağını iddia ediyor. 

Evet, kendinizi o okyanusun ortasında, o gemilerde hissediyorsunuz fakat bu etki illa bu kadar yüksek tonda mı verilmeliydi? Belki de okyanusun ve hikâyenin sonsuzluk hissini bu ses tasarımıyla yaratmak istediler, bilemedim.

Tabiki yönetmen Nolan büyük bir iş yapmış fakat asıl işi belliki yüz yıllar önce Homeros yapmış. Sadece kendi çağının değil geleceğin ruhunu da yakalamış.

Son kertede, film kader, özgür irade, yoldaşlık ve adalet arayışını işlemesi açısından oldukça kıymetli. Yaklaşık 3 saat süren filmin ilk yarısı biraz ağır aksak ilerlese de, hani sinemadan çıkarken "asıl film ikinci yarıda başladı" deriz ya, tam olarak öyle bir film.

Film hemen hemen tüm filmlerde görüldüğü gibi başladığı yerde sona gelirken Odysseus ve Kraliçe Penelope bir gemiye atlayıp uzaklaşıyor. Sanırım yüz yıllardır temsil ettikleri değerlerle birlikte yeryüzünde dolaşıyorlar... Kim hangi değeri görmek, almak isterse elbette…

(EMK)

Bir çerçeve yasa bazen yalnızca hukuki bir düzenleme değildir; bir ülkenin geçmişiyle kurduğu ilişkinin ve geleceğe dair siyasal iradesinin de ifadesidir.

Bu nedenle bugün Türkiye’de yürütülen çerçeve yasa tartışmasını, yalnızca silah bırakma sürecini düzenleyecek teknik bir hukuk metni olarak görmek eksik bir değerlendirme olur. Asıl mesele, bu yasanın neyi tasfiye edeceği değil, neyi inşa edeceğidir.

Uzun yıllara yayılan çatışmalı süreçlerin ardından toplumlar çoğu zaman ilk olarak güvenlik sorununa odaklanır.

Silahların susması, kuşkusuz her barış arayışının vazgeçilmez koşullarından biridir. Hiçbir demokratik toplum, şiddetin sürekli üretildiği bir ortamda özgür siyasal yaşamı geliştiremez.

Ancak tarihsel deneyimler gösteriyor ki silahların susması ile barışın kurulması aynı şey değildir. Birincisi çatışmanın sonunu ifade ederken, ikincisi demokratik bir birlikte yaşamın başlangıcını ifade eder. Aradaki fark, hukukun üstleneceği rolle ilgilidir.

Asıl soru

Bugün tartışılan çerçeve yasa da tam bu ayrım üzerinden değerlendirilmelidir. Eğer hazırlanacak düzenleme yalnızca silahlı yapının hukuki tasfiyesini, silah bırakmanın usulünü ve buna bağlı ceza hukuku sonuçlarını düzenlemekle sınırlı kalırsa, önemli bir ihtiyacı karşılayacaktır.

Ancak böylesi bir metin, tarihsel anlamda kurucu bir yasa olmayacaktır. Çünkü Kürt meselesi yalnızca silahlı çatışmadan ibaret değildir; silahlı çatışma, çok daha derin siyasal, hukuksal ve toplumsal sorunların belirli tarihsel koşullar altında ortaya çıkmış sonuçlarından biridir.

Bu nedenle çatışmanın sona ermesi ile çatışmayı ortaya çıkaran nedenlerin ortadan kaldırılması birbirine karıştırılmamalıdır.

Bir toplum, silahlı dönemi geride bırakabilir; fakat hak eşitsizlikleri, demokratik temsil sorunları, hukuk güvenliği eksikliği ve siyasal katılımın önündeki engeller devam ediyorsa, barış yalnızca kırılgan bir ateşkes niteliği taşır. Kalıcı barış ise ancak çatışmayı yeniden üretecek koşulların demokratik yollarla dönüştürülebilmesiyle mümkündür.

Bu ayrım, yalnızca siyasal bir tercih değil, aynı zamanda hukuk kuramı açısından da belirleyicidir. Çünkü hukuk bazen mevcut düzeni yönetir, bazen ise yeni bir düzen kurar. Yönetici hukuk ile kurucu hukuk arasındaki fark tam da burada ortaya çıkar.

Yönetici hukuk, mevcut sorunları belirli kurallarla çözmeye çalışır; kurucu hukuk ise ortak geleceğin ilkelerini belirler. Bu nedenle hazırlanacak çerçeve yasa, yalnızca geçmişe ilişkin hukuki sonuçları düzenleyen bir metin değil, demokratik birlikte yaşamın temel güvencelerini oluşturan siyasal ve hukuksal çerçeveyi kurmak zorundadır.

Türkiye açısından bugün sorulması gereken soru da budur. Tartışma, “Çerçeve yasa çıkarılacak mı?” sorusuna indirgenemez. Asıl soru, çıkarılacak yasanın hangi demokratik ufku mümkün kılacağıdır. Çünkü hukuk, yalnızca devletin güvenlik ihtiyaçlarını düzenleyen bir araç değildir. Aynı zamanda bireyin haklarını güvence altına alan, farklı toplumsal kimliklerin eşit yurttaşlar olarak ortak yaşamın öznesi olmasını sağlayan kurumsal zemindir. Kurucu niteliğe sahip bir çerçeve yasa da tam olarak bu zemini oluşturabildiği ölçüde tarihsel önem kazanacaktır.

Ancak kurucu bir çerçeve yasanın yalnızca nasıl bir amaç taşıması gerektiğini söylemek yeterli değildir. Aynı zamanda hangi temel ilkeler üzerine inşa edilmesi gerektiğini de tartışmak gerekir. Aksi hâlde “kurucu yasa” kavramı, siyasal bir temenninin ötesine geçemez.

Her şeyden önce böyle bir yasa, demokratik siyasetin önündeki hukuki ve fiilî engelleri kaldırmayı hedeflemelidir. Çünkü silahlı çatışmanın sona ermesi ancak siyasal taleplerin şiddet dışı, meşru ve demokratik kanallar aracılığıyla ifade edilebildiği ölçüde kalıcı bir anlam kazanabilir. İnsanların düşüncelerini özgürce açıklayabildiği, siyasal örgütlenmenin güvence altında olduğu, seçilmiş temsilcilerin demokratik siyaset alanında faaliyet gösterebildiği bir hukuk düzeni kurulmadan, silahsızlanmanın toplumsal barışa dönüşmesi beklenemez.

Eşit yurttaşlık ilkesi

Bununla birlikte hukuk güvenliği, böylesi bir yasanın vazgeçilmez unsurlarından biri olmalıdır. Hukukun öngörülebilirliği, temel hakların etkili güvencelere bağlanması, yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi ve idarenin hukukla sınırlandırılması, yalnızca demokratik hukuk devletinin gereği değildir; aynı zamanda barışın da kurumsal güvenceleridir. Çünkü insanlar yalnızca silahların sustuğu için değil, haklarının güvence altında olduğuna inandıkları için geleceğe güvenle bakabilirler.

Eşit yurttaşlık ilkesi de bu çerçevenin merkezinde yer almalıdır. Bu ilke, farklı kimliklerin birbirine benzemesini değil; farklılıklarını koruyarak aynı hukuki güvenceye sahip olmasını ifade eder. Demokratik toplumun gücü de tam burada ortaya çıkar. Devletin görevi toplumsal farklılıkları ortadan kaldırmak değil, bu farklılıkların özgürce yaşayabileceği ortak hukuki zemini oluşturmaktır. Çerçeve yasa ancak bu anlayışı esas aldığında, bir tasfiye metni olmanın ötesine geçebilir.

Elbette bütün bunlar tek başına bir yasa metniyle gerçekleşmeyecektir. Barış, yalnızca hukukun değil, aynı zamanda siyasetin ve toplumun ortak üretimidir. Ancak hukuk, bu ortak üretimin sınırlarını ve güvencelerini belirleyen en önemli araçlardan biridir. Bu nedenle çerçeve yasa, demokratik dönüşümün son adımı değil; başlangıç noktası olarak görülmelidir. Yasadan, tek başına bütün sorunları çözmesini beklemek gerçekçi değildir. Fakat demokratik çözümün önünü açacak hukuki zemini oluşturması beklenebilir ve beklenmelidir.

Dünyadaki barış süreçleri de benzer bir gerçeğe işaret ediyor. Kuzey İrlanda deneyiminde silahsızlanma, demokratik siyasal katılımı genişleten kurumsal düzenlemelerle birlikte ilerledi. Güney Afrika, yalnızca bir rejimin sona ermesini değil, eşit yurttaşlığa dayalı yeni bir anayasal düzeni inşa etmeyi hedefledi. Kolombiya’da ise eski çatışma aktörlerinin demokratik siyasal yaşama katılımını mümkün kılacak hukuki mekanizmalar barış sürecinin önemli bir parçası olarak tasarlandı.

Her üç deneyimin de ortak noktası; Kalıcı barış, silahsızlanmayı düzenleyen hukukla değil; silahsızlanmayı demokratik hukuk devleti, eşit yurttaşlık ve kapsayıcı siyasal katılımla tamamlayan bir hukuk anlayışıyla mümkün olmuştur. Elbette bu deneyimlerin hiçbiri Türkiye açısından birebir uygulanacak modeller değildir. Ancak her biri, kalıcı barışın yalnızca silahsızlanmayla değil; demokratik hukuk düzenini güçlendiren ortak ilkelerle inşa edildiğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Bu nedenle Türkiye’nin önünde duran mesele, güvenlik ile demokrasi arasında bir tercih yapmak değildir.

Gerçek mesele, güvenliği demokratik hukuk devleti içinde kalıcı hâle getirebilmektir. Özgürlük ile güvenliği birbirinin alternatifi olarak gören anlayışlar, uzun vadede her ikisini de zayıflatır. Oysa demokratik hukuk devletinde güvenlik, özgürlüğün; özgürlük de güvenliğin güvencesidir. Kalıcı barış ancak bu iki ilkenin birlikte güçlenmesiyle mümkündür.

Tam da bu nedenle, bugün yürütülen tartışmaların ekseni yalnızca “çerçeve yasa çıkarılsın mı, çıkarılmasın mı?” sorusu olmamalıdır. Asıl tartışma, bu yasanın hangi demokratik dönüşümün hukuki zemini olacağı üzerine yürütülmelidir. Çünkü bir hukuk metninin tarihsel değeri, yalnızca hangi maddeleri içerdiğiyle değil, hangi siyasal geleceği mümkün kıldığıyla ölçülür.

Bu noktada önemli bir risk de gözden kaçırılmamalıdır. Eğer çerçeve yasa yalnızca silahsızlanmayı yöneten teknik bir düzenleme olarak hazırlanır; demokratikleşmeye ilişkin temel güvenceleri başka bir zamana ertelerse, kısa vadede bir hukuki boşluğu doldurabilir. Ancak orta ve uzun vadede toplumun barış beklentisini karşılamakta yetersiz kalabilir.

Çünkü çatışmalı süreçlerin sona ermesinden sonra ortaya çıkan en büyük sınav, savaşın bitirilmesi değil, barışın toplumsallaştırılmasıdır.

Kadınlar siyasal özne

Barışın toplumsallaşması ise yalnızca devlet kurumlarının değil, toplumun bütün kesimlerinin yeni dönemin öznesi hâline gelmesini gerektirir.

Kadınların, gençlerin, yerel toplumun, sivil toplum örgütlerinin, sendikaların, meslek örgütlerinin ve siyasal partilerin demokratik sürece etkin katılımı sağlanmadan, barış yalnızca devlet ile silahlı aktörler arasında kurulmuş dar bir mutabakat olarak kalır. Oysa kalıcı barış, toplumun kendisini o sürecin kurucusu olarak hissedebildiği ölçüde güçlenir.

Bu nedenle özellikle uzun yıllar çatışmanın yükünü taşıyan kesimlerin yeni dönemde üstleneceği rol önemlidir. Çatışma döneminde farklı biçimlerde mücadele etmiş insanların demokratik siyasal ve toplumsal yaşama katılımı, yalnızca bireysel bir hak değil, aynı zamanda barışın kurumsallaşmasının da önemli bir unsurudur.

Dünyadaki birçok deneyim göstermektedir ki, eski çatışma aktörlerinin hukuk içinde siyasal ve toplumsal yaşama katılabildiği süreçler daha kalıcı sonuçlar üretmiş; buna karşılık dışlayıcı ve yalnızca tasfiyeye dayalı modeller ise yeni gerilimlerin ortaya çıkmasını engelleyememiştir.

Burada özellikle kadınların deneyimine ayrı bir parantez açmak gerekir. Çatışmalı süreçlerde kadınlar çoğu zaman yalnızca mağdur olarak görülür. Oysa kadınlar aynı zamanda siyasal özne, müzakere aktörü ve barış kurucusu olarak da tarihsel roller üstlenmiştir.

Dünyadaki birçok barış sürecinde kadınların müzakere mekanizmalarına ve yeniden inşa süreçlerine katılımı, barışın kapsayıcılığını ve sürdürülebilirliğini güçlendiren temel etkenlerden biri olmuştur. Türkiye’de de demokratik bir gelecek inşa edilecekse, kadınların yalnızca sonuçlardan etkilenen değil, yeni dönemi kuran asli öznelerden biri olarak görülmesi gerekir.

Bütün bunlar gösteriyor ki, çerçeve yasa yalnızca bir “silahsızlanma yasası” olarak okunamaz. Böyle bir yaklaşım, hukuku teknik bir yönetim aracına indirger.

Oysa hukuk, demokratik toplumlarda aynı zamanda ortak yaşamın etik ve siyasal sınırlarını belirleyen kurucu bir işlev görür. Bu nedenle bugün hazırlanacak her düzenleme, yalnızca bugünün ihtiyaçlarına değil, gelecek kuşakların birlikte yaşayacağı demokratik zemine de cevap vermek zorundadır.

Türkiye belki de uzun yıllardır ilk kez, çatışmanın sona ermesini demokratik bir yeniden kuruluş fırsatına dönüştürebilecek tarihsel bir eşiğin önünde duruyor.

Bu fırsatın değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini ise yalnızca silahların susması değil; hukukun, demokrasinin ve eşit yurttaşlığın ne ölçüde güçlendirileceği belirleyecek. Sonuçta bugün tartışılan mesele yalnızca bir çerçeve yasanın çıkarılması değildir.

Tartışılan, Türkiye’nin çatışma sonrasını hangi hukuk anlayışıyla karşılayacağıdır. Eğer yasa yalnızca geçmişi tasfiye ederse bir dönemi kapatır; demokratik siyaseti, hukuk devletini ve eşit yurttaşlığı güvence altına alırsa, yalnızca bir dönemi kapatmakla kalmaz, ortak geleceğin hukuki ve demokratik temelini de inşa eder.

(TAA/EMK)

*Bu yazı ilk olarak Altyazı Fasikül: Özgür Sinema’da yayınlandı.

Gezi Direnişi davasında verilen mahkûmiyet kararları, çok sayıda hukukçu tarafından yakın dönemin en ağır hukuk ihlallerinden biri olarak değerlendiriliyor. 

İfade ve toplantı özgürlüklerinin yanı sıra kültür-sanat faaliyetleri ile video ve film üretimini de suç unsuru hâline getiren davada, tutukluların serbest bırakılması yönündeki ulusal ve uluslararası çağrılar ise yıllardır karşılıksız kalıyor. Dava, aradan geçen yıllara rağmen iktidarın Gezi Direnişi’ni cezalandırma ısrarının sürdüğünü ortaya koyan en somut örneklerinden biri. 

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) bağlayıcı ihlal kararlarına rağmen Osman Kavala’nın tahliye edilmemesi, Gezi soruşturmasının yıllar sonra menajer Ayşe Barım’ı da kapsayacak biçimde genişletilmesi davanın etkilerinin mahkûmiyet kararlarıyla sınırlı kalmadığını gösteriyor. Sinemacılar Çiğdem Mater ve Mine Özerden’in beş gün içinde iki kez farklı cezaevlerine sevk edilmesi ise Gezi davası tutuklularına yönelik uygulamaların keyfiliğine dair eleştirileri tekrar gündeme taşıdı.

Gezi davası kapsamında “hükûmeti ortadan kaldırmaya teşebbüse yardım etmek” suçlamasıyla 2022’den bu yana Bakırköy Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda tutulan Çiğdem Mater ve Mine Özerden, 20 Temmuz’da herhangi bir gerekçe açıklanmadan İzmir Şakran Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’na sevk edildi.

İki sinemacı, beş gün sonra, 25 Temmuz’da bu kez Marmara Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’na nakledildi. Mater ve Özerden’in avukatları, sevk kararlarının herhangi bir gerekçe gösterilmeden uygulandığını, müvekkillerinin aileleri ve avukatlarından yüzlerce kilometre uzağa gönderildiğini belirterek uygulamaya tepki gösterdi. Şakran’a sevkin ardından yapılan açıklamalarda kararın, savunma hakkını ve aile görüşlerini fiilen zorlaştırdığı vurgulandı. İki sinemacının yalnızca beş gün sonra yeniden İstanbul’a gönderilmesi ise ilk sevkin gerekçelerine ilişkin soru işaretlerini artırdı.

“İktidarın Gezi’den intikam duygusu bitmedi”

Sevk kararları siyasi alanda da tartışma yarattı. YENİ Parti İzmir Milletvekili Gökçe Gökçen, Çiğdem Mater ile Mine Özerden’e sevk uygulamalarını Meclis gündemine taşıdı. Adalet Bakanı Akın Gürlek’in yanıtlaması istemiyle soru önergesi veren Gökçen, iki sevkin hangi somut idari ve hukuki gerekçeyle gerçekleştirildiğinin açıklanmasını istedi.

Osman Kavala’nın AİHM kararlarına rağmen cezaevinde tutulduğunu, Can Atalay ile Tayfun Kahraman’ın ise Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlarına rağmen tahliye edilmediğini hatırlatan Gökçen, “Gezi direnişinin üzerinden 13 yıl geçse de iktidarın Gezi’den intikam duygusu bitmedi” ifadelerini kullandı. Mater ve Özerden’in gerekçesiz sevklerini de aynı yaklaşımın devamı olarak değerlendirdi.

Soru önergesinde, beş gün arayla gerçekleştirilen iki sevk işleminin hangi somut idari ve hukuki gerekçelere dayandığı, bu gerekçelerin yazılı olarak kayıt altına alınıp alınmadığı ve hükümlülerin önce İzmir’e, kısa süre sonra yeniden İstanbul’a gönderilmesini gerektiren koşulların beş gün içinde nasıl değiştiği soruldu. Gökçen ayrıca, sevk kararlarının gerekçesinin hükümlülere ve müdafilerine neden yazılı olarak bildirilmediğini, bildirim yapıldıysa bunun hangi tarihte ve hangi yöntemle gerçekleştirildiğinin açıklanmasını istedi.

Önergede, sevk kararları alınırken ailelerin ikamet ettiği ilin, düzenli aile görüşlerinin sürdürülmesinin ve avukatlara erişim imkânlarının dikkate alınıp alınmadığı da soruldu.

Son beş yılda aynı hükümlünün bir ay içinde birden fazla ceza infaz kurumuna sevk edildiği kaç işlem bulunduğu, sevk işlemlerinin keyfî uygulamalara yol açmaması için Bakanlığın herhangi bir iç denetim veya teftiş mekanizması işletip işletmediği ile AİHM ve AYM içtihatları doğrultusunda nakil uygulamalarının gözden geçirilmesine yönelik bir çalışma yürütülüp yürütülmediği de önergedeki sorular arasında yer aldı.

‘Sürgün sevk’ tartışması

Çiğdem Mater ve Mine Özerden’in peş peşe gerçekleştirilen cezaevi sevkleri, uzun yıllardır hak örgütlerinin “sürgün sevk” olarak eleştirdiği nakil uygulamalarını yeniden gündeme getirdi. “Sürgün sevk”, ceza infaz mevzuatında yer alan hukuki bir kavram değil.

Mahpusların başka ceza infaz kurumlarına nakledilmesi, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 53 ila 58. maddelerinde düzenleniyor. Kanuna göre hükümlüler; kendi istekleri, toplu sevk, disiplin, asayiş ve güvenlik, hastalık, eğitim-öğretim ile suç veya yargılama yeri gibi nedenlerle başka bir kuruma nakledilebiliyor. Ayrıca nakil işlemlerinin usulü, Adalet Bakanlığı’nın 167 sayılı Genelgesi ve bu genelgede yapılan değişikliklerle belirleniyor.

Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği’nin (CİSST) hazırladığı “Nakil Bilgi” notunda, nakil işlemlerinin yalnızca idari bir uygulama olmadığına dikkat çekiliyor. Derneğe göre ceza infaz sisteminin amacı yalnızca mahpusu toplumdan yalıtmak değil; yeniden toplumsallaşmayı da gözetmek.

Bu nedenle özellikle ailelerinden uzakta bulunan mahpusların ailelerine yakın ceza infaz kurumlarına nakil talep edebilmesi önemli bir hak olarak değerlendiriliyor.

CİSST, aileye yakın bir ceza infaz kurumuna nakil talebinin, Anayasa’nın 20. maddesinde güvence altına alınan “özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı” ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesinde düzenlenen “özel ve aile hayatına, konutuna ve haberleşmesine saygı hakkı” kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Hak örgütleri ise tartışmanın hukuki dayanağından çok uygulama biçimine dikkat çekiyor. İnsan Hakları Derneği (İHD), özellikle mahpusun talebi dışında gerçekleştirilen, aile ve avukatlarından uzak ceza infaz kurumlarına yapılan, gerekçesi açıklanmayan veya yeterince gerekçelendirilmeyen nakilleri uzun yıllardır “sürgün sevk” olarak nitelendiriyor.

Derneğe göre bu tür uygulamalar, aile görüşlerini ve avukatlara erişimi fiilen güçleştirirken mahpuslar üzerinde ek bir yük oluşturuyor.

İHD İstanbul Şubesi’nin hazırladığı 2025 Yılı Marmara Bölgesi Hapishaneleri Hak İhlalleri Raporu, sevk uygulamalarına ilişkin başvuruların sürdüğünün bir göstergesi. Ailelerinden uzak ceza infaz kurumlarına nakledilen mahpusların aile ve avukat görüşlerinde yaşanan aksaklıklar, sevk kararlarının yeterli gerekçeyle bildirilmediğine ilişkin şikâyetler, sevk sonrasında kişisel eşyalara ulaşamama, sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan kesintiler ve tedavi süreçlerinin aksadığı yönünde çok sayıda başvuru mevcut.

“Sürgün sevk” tartışmasının en ses getiren örneklerinden biri, Kürt ressam, gazeteci ve yazar Zehra Doğan’ın 2018’de Diyarbakır E Tipi Kapalı Cezaevi’nden Tarsus Kadın Kapalı Cezaevi’ne, 20 kadın mahpusla birlikte nakledilmesi oldu.

Tutuklular, aile ve avukatlarına hiçbir bilgi verilmeden sevk edildi; içlerinde yatalak olan Halime Işıkçı ile birlikte beş ağır hasta tutuklu daha vardı. Naklin ardından İHD başta olmak üzere çok sayıda hak örgütü, aile ve avukatlardan yüzlerce kilometre uzağa yapılan sevklerin mahpusların haberleşme, görüş ve savunma haklarını olumsuz etkilediğini belirterek uygulamayı “sürgün sevk” olarak nitelendirdi.

Uygulamanın güncel örneklerinden biri, İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) soruşturmasında görüldü. İBB soruşturması kapsamında tutuklanan 14 kişi, Nisan 2025’te Marmara Ceza İnfaz Kurumları’ndan Çorlu, Tekirdağ, Kandıra, Bandırma ve Gebze’deki ceza infaz kurumlarına sevk edildi.

Tutukluların avukatları ve yakınları, nakillerin savunma hakkını güçleştirdiğini ve aile görüşlerini fiilen zorlaştırdığını belirterek karara tepki gösterdi.

Adalet Bakanı Yılmaz Tunç, konuya ilişkin açıklamasında sevklerin Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 53. maddesi uyarınca, soruşturmaların sağlıklı yürütülmesi ve ceza infaz kurumlarındaki güvenlik düzeninin korunması amacıyla gerçekleştirildiğini ifade etti. ‘Savunma hakkının kısıtlandığı’ yönündeki eleştirileri ise reddetti.

Cezalandırma pratikleri

Cezaevleri arasındaki nakillere ek olarak, mahpusların ailelerinden ve avukatlarından uzak ceza infaz kurumlarında tutulması da uzun yıllardır eleştiriliyor.

Eski HDP Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş’ın Edirne F Tipi Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde, eski HDP Eş Genel Başkanı Figen Yüksekdağ’ın ise Kocaeli Kandıra F Tipi Cezaevi’nde tutulmaları bu tartışmanın en bilinen örnekleri arasında yer alıyor. Ne var ki cezalandırma pratiği tutukluları ailelerinden uzağa taşımakla bitmiyor. Hücre tipi mimariden iletişim kısıtlamalarına, disiplin cezalarından keyfî idari kararlara kadar genişleyen infaz rejimi, cezaevini insanı her açıdan yalnızlaştıran ve dış dünyadan koparan sistematik bir tecrit alanına dönüştürmüş durumda.

Türkiye’de 1980’lerden bu yana güvenlik eksenli bir doğrultuda dönüşen cezaevi sistemi, AKP döneminde yaygınlaştırılan Yüksek Güvenlikli, S ve Y tipi cezaevleriyle yeni bir evreye geçti. İnsan Hakları Derneği’ne (İHD) göre özellikle 2021’den itibaren bu cezaevlerine yönelik sevklerin artmasıyla tecrit uygulamaları daha da ağırlaştı. Kamuoyunda “kuyu tipi” olarak adlandırılan bu yüksek güvenlikli ceza infaz kurumları, resmî mevzuatta bu isimle anılmasa da hak örgütleri ve hukukçular tarafından izolasyon mimarisini tanımlamak için kullanılıyor. Tek ve üç kişilik odalara dayalı yapı, ortak yaşam alanlarının yokluğu, havalandırma saatlerinin dahi kısıtlanması ve mahpuslar arasındaki insani temasın tamamen kesilmesi tecrit eleştirilerinin merkezinde yer alıyor. İHD, Türk Tabipleri Birliği (TTB) ve çeşitli hak örgütleri, söz konusu koşulların uzun süreli tecridi derinleştirdiğine, fiziksel ve ruhsal sağlık üzerinde kalıcı etkiler yaratabildiğine dikkat çekiyor.

“Kuyu tipi” cezaevlerinde uygulanan tecrit ve izolasyon politikalarına karşı son yıllarda çok sayıda mahpus açlık grevi başlattı. Geçtiğimiz günlerde kuyu tipi hapishanelerin kapatılması ve kuyu tipi olmayan bir hapishaneye sevk talebiyle 266 gün açlık grevi yapan ve yaklaşık üç aydır yoğun bakımda olan Gürkan Türkoğlu hayatını kaybetti.

Türkoğlu’nun ölümünden iki gün önce, 3 Temmuz’da komedyen Deniz Göktaş, 1 Haziran’da Harbiye Cemil Topuzlu Açık Hava Tiyatrosu’nda gerçekleştirdiği ve 24 Haziran’da YouTube’da yayınlanan tek kişilik stand-up gösterisi Ölü Deniz nedeniyle yürütülen soruşturma kapsamında, “cumhurbaşkanına hakaret” ve “halkı kin ve düşmanlığa alenen tahrik” suçlamalarıyla tutuklandı. Aynı gün kamuoyunda “kuyu tipi” olarak bilinen Tekirdağ Çorlu Karatepe Y Tipi Cezaevi’ne gönderildi. Tutukluluğuna yapılan itiraz, 27 Temmuz’da İstanbul 5. Asliye Ceza Mahkemesi tarafından reddedilen Göktaş’ın dosyası, sanatsal ve kültürel üretime yönelik yargı süreçlerinin cezaevi uygulamalarıyla birlikte tartışıldığı güncel örneklerden biri.

Ölü Deniz‘i izlemek için tıklayınız.

Sürgün sevkler ve tecrit uygulamaları, kültür-sanat alanına dönük baskı hattından bağımsız işlemiyor. Üretim aşamasında sansür, gösterim aşamasında festival müdahaleleri, yargı sürecinde soruşturmalar ve tutuklamalar, infaz aşamasında ise cezaevi sevkleri ile yüksek güvenlikli cezaevleri baskının kültürel üretimin her aşamasına yayıldığına işaret ediyor.

Çayan Demirel ve Ertuğrul Mavioğlu’nun Bakur (Kuzey, 2015) belgeseli nedeniyle hapis cezasına çarptırılması, Nejla Demirci’nin Kanun Hükmü (2023) belgeselinin bakanlık müdahalesiyle Antalya Altın Portakal Film Festivali seçkisinden çıkarılması, Özkan Küçük’ün Rojbash (2023) ve Kazım Öz’ün Oy’una Geldik (2025) filmlerinin idari kararlarla dolaşımının engellenmesi, Rojhilat Aksoy’un Aurora’nın Doğuşu (Avrorayi lusabats’y, 2022) filminin Diyarbakır gösterimi için yaptığı başvuru nedeniyle yargılanması, sanatsal ve kültürel üretimin her aşamada nasıl bir denetim ve yaptırım ağıyla kuşatıldığını gösteren örneklerden yalnızca birkaçı.

Türkiye’de ifade özgürlüğü ihlallerinin tekil uygulamalarla sınırlı kalmadığı, farklı araçlarla süreklilik kazanan bir cezalandırma pratiği etrafında örgütlendiği ortada. Gezi davası, bu sürekliliğin kültür-sanat alanındaki en görünür örneklerinden biri.

Çiğdem Mater’in çekmediği Gezi Direnişi belgeselinin merkeze oturduğu suçlamalardan dolayı, Mine Özerden’in ise bulunamayan bir ihbarcının, kanıtlanmayan iddiası nedeniyle 18’er yıl hapis cezasına çarptırıldığı Gezi davasında meşru sinemacılık pratikleri de kriminalize ediliyor.

Gezi’nin bugün hâlâ cezalandırılmaya çalışılması, mevcut iktidarın, ülkenin kolektif hafızasından ve sanatın o hafızayı canlı tutma gücünden duyduğu derin korkunun yargısal itirafı.

Mektup yazmak isteyenler için Çiğdem Mater’in paylaşılan yeni adresi:

Çiğdem Mater Utku
Marmara Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu
10 Nolu – B9 Semizkumlar Mahallesi, Çanta Caddesi, No:162/2, Marmara Ceza İnfaz Kurumları Kampüsü, Silivri / İstanbul

(BG/EMK)

Geçen Cumartesi günü hapisteki babası, Donald Trump’ın “ahbabı” Jair Bolsonaro’nun eski makamına yerleşmeye hevesli olduğunu resmen ilan eden büyük evlat Flávio Ekim’deki seçimlere adaylığını koyarak başkanlık yarışına dahil oldu.

Brezilya’nın epeyce tecrübeli siyasetçisi, 80 yaşındaki Luiz Inácio Lula da ‌Silva ile karşı safta yarışması beklenen 45 yaşındaki oğul Bolsonaro’nun kararını açıkladığı kongrede mahpus babasının yapay zekâ mahsulü mesajı yetmezmiş gibi yanında bitiveren Arjantin başkanı Javier Milei’nin destek konuşması da dikkat çekti. Ya mevzubahis vesileyle İsrail Başbakanı Netanyahu’nun da kongreye video yollamış olmasına ne demeli?

Konumuz olan belgeselde ise, dindar ve kapitalist adayın komünist adayla yarıştığı seçim çok daha mütevazı olsa da maziden günümüze, yalnız Brezilya’da değil, tüm gezegende bazı dinamiklerin pek değişmediğine dair izlere rastlıyoruz.

Tarihî Olinda şehrinin belediye seçimlerinde iki kadın aday yarışırken Luciana Santos’un baş destekçisi olarak yanında o zamanların nispeten genç Lula’sını görmekle kalmıyor, günümüzde 60 yaşında olan Santos’un halen Lula’nın başkanlığındaki Brezilya’nın Bilim, Teknoloji ve İnovasyon Bakanı görevini sürdürdüğünü de idrak ediyoruz.

Nasıl ki son haftalarda ABD’nin iktidardaki Cumhuriyetçileri kusurlarını örtbas etmek için Demokratları yermek üzere tüm formülleri tükettikten sonra onları komünistlikle itham ediyorlarsa, 2001 yılında sağcı aday Jacilda Urquiza da rakibi Santos’u komünistlikle suçladığı gibi, komünizmin tabiatı gereği din karşıtı olduğunu, solcuların dini halkın afyonu olarak gördüklerini; kısacası Santos’un “Allahsız”lığını kendine göre ifşa ediyordu.

Solcu Santos’un bunun üzerine daha sonra Lula’nın benzer şekilde yapacağı gibi, Evanjelist Hristiyan seçmenlerin karşısına çıkarak Tanrı’ya inandığını söylemesi ne kadar samimiydi bilinmez ama, akabinde iki kere peş peşe muhteşem Olinda’nın belediye başkanlığını yaptığını kimse inkâr edemez.

Herkes hamburger yesin!

Olinda’nın altın kemerleri (Os arcos dourados de Olinda/Olinda’s golden arches) adlı belgesel bizi ziyadesiyle muzip bir üslup takınarak “Olinda muharebesi” olarak anılan epizota dahil ediyor.

Dünya prömiyerini Rio Festivali’nde gerçekleştirdikten sonra Havana, Lizbon ve São Paolo’daki festivallerde seyirciyle buluşan ironi yüklü belgesel geçenlerde Lago Film Festivali’ne de iştirak ederek yoluna heyecanla devam ediyor. 2025 Brezilya yapımı 24 dakikalık sevimli belgeselin yönetmeni ve montajcısı Douglas Henrique aynı zamanda filmin senaryosuna da katkıda bulunmuş.

Bir yanda ABD’den feyz alan sağcı Urquiza ile diğer yanda S.S.C.B’nin dağılmasından hemen önce komünizme inanan Santos, belgeselde McDonald’s’ın Olinda’daki varlığıyla özdeşleşen mücadelenin adeta akisleri hâline geliyorlar.

Ne de olsa gezegenimizde soğuk savaşın sona ermesiyle ABD’nin alametifarikası sayılan “hürriyet, eşitlik ve hamburger” üçlüsü Moskova’yı bile büyüledikten sonra, ilk McDonald’s dükkânının nispeten sapa Olinda’ya da teşrif etmesi kitleler tarafından hevesle isteniyor.

Nitekim, dünyanın tüm halklarının aynı şeyi yemesine dair küresel fantastik proje ne kadar da pratik ve faydalı bir fikir değil mi?

Ya daima gülümsemesi beklenen, lakin ucuz işgücü gibi görülen genç çalışanların mukavelelerinde belirtilmeyen işlere de bakmalarının yanı sıra fazla mesai karşılığında mütemadiyen dükkânda satılan hamburgerleri ve kızarmış patatesleri yemeye mahkûm edilmelerine ne demeli?

Zaten iki siyasi cephe arasındaki çekişmenin adeta sembolü hâline gelmiş, başta büyük alakayla karşılanan dünya çapındaki hamburgerci nedense zamanla Olinda’da gözden düşüyor.   

Bu arada küçük Bush’un önderliğinde ABD’nin Irak işgali de başlayınca seçimleri çoktan kazanmış Santos tavrını açık açık barıştan yana koyarak McDonalds’ın Olinda şubesinin bir günah keçisi misali kapanmasına bir şekilde yol açıyor.

Soğuk savaşın nispeten gecikmiş yansımasının yerel politik çekişme şeklinde yaşandığı Olinda’da “McDonald’s şubesini iflas ettiren dünyadaki ilk kent” payesi gurur vesilesi olmayı sürdürüyor; öte yandan, akabinde yeni şubelerin açılmasına karşı çıkılamamış olduğu hakikatiyle de halk ister istemez yüzleşiyor.

Barış tekrar tehdit altında

Kolombiya’da ise yalnız Trump’ın değil, politik sağın Latin Amerika’daki sevimsiz temsilcileri Arjantinli Javier Milei, Şilili José Antonio Kast ve Perulu Keiko Fujimori’nin de desteğini almış “artiz” Abelardo de la Espriella’nın yönetimi “hayırlısıyla” devralmasına birkaç gün kaldı.

Kendisi geçen aylardaki seçim kampanyasında diğer muhafazakâr aday, kadın politikacı Paloma Valencia ile arasındaki farkın “alfa erkeklik” özelliğinde belirginleştiğini ve bunun ülkeyi yönetebilmenin tartışılmaz şartı olduğunu ifade ediyordu.

Seçime hile karıştırıldığı iddiasını halen sürdüren eski başkan Gustavo Petro’yu “radikal solcu Marksist” olarak damgalamış olan Trump’ın Kolombiya’da beklenen yeni baskı rejimine model oluşturma ihtimali fazlasıyla yüksek.

Çok uzun yıllardan beri şiddet sarmalından kurtulmaya çalışan ülkede barışa yönelik siyasi ittifakların, kurum, oluşum ve dinamiklerin bir anda geçersiz kalacağından ve Kolombiya’da şiddetten kaçınmayan baskıcı bir güvenlik rejimine tekrar geçilmesinden haklı olarak korkuluyor.

Gustavo Petro dış politika mevzubahis olduğunda barış ve insan haklarını ön plana çıkarmayı, çevre adaleti sağlamayı, Latin Amerika - Karayipler entegrasyonunu, ayrıca feminizmi savunuyordu. İsrail’le diplomatik ilişkiler askıya alnımış, Filistin halkına yönelik soykırıma karşı çıkılmıştı.

Oysa toy olmasına rağmen gayet hevesli ve hırslı görünen Abelardo her şeyden önce yalnız Küba ve Nikaragua ile diplomatik bağların koparılmasından değil, ülkenin Birleşmiş Milletler’den çıkmasına yönelik niyetinden de bahsediyor. Gözü dönmüş çağdaş bir kapitalist olarak ayrıca İsrail ve ABD’yle ilişkilerin ziyadesiyle derinleştirileceğini sansasyonel biçimde ifade ediyor.

ABD’ye kaçırılıp hapse atılan Venezuela lideri Maduro’nun “uyuşturucu kaçakçılığı ve narkoterörle” itham edilmesi bazı şüpheleri uyandıradursun, suçu ispatlanmış ve ABD’de hapse atılmış narkotik baronu, Honduras’ın eski başkanı Juan Orlando Hernández’in Trump’ın affetmesiyle hangi akla hizmet hürriyetine kavuşup geçenlerde vatanına döndüğü halen tartışılıyor; Kolombiya’nın yeni lideri Abelardo’nun yakın istikbalde bu karanlık ve tehlikeli denklemdeki olası icraatı da merakla bekleniyor. Fosil yakıtlar ve hidrolik kırma ile alakalı agresif planlarının yanısıra geleneksel sanayi ve enerji sektörlerini koşulsuzca canlandırma niyeti ise hem çevrecileri, hem de yerel halkları şimdiden fazlasıyla endişeye sevk etmiş durumda.

Çevreyi ve kadim halkları düşünen yok!

Kolombiya’nın kuzey ucu, La Guiajira bölgesi yıllardan beri kömür madeni ve rüzgâr türbini dehşetiyle karşı karşıya. Yerli halk aldatılarak yaşam alanlarına el konmuş ve yerlerinden edilmiş, en başta su kaynakları olmak üzere çevreleri zehirlenmiş, ayrıca nadide su kaynaklarının yolları değiştirilerek tamamen sömürücü şirketler tarafından ele geçirilmiş.

Mücadele halen büyük bir cesaret ve inatla sürdürüldüğünden paramiliter oluşumlardan bilhassa aktivistlere yönelik ölüm tehditleri gelmeye devam ediyor; Wayúu yerlileri kötü beslenmeden, hastalıklardan, işsizlik ve parasızlıktan muzdarip olmayı sürdürüyor. Coğrafyanın kadim haklarının ecdatlarıyla bağları en başta olmak üzere, geleneksel yaşama dair neleri varsa hiçe sayılıyor; devlet göstermelik olarak haklarını koruyacağına söz verip şirketlerin çıkarlarını gözetiyor.

Haziranda tertip edilen olan Sheffield DocFest’e iştirak etmiş olan Rüzgârın susuzluğu (La sed del viento/The wind’s thirst) adlı belgesel meseleye militan bir gazetecilik tavrıyla yaklaştığı gibi yerel halkın mistik köklere dayanan sanatsal dışavurumlarına ve kendine has estetiğine de yer veriyor.

2026 Kanada, Kolombiya ortak ortak yapımı 84 dakikalık belgeselin hem yönetmen, hem senaryo yazarı, hem de sinematografi hanesinde Alejandro Valbuena’yı görmemiz, çalışkan sinemacının projesine nasıl candan bağlandığının zaten resmî ispatı.

Tüm varlıklarını direnişe adamış bilhassa kadınlara hayran oluyor, izin verildiği ölçüde tabiatın şefkatli kucağında hürriyet hissini doya doya yaşayabilen çocuklara gıpta ediyoruz.

Filmi seyrederken gökten bakıldığı zaman yeryüzünde devasa bir yaraya benzeyen kömür madenin korkunçluğunu ve heyula gibi damperli kamyonların agresifliğini teninizde hissedeceksiniz. Rüzgâr türbini şirketlerinin topraklarını izinsizce işgal etmeye girişmesi bir yana, ahalinin payına düşeni vermeye ne kadar gönülsüz olduklarını da görünce öfkelerine katılmamak ne mümkün.

Neyse ki bölgenin yerlileri, temiz enerji sayılsa da yaşam alanlarını en azından gürültü kirliliğine sınırsızca teslim etmemek için türbin sanayii ile gereğince baş ediyor. Damardan savunma, direniş ve mücadele tüm dünyada olduğu gibi orada da hız kesmiyor.

Son Tinigua

Kolombiya’nın Güneyindeki Amazon ormanlarında ise daha hazin bir meseleye eğilen Relikt (Relicto) adlı belgesel Tinigua kabilesinin hayatta kaldığına inanılan son ferdi Sixto Muñoz’u arama faaliyetine seyirciyi zarafetle dahil ediyor.

Latin Amerika’nın nadide diyarlarından birinde daha iktidarı pek yakında ele geçirmeye hazırlanan aşırı sağcı ve dinci zihniyetle alakasız, hususi ve derin bir içerikle karşı karşıya olduğumuza sizi temin ederim. Zaten başkanlığı ne kadar becerebileceği hakkında şüpheler artarken daha 2020’de ateist olduğunu açık yüreklilikle beyan ettikten sonra şaklaban kılıklı Abelardo de la Espriella’nın aniden sofu bir Katolik’e dönüşmesine ne demeli?

Nitekim belgesel vesilesiyle Avrupa’dan gelip zamanında coğrafyayı işgal eden kolonyalistlere daima eşlik etmiş din adamlarının katliamlarla dolu karanlık mazide büyük payları olduğunu bir kez daha hatırlıyoruz. Ne de olsa Tinigualar’ın da devşirilmeye girişilmesiyle kahramanımız Sixto’nun manası aslında bıçak olan hakiki adı Sisithio da değiştirilmiş; ayrıca İspanyolca’nın hâkimiyetinde yerel diller ve daha birçok değer tahmin edilebileceği şekilde yavaş yavaş unutulmaya yüz tutmuş.

Seyirciyi sık sık meditatif bir ruh haline sevk eden nadide belgesel Cinéma du Réel’de Claerens Hümanist Belgesel Çekimi ödülüne, Cinélatino’da ise belgesel klasmanında verilen iki mansiyondan birine layık görülmüş.

Filmin hem yönetmen, hem senaryo yazarı, hem de sinematografi hanesinde adı geçen Guillermo Quintero’yu belgesel boyunca görmesek de yumuşak enerjisini, merakını, nezaket ve sabrını muhakkak ki hissediyoruz; hakkında fazla malumat sahibi olmadığı, sadece bir fotoğrafına sahip olduğu Sixto’yu ararken aslında coğrafyanın kadim halklarına gecikmiş de olsa bir saygı duruşunda bulunuyor.

Biz de genç, idealist ve romantik sinemacımızla giriştiğimiz nehir macerasında filmin kahramanı Sixto’yu, ortalıktan kaybolmadan önce tanımış olanlar aracılığıyla daha yakından tanıyor, bölgenin asırlardan günümüze aktarılabilmiş kadim tıp hazinesi sayesinde etrafına şifa dağıttığını da öğreniyoruz.

Begeselci Guillermo’nun uçsuz bucaksız Amazon ormanlarının derinliklerinde, birbirinden çok uzak mesafede yaşayan, malumat toplarken konuştuğu çoğu yaşlı kadının üzerindeki enerjinin bizimkinden çok farklı olduğuna emin olabilirsiniz.

Günün birinde şahsen inşa ettiği kanosuna binip Guayabero nehrinde bir daha görünmemek üzere gizemli şekilde kaybolmuş, 105 yaşında olduğuna inanılan kara kuru kahramanımız bilge hekim Sixto çoktan bir efsaneye dönüşmüş, yok edilmiş yerel kültürün son temsilcisi olarak hak ettiği mertebeye hakikaten ulaşmış.   

Lakin hevesli ve azimli sinemacımızın da kolay kolay yıldığını düşünmeyin…

Bizi arada sırada bir üst ses olarak malumatlandırırken Guillermo aslında izlenim ve duygularını da incelikle paylaşıyor.

Sixto’nun ağabeyi öldükten sonra Tinigua dilini konuşacak kimsesi kalmadığında, belgeselde telkin edildiği şekilde o dilin artık sadece beyninde yankılandığını tasavvur edecek, empati sınırlarını zorlama pahasına, koca evrende tek başına kalma hissine belki siz de gark olacaksınız…

(RL/EMK)

Talat Paşa'nın Şubat 1917 tarihli hükümet programı taslağında, halka ilan edilecek eşitlik maddesinin hemen ardından, gizli tutulması ayrıca kararlaştırılmış bir madde geliyor.

Şubat 1917, Talat Paşa açısından iki haftadan kısa bir süreye sığan üç işlemin ayıdır. Ayın başında sadrazamlığa geldi.

11 Şubat'ta vilayetlere genelge göndererek geriye kaç Ermeni kaldığının tespit edilmesini istedi. Onlardan geriye kalan mülklerin, evlerin, tarlaların hesaplanması da Talat’ın not tuttuğu bilgiler arasındaydı. 15 Şubat'ta Meclis'te yeni hükümetin programını okudu.

Bu programın taslağı, kendi el yazısıyla, özel evrakının arasından çıktı. Bugün elimizde yalnızca tek sayfası var. Sayfayı önemli kılan, maddelerin içeriği kadar, maddelerin sonuna parantez içinde düşülmüş notlardır. Bu notlar; hangi maddenin halka açıklanacağını, hangisinin hükümetin gerçek programı olarak saklanacağını gösteriyor.[1]

Birinci madde şöyle:

"Hükümet, bireylerin haklarına son derece saygı gösterecek; istisnasız her Osmanlı vatandaşı, anayasanın tanıdığı haklardan yararlanacaktır."

Sonundaki not: "Beyannameye geçecektir."

İkinci madde şöyle:

"Hükümet, Türk unsurunun yetenekleri ölçüsünde ekonomik ve toplumsal bakımdan güçlenmesini temel ilke edinecek ve yapılacak düzenlemelerde bu hususu göz önünde bulunduracaktır."

Sonundaki not: "Beyannameye girmeyecektir."

İstisnasız manipülasyonu

Birinci madde tek bir kelimeyle kuruluyor: istisnasız (bilâistisna). Anayasal hakların, hiçbir ayrım gözetilmeksizin bütün Osmanlı vatandaşlarını kapsayacağı vaadi; 1789'un eşitlik ilkesinin ve 1908 Devrimi'nin en temel talebinin yeniden ilanıdır. Jön Türk hareketi iktidara yürürken bu vaadi taşımıştı.

İkinci madde ise tam olarak bir istisnadır. Devletin iktisadi ve toplumsal düzenlemelerde tek bir unsuru esas alacağını, yani vatandaşlar arasında ayrım gözeteceğini söylüyor. Dolayısıyla birinci maddenin kapsamını iptal ediyor.

Bu noktada beklenen itiraz şudur: Türk unsurunun iktisaden güçlendirilmesi, geç kapitalistleşen her devletin başvurduğu türden bir millî iktisat politikasıdır; burjuvazinin siyasetlerinden biridir bu. Lakin itirazın cevabı sayfanın kendisindedir. Gizleme tercihi, politikanın kendi meşruiyetsizliğine dair devletin bizzat kendi ifadesidir. Maddenin işaret ettiği iktisadi güçlenmenin kaynağı bellidir: El konulan Ermeni ve Süryani mülkü ile sermayesi. İkinci madde, bu aktarımın kimin lehine örgütleneceğini yazmaktadır. Bu uygulama gizlenirken, vitrine eşitlik bir hak olarak beyan edilmiştir.

Pasif Devrim: Biçimin korunması

Gramsci'nin "pasif devrim" kavramı; eski kurumsal ve sınıfsal yapıların bütünüyle tasfiye edilmeden, yeni düzen içinde dönüştürülerek sürmesini anlatır. Pasif devrimde egemen sınıflar değişimin önüne bütünüyle geçmez. Aşağıdan yükselen taleplerin bir kısmını benimser ve devletin programına dâhil eder. Aynı anda kitlelerin bağımsız müdahalesini engeller. Böylece devrimci talepler, kendi öznelerinden koparılarak yukarıdan yürütülen bir devlet reformunun aracına dönüşür.

1908 Devrimi; anayasanın yeniden yürürlüğe girmesi ve parlamentonun açılmasıyla imparatorluğun halklarının eşitliği yönünde büyük bir beklenti yaratmıştı. Ermeni, Rum, Yahudi, Bulgar, Arap ve Türk siyasal çevreleri, Abdülhamid rejimine karşı ortak bir mücadelede yer almıştı. Fakat bu talep, İttihat ve Terakki'nin sağ kanadının iktidarı ele geçirmesiyle sınırlandırıldı. Eski rejimin kurumları tasfiye edilmedi; merkezileştirilerek yeni iktidarın kullanımına sunuldu. Polis, ordu, bürokrasi, sansür ve olağanüstü yönetim pratikleri anayasal rejimin içinde yeniden örgütlendi.

Troçki bu gelişmeyi 1909'da öngörmüştü:

"Ulusal çelişkilerin düğümü parlamenter ortamda çözülmeye başlar başlamaz, Jön Türklerin sağ kanadı açıktan açığa karşıdevrim saflarına geçecektir."

Geç kapitalistleşen toplumlarda modern parlamento, anayasa ve bürokrasi; eski egemenlik biçimleri ve devlet şiddetiyle yan yana var olabilir. Farklı tarihsel dönemlere ait kurumlar aynı siyasal yapının içinde birleşir. Talat'ın belgesinde bu birleşme tek bir sayfaya sığmıştır: Bir tarafta modern anayasal eşitlik, diğer tarafta milliyetçi önceliklendirme; biri ilan edilmek, diğeri uygulanmak üzere...

İlkel sermaye birikimi: Gizlenen uygulamanın maddi içeriği

Gizli madde yalnızca milliyetçi bir kültür politikası olarak okunamaz; sınıfsal ve maddi bir içeriği vardır. Marx'ın "ilkel sermaye birikimi" kavramı, kapitalist mülkiyetin çalışma, tasarruf ve ticaret yoluyla değil; geniş toplulukların zor kullanılarak mülksüzleştirilmesi sonucunda kurulduğunu anlatır. Toprağa, eve, işletmeye ve üretim araçlarına el konulması ve bunların hâkim sınıflara aktarılması, birikimin tarihsel koşulunu yaratır.

19.  yüzyılın ikinci yarısında Doğu vilayetlerinde Ermeni köylülerin toprak üzerindeki tasarrufu; Tanzimat arazi siyasetiyle, aşiret nüfuzuyla ve Hamidiye düzeniyle iç içe geçen bir süreç içinde aşındı. Tapular el değiştirdikçe köylü, daha önce kendi işlediği tarlada maraba durumuna düştü. Ancak bu bölgesel aşınma, henüz toplumsal ölçekte bir sermaye transferi yaratacak yoğunlukta değildi.

1915'te mülklerin, işletmelerin, tarlaların, evlerin ve ticari ağların tasfiyesi bu ölçeği kurdu. Emval-i Metruke düzenlemeleri, el konulan varlıkların hukuki biçimini üretti; tasfiye işlemi ise onları paraya ve mülkiyete çevirdi. Bu, basitçe savaş dönemine ait bir güvenlik uygulaması değildi. Devlet, kendi eliyle yeni bir mülkiyet düzeni kuruyor ve bu düzende yükselecek bir Türk burjuvazisine kaynak aktarıyordu.

Pasif devrim bu sürecin idari ve siyasal biçimiydi; ilkel birikim ise maddi içeriğini oluşturuyordu.

1908'in seyri, geç kapitalistleşen ülkelerde burjuvazinin demokratik devrimin görevlerini sonuna kadar götüremeyeceği yönündeki teze negatif bir doğrulama sağlar. Eşit yurttaşlık talebi, mülkiyet ve iktidar ilişkilerine dokunmadığı için etkisizleştirilebildi. 1908 Devrimi'nden sonra işçi sınıfının yoğun olduğu Selanik başta olmak üzere Balkan topraklarının kaybedilmesi, devrimci bir partinin kurulamaması, millet düzeni içindeki hukuki eşitsizlik ve cizye rejimi gibi hâkimiyet ayrıcalıklarını yaşamış olan Müslüman Türk askeri ile devlet bürokrasisinin iktidarı ele geçirmesini kolaylaştırmıştır.

Bizim bu belgeyi Talat Paşa’nın arşivindeki 1917 tarihli biçimiyle tanımamız; Talat, Enver ve Cemal önderliğindeki İTC’nin daha öncesinde bu uygulamaları yapmadığı anlamına gelmez. Bu durum, sadece İTC'nin bu tür belgeleri başarıyla yok ettiğini düşünmemize yol açar; zira kendi iktidarları boyunca bizzat bu eşitlik karşıtı siyaseti uygulamışlardır.

İlan edilen Anayasa, uygulanan karşıdevrimdir.

(BHY/EMK)

[1] Murat Bardakçı, Talât Paşa’nın Evrak-ı Metrûkesi, İstanbul: Everest Yayınları, 2008.

Türkiye'de kadın futbolu son yıllarda artan görünürlüğü ve profesyonel liglerin gelişimiyle daha fazla konuşulmaya başlasa da, bu alanın tarihine ilişkin kapsamlı çalışmalar oldukça sınırlı. Oysa kadın futbolunun bugünkü noktaya ulaşmasının ardında, uzun yıllar boyunca görünmez kılınan emekler, kapanan kulüpler, kurumsal ilgisizlik ve yüzlerce sporcunun, antrenörün ve yöneticinin mücadelesi bulunuyor. İletişim Yayınları'ndan Haziran ayında yayımlanan "Ofsayt Bilen Kadınlar", Türkiye'de kadın futbolunun yaklaşık yüz yıllık serüvenini sözlü tarih çalışmaları, arşiv belgeleri ve tanıklıklar eşliğinde kayıt altına alarak bu boşluğu doldurmayı hedefliyor.

2012 yılından bu yana kadın futbolunun içinde yer alan araştırmacı ve yazar Erdem Göktürk, yıllara yayılan görüşmeler, gazete arşivleri ve saha araştırmalarıyla hazırladığı kitabında kadın futbolu tarihini, federasyon politikalarını, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini ve futbol ekonomisini mercek altına alıyor.

Kadın futbolunun en temel sorunlarının mali sürdürülebilirlik ve tabana yayılma olduğunu vurgulayan Göktürk, kız çocuklarının güvenli futbol ortamlarına erişememesini ise çözülmesi gereken en önemli toplumsal meselelerden biri olarak değerlendiriyor. Göktürk ile Ofsayt Bilen Kadınlar kitabını konuştuk.

"Futbolun erkek egemen kodlarına karşı bir çıkış."

"Ofsayt Bilen Kadınlar", Türkiye'de kadın futbolunun yaklaşık yüz yıllık serüvenini ele alıyor. Sizi bu tarihi yazmaya iten temel motivasyon neydi? Sizce kadın futbolunun tarihi neden bugüne kadar yeterince yazılmadı ve görünür olmadı?

 2012 yılından beri kadın futbolunun içindeyim. Sporun, özellikle kadın futbolunun toplumu dönüştürücü bir gücü olduğuna inanıyorum. Hep "öteki" olarak kalmış, dışlanmış bir branş kadın futbolu. Futbolun erkek egemen kodlarına bir karşı çıkış aslında. Küçük çocuklar ve genç kızlar açısından bakıldığında da, doğru icra edildiği takdirde, inanılmaz bir güçlendirme aracı. Alanla ilgilenirken, ister istemez, karşıma geçmişten beri bu alanın içinde yer alan oyuncular çıkıyordu. Ligin kuruluşunda yer almış, ama halen aktif olarak ilgilenen pek çok dost ile tanıştım. Onlar, anlattıkları ile benim daha da merak etmemi sağladılar. Yapılandırılmış bir hikayesi yoktu alanın. Tek tek, kişisel anıların anlatıldığı bir yerdi. Bu anlatımları toplayarak, kayda geçirerek başladım. Ben kaydettikçe, her hikaye yeni kahramanlar ile tanıştırdı beni. Onların hikayeleri de diğerleri ile. 1970'lerde başlayan maceranın eski aktörlerinin artık yaş almış olduğunu, eğer kayda geçirilmezse, bir tarihin kaybolacağını fark ettim. O esnada pandemi nedeniyle eve kapandık.

Ben de duvara bir boş kağıt astım. Tüm aktörler ile konuşarak, takımları üzerine işaretleyerek, birinden diğerine bağlantıları çizerek boşlukları doldurdum. Pandeminin ardından ise gazete arşivlerinden yaptığım taramalar ile hatıraların doğrulamasını yaptım. İnanılmaz özveri göstermiş insanlar ile tanıştım, büyük emeklere şahit oldum. Ne motive etti diye sormuştunuz. Aslında her yaptığım görüşme bir diğeri için motive etti. Günün sonunda, bu hikayeyi kalıcılaştırmaya mecburdum artık.

Bu tarih neden bugüne kadar yazılmadı. Aslında sevgili Lale Orta hocamızın detaylı çalışmaları vardı bu konuda. Herhalde, pek çok kişinin hala alanda faal olması, derinlemesine bir çalışma yapmaya vakit ayıramaması nedeni ile çıkmadı daha önce. Tabii bir de kurumsal ilgisizlik var.

Futbol Federasyonu yönetimi bu alanı gerçek anlamda sahiplenmemişti. Aslında onların yapması gereken bir işti bu.

"Çalışma büyük oranda bir sözlü tarih çalışması"

Kitabınız federasyon politikaları, medya, toplumsal cinsiyet ve futbol ekonomisini birlikte ele alıyor. Bu çalışmayı hazırlarken nasıl bir yöntem izlediniz?

Çalışma, demin de bahsettiğim gibi, büyük oranda bir sözlü tarih çalışması. Ben tarihçi değilim. Mutlaka eksikler olmuştur teknik açıdan. Dolayısı ile konunun uzmanlarının hoşgörüsüne sığınıyorum. Yaparken de, bir hayli vakti, herkese erişebilmek için harcadım. Vefat edenlerin ailelerine, yabancı futbolculara, ziyaret eden yabancı kulüplerin arşivlerine ulaştım . Oldukça kapsamlı bir gruba erişebildiğimi düşünüyorum. Gazete arşivlerini ise iki ana konuda kullandım. Hem anlatıları, akışı bir araya getirmek ve köprüler kurabilmek için değerliydi arşivler. Hem de, aradan on yıllar geçmiş, bellekte kalan bilgilerin doğruluğunu kontrol etmeme yaradılar. Beyazıt Devlet Kütüphanesi'nin inanılmaz arşivinden epey faydalandım.

"Türk futbolunun en önemli özelliği stratejisizlik."

Kitabı okurken dikkat çeken temel noktalardan biri, Türkiye'de kadın futbolunun gelişiminin büyük ölçüde uluslararası dinamiklerin, özellikle UEFA'nın stratejileriyle şekillenmiş olması. Bu tablo bize Türkiye'deki spor yönetimi ve futbol politikaları hakkında ne söylüyor?

Türk futbolunun belki en önemli özelliği, bir stratejiye sahip olmaması. Günü kurtaracak hamleler ile ilerlemeye çalışıyoruz. Mahmut Özgener zamanında, 2010 yılında, tek bir kez strateji dokümanı çalışılmış. Bir de Mehmet Büyükekşi'nin başlattığı bir çalışma mevcut. Ancak bu uygulamaya geçemiyor. Türkiye'nin yüz yıllık futbol tarihindeki stratejik hafıza bu kadar. Dolayısı ile kişilere bağlı olarak ilerleyen bir sistem var. Ne hedefler belli, ne sorumluluklar... Dolayısı ile akıcı ve akılcı bir yapıdan ziyade, önümüzde hareket ettirilemeyen bir kütle var.

Kadın futbolu burada sonradan gelen, maddi ve zihinsel pastadan pay isteyen durumunda. Dolayısıyla kendiliğinden bir geliştirme motivasyonu yok. Ancak UEFA son yıllarda kadın futboluna, aslında futbolu kadınlara da pazarlamaya özel bir önem veriyor. Çok ciddi stratejiler üretiyor, önemli gelişimler sağlıyor. Doğal olarak toplumsal cinsiyet açısından da ciddi kazanımlar elde ediliyor. En büyük lig bütçelerden birisine sahip, önemli bir nüfus barındıran Türkiye'de odakta doğal olarak. Projeler yolu ile fonlar geliyor, bu fonlar ile gelişiyor kadın futbolu.

Aslında kadının dönüşüm yapabilmesi sadece sahaya çıkıp futbol oynamasından ibaret değil. İnanılmaz başarılı kadın yöneticilerimiz var iş dünyasında. Demek ki (ve tabi ki) kadın yönetebiliyor Türkiye'de. O zaman, profesyonel kadın bakış açısı, en üstten futbola girebilmeli. Etki edebilecek yetkinlikteki kadınlar futbola çekilebilmeli. Değişim ancak o zaman başlar. O zaman kadın antrenörler yer bulabilirler. O zaman kadın hakem sayısı artar. Kaliteli kulüp ve güvenli spor ortamı sağlanır. O zaman kütle hareket ettirilebilir.

"Üst lige alınan erkek kulüpleri kadın şubelerini bir yıl içinde kapattı"

Son yıllarda kadın futbolu görünürlük, sponsorluk ve marka kulüplerin lige katılımı açısından önemli bir ivme yakaladı. Ancak bu büyüme tabana yayılmadığında kırılganlaşabilir bir pozisyonda. Bugün kadın futbolunun önündeki en kritik yapısal sorun sizce nedir?

Sporun her alanında olduğu gibi, bir Rekabet ile Katılım eksenine yerleşiyor her kulüp. Son dönemde UEFA'nın da etkisi ile rekabet alanında bir büyüme yakalandı. Ancak mevcut resim yanıltıcı olabiliyor. Marka kulüp derken, 3 İstanbullu ve 1 Trabzon ötesine geçemedik. En üst lige alınan tüm erkek kulüpleri, henüz bir yıl içinde kapattılar kadın şubesini. Alt liglerde de bir Gençlerbirliği, bir de Alanya var sadece. Dolayısı marka kulüplerde dahi kayda değer bir yayılım yok. Beş kulüplü rekabetin olduğu bir ligimiz var. Her sene bunlardan birisi şampiyon oluyor, her yıl 2-3 kulüp Süper ligden çekiliyor. Dolayısı ile rekabetten faydalanacağımız lig albenisi, naklen yayınlar, maç günü gelirleri gibi konular gerçekleşmenin çok ötesinde kalıyor.

O zaman katılım ne durumda?

Harika bir talep var. Her yerde futbol oynamak isteyen kız çocukları mevcut. Ancak kulüp dağılımı yetersiz. İdeal olarak, kız çocuğu evine en fazla 15-20 km ötede bir yerde spor yapabilmeli. Ama bunu sağlayamıyoruz. Federasyon'da da aynı ekip hem Şampiyonlar Ligi'ne gidecek kulüp ile, hem de Ardahan'da U13 oynayan kulüp ile aynı gün içinde ilgileniyor. Çözüm, bence, şu anda birbirinden ayrı duran Amatör Futbol ile Kadın Futbolu departmanlarının iş birliği yapması. Amatör Futbol'un yerel ligler ve altyapıları alarak yerinde oynatmaya odaklı bir proje geliştirmesi.

En önemli yapısal sorun demişsiniz, en önemli yapısal sorun kadın futbolunun mali bir denge oluşturamaması. Mevcut şartlarda, gelirler sıfıra yakın. Giderler ise her yıl artıyor. Bu yapının dengeye getirilmesi ve kadın futboluna kaynak oluşturulması, rekabetçi tarafı yönetebilmenin tek yolu. Katılım tarafında ise, futbol oynamak isteyen, Türkiye'nin herhangi bir yerindeki kız çocuğuna güvenli ortam sağlayarak, futbol oynamatamamamız çok büyük bir sorun. Bu iki konu çözüldüğünde, 80 milyonluk potansiyelimiz ortaya çıkar ancak.

Kitabınızı tamamladıktan sonra geriye dönüp baktığınızda, Türkiye'de kadın futboluna dair en çok hangi ezberin kırılmasını umuyorsunuz?

Klasik olarak "kadın futbol oynayamaz" klişesi diyebiliriz. Ama demeyelim. Aslında "erkek veya kadın fark etmez, yeteneği olan herkese doğru fırsat sağlanır" demek daha doğru sanırım.

(ZA/HA)

Yunanistan Müzik Coğrafyası serimizin bu bölümünde konuğumuz, caz eğitimiyle biçimlenen vokalini laiko, rebetiko ve entehno gelenekleriyle buluşturan müzisyen Nefeli Fasouli.

2025’te yayınlanan “Wyrd” albümüyle Levant seslerine de açılan Fasouli, Anadolu psikedelisinden Brezilya tropicáliasına uzanan geniş bir ilham alanından besleniyor. Müziğini yalnızca bir sahne pratiği olarak görmeyen sanatçı, Atina sokaklarındaki Filistin ile dayanışma eylemlerinde, soykırım ve ırkçılık karşıtı gösterilerde de yer alıyor.

Algoritmik kalıpları aşan hikâye anlatıcılığını, rebetikonun bugün taşıdığı anlamı ve Atina’daki barınma krizini ele aldığımız söyleşide, Fasouli’nin ataerkil şiddete karşı şarkılarıyla sahneden yükselttiği itirazı ve dijital platformlar çağında bağımsız müzisyen kalabilmenin getirdiği kıskacı da konuştuk.

Yunanistan Müzik Coğrafyası

19 Haziran 2026

Caz eğitimi, laiko, rebetiko, entehno, Akdeniz ve Levant etkileri... Müziğinde tek bir kimliğe yerleşmekten çok, farklı sesler arasında dolaşan bir arayış var. Bu çok seslilik ve türler arası geçiş senin için ne ifade ediyor?

Hayatta olduğum anlamına geliyor. Hâlâ hayatı ve insanları izliyorum, onların hikâyelerinden ve seslerinden ilham alıyorum. Türler algoritmanın müziği genel olarak sınıflandırıp tanımlamasına yarıyor, buna katılıyorum, ama bir şarkıcı olarak hikâye anlatmak bambaşka bir sanat. Başlı başına bir zanaat. Ben de tam olarak bunu yapmaya çalışıyorum. Dinleyicinin belirli bir şeyi dinlemeye gelmesini beklemiyorum. Konserlerim insanın kendini bıraktığı bir deneyim ve umarım insanlar güler, ağlar, dans eder ve eve tüy gibi hafiflemiş döner. Bu çok seslilik, müzik yaparken asla sıkılmayacağım, her şeydeki güzelliği görebildiğim anlamına geliyor. Saygıyla ve zarafetle sanat yapmak her zaman ilk ve nihai hedefim olacak.

“Wyrd” albümünde yer alan Arapça şarkı “Ma Baquad Balaki”yi (Sensiz Yapamam) Filistinli sanatçı Rola Azar’dan duyduğunu ve bu şarkıyı sahneye taşımanın senin için bilinçli bir tavır olduğunu söylemiştin. Arapçanın Batı dünyasında sık sık ötekileştirildiği bir dönemde, bu dili Atina’da sahneye taşımak senin için nasıl bir anlam taşıyor?

Evet, bu şarkıyı Rola Azar’dan, “Filistin’den Şarkılar” adlı bir çalma listesinde duydum. Uzun süre şarkının aslında Lübnan’dan geldiğini bile fark etmedim. (Benim cehaletim işte, yine algoritmalar yüzünden.) Sesi ve ritmi beni büyüledi, bütün gün onu dinlemek istedim. Sonra, soykırım yüzünden Gazze’de belki de güvende olmayan bir sese kulak verdiğim gerçeği aklımdan çıkmadı. Bütün Filistinliler kendi topraklarında bu şarkıyı güvenle söyleyebilene kadar onu repertuvarımda tutmak istedim. Atina’da çok büyük bir Arap topluluğu var, ama birbirimizden ayrı yaşıyoruz. Mahallelerimiz farklı, restoranlarımız farklı, okullarımız farklı. Yine de burada büyümüş biri olarak kabul etmem gerekiyor: Atina bir göçmen şehri. Bunu görmezden gelmeyi çok seviyoruz. Sanatımı bu mesafeyi kapatmak için kullanıyorum, çünkü bu şehri güzel kılan şey kültürlerin ve özlerin karışımı. Burayı otellerle ve havuzlarla dolu turistik bir cazibe merkezi olarak hatırlamaktansa bunu hatırlamayı tercih ederim.

Senin de bir yanıyla uzandığın rebetiko ve laiko geleneği göçün, yoksulluğun, sürgünün ve dışarıda bırakılanların hafızasını taşıyor. Bugün Atina’nın veya genel olarak Avrupa’nın içinden geçtiği krizleri düşündüğümüzde, bu eski şarkılar bugünün sahnesi ve dinleyicisi için ne ifade ediyor?

Rebetiko ve laiko Yunanistan’da hep ön planda oldu. Bir bakıma müzede sergilenen bir mücevher gibi, insanlar ona öncelik veriyor ve büyük bir saygıyla yaklaşıyor. Eski parçaları yeniden seslendirmek yerine bu gelenekten beslenen çok daha fazla yeni müzik üretilse daha mutlu olurdum. Bu şarkıların her koşula karşı bizi yeniden birleştirecek kadar güçlü olduğuna inanıyorum, çünkü dürüst ve samimiler. İnsani nitelikleri var. Ama kendimize karşı da dürüst olursak kalıcı olacak ve sonraki kuşaklara ilham verecek bir müzik yaparız. Benim nihai hedefim de bu.

Daha önce Spiros Grammenos ile yaptığımız söyleşide birlikte söylediğiniz şarkı “Καμία Μόνη” (Hiçbir Kadın Yalnız Değil) ile ilgili konuşmuştuk. Bu kez aynı şarkıyı senin sesinden düşünmek istiyorum. Kadın cinayetlerine ve ataerkil şiddete karşı yükselen böyle bir isyanı sahnede söylemek bir kadın sanatçı olarak sana ne hissettiriyor?

Bu şarkı benim hayalî silahım gibi. Turne için gittiğimiz her taşra kentinde sahneye çıkıp en büyük travmamı itiraf etme gücünü bana o verdi. Kalabalığı benimle birlikte haykırmaya çağırıyorum ve gerçekten haykırıyorlar. İnsanların ataerkil şiddeti ve baskıyı durdurma, var oluş biçimimizi değiştirme isteğini hissedebiliyorsun. Buna tanık olmaktan çok gurur duyuyorum. Daha çok yolumuz var, ama sanat gerçekten bilinci biçimlendiriyor. Şu anda Yunanistan’da bir kadına haklarına ve geleceğine sahip çıkma ilhamı veriyorsam bu yoldan şaşmayacağım.

Atina’nın son yıllarda sert bir barınma krizi ve soylulaştırma süreci yaşadığını biliyoruz. “Ο Κόσμος σου” (Senin Dünyan) albümünden bugüne baktığında, Atina sokaklarındaki bu sert değişim müziğine ve anlattığın insan hikâyelerine nasıl yansıyor?

Açıkçası sen sorana kadar müzikteki bu dönüşü fark etmemiştim. Yani bugüne kadar bunu kelimelerle tarif etmem gerekmemişti. Evet, “Ο Κόσμος σου” kentsel bir manifestoydu. Şehri, şehirdeki yaşamı, pandemi öncesinde ve sırasındaki o yalnızlık hissini yüceltiyordu. Ama son zamanlarda hepimiz o histen uzaklaştık. En sevdiğin bar artık başka bir fine dining mekânına dönüştüyse, eskiden kirada oturduğun daire uluslararası şirketlerin işlettiği bir Airbnb kompleksinin parçası olduysa, dijital göçebeler senin kazandığının dört beş katını kazanıyorsa elinde olmuyor; ister istemez kopuyorsun o histen. Sonra Antonis Apergis’in “Ο Κήπος” (Bahçe) albümünü kaydettik. Doğayı, toprağı, ağaçları, onuru, aşkı, evliliği ve değerleri yücelten bir albüm... Sesi de daha folklorik, daha ham bir tınıya sahipti. İnsanlığın yeniden başlaması gereken o ilk noktaya bir dönüş gibi... Bu dönüşümden sağ çıkmak istiyorsak reçetemiz bu: Birbirimize ve her canlıya karşı dürüst olmak. Sanat da bize bunu yeniden hatırlatıyor.

Bugün müzik büyük ölçüde dijital platformların, algoritmaların ve görünürlük baskısının içinde dolaşıma giriyor. Bağımsız bir müzisyen olarak bu işleyiş müzikal kararlarına, şarkı yayınlama ritmine veya dinleyiciyle kurduğun doğrudan bağa nasıl etki ediyor?

Hâlâ içgüdüyle ve şu anda neyi dile getirme ihtiyacı duyuyorsam onunla hareket ediyorum. Sürekli yeni videolar ve yeni içerikler paylaşmak zorunda olmam beni dağıtmasın diye çok uğraşıyorum. Benim için her şeyin anlamlı olması gerekiyor, dinleyicilerimle güçlü bir bağ kurmamın sebebi de bu. Bunu eski usul yapıyorum ve bir kitleye değil, arkadaşlarıma sesleniyormuşum gibi geliyor. Şu an en çok dağıtım meselesinden kaygılanıyorum. Platformlar yeni bir müzik yayınlama düzeni kurdu, bu düzende hak ettiğimiz müzik haklarının büyük bir kısmını kaybetmek zorunda kalıyoruz. Bazen CD dönemindekinden bile daha katı işliyor. Onlara erişebilmen için de giderek daha fazla aracıyı dayatıyorlar. Benim için bağımsız bir sanatçı olarak kalabilmek artık imkânsız. Beni en çok korkutan da bu. İnternet eskiden olduğu o özgür alan değil artık. Yunanistan’da dediğimiz gibi “pasta” çoktan çok uluslu şirketlerle paylaşıldı ve var olabilmek için yine onlara ihtiyacın var.

Atina sokaklarındaki Filistin ile dayanışma konserlerinde ve eylemlerde sesinle, duruşunla yer aldığını sıklıkla görüyoruz. Bir sanatçının Filistin mücadelesine meydanlarda bizzat varlığıyla destek olmasını nasıl bir sorumluluk olarak görüyorsun? Sence müzik sahnesi bu konuda yeterince güçlü mü?

Sorumluluk benim için ağır bir kelime. Sanat bir ifade biçimi ve içgüdüye dayanıyor; nasıl olmak istiyorsan öyle olmakta özgürsün. Benim sanatım insan merkezli, önceliği adalet ve insanlık. Acının, mutluluğun, barışın ve sevginin şarkısını söylemek için buradayım. Dolayısıyla Filistin’i ve yaşanan soykırımı dile getirmeden yoluma devam edemem; üstelik yaşadığımız coğrafyaya hiç de uzak değilken... Ama bunu yapmayan birini yargılamak bana düşmez. Mesele tamamen şu an hangi tarafta durduğunla ilgili: Ortada bir “biz” varız, bir de “onlar”. Yargılamıyorum ama ayrışıyorum; kendimi ılımlılıktan uzak tutuyorum. Keşke insanlar bu kadar korkmasa.

Yeni şarkın “Πυρ Γυνή και Θάλασσα” (Ateş, Kadın ve Deniz), Menandros’a atfedilen, kadını doğanın en yıkıcı unsurları olan ateş ve denizin yanına koyup “üçüncü büyük bela” ilan eden o antik, ataerkil dizeyi tersine çeviriyor. Şarkıda bu ifadeyi bir güç, öfke ve özgürleşme nakaratına dönüştürüyorsun. Bu sözü kadın öfkesinin hareketli, sahnede ortak söze dönüşebilecek bir müzikal dile çevirme fikri nasıl ortaya çıktı?

Bu sözü en başta hiç anlamadım; bana adeta bir şaka gibi geldi. Ben de sert bir itirazla bu dizeyi yeniden akla ve mantığa uygun bir yere oturtmak istedim. Denizin ve ateşin nesi var ki? Büyük ihtimalle onları küçümsüyorsun, hepsi bu. Fikir, müziklerini bestelemem gereken bir filmden çıktı. Filmin son sahnesinde başroldeki kadın toksik sevgilisini kovuyor ve kıyafetlerini balkondan aşağı atıyordu. Sahne hem sert hem de mizahiydi; ben de bu yüzden içinde hem mizah hem de bolca gerçeklik barındıran bir şarkı yapmak istedim. Bu kadar çok insanın kendini bu şarkıda bulacağını hiç tahmin etmiyordum. Benim için tam bir yaz hitine dönüştü, şarkıyı çok seviyorum.

“Πυρ Γυνή και Θάλασσα” (Ateş, Kadın ve Deniz)

“Tatminsiz, kompleksli bir sürtük
Kısa etek tahrik etti onu
Ne kadar da cılız, anoreksik
Bir baltaya sap olamamış, tembel, toksik bir karga

İyice düşündün mü, çok iyi düşündün mü?
Kadının öfkesi bir dalga gibi boğacak seni

Ateş, kadın ve deniz
Benim için kurduğun bütün planları bozdum
Ateş, kadın... Artık tek başıma da yetiyorum kendime
Ve salonumda ne yaptığımı hayal bile edemezsin

Bencilin teki, çocuk büyümez bundan
Aklı fikri alışverişte, saçta, tırnakta
Güzelsin sen, öyle çok düşünme
Bul kız bir enayi de evlensin seninle

İyice düşündün mü, çok iyi düşündün mü?
Kadının öfkesi çıra gibi yakacak seni

Ateş, kadın ve deniz
Benim için kurduğun bütün planları bozdum
Ateş, kadın... Artık tek başıma da yetiyorum kendim
Ve salonumda ne yaptığımı hayal bile edemezsin

Ne anlar ki bu siyasetten
Anca mutfağa yarar, hepsi o kadar
Gülümse biraz, öyle suratsız durma
Küfür de etme, estetiğimi bozuyorsun

İyice düşündün mü, çok iyi düşündün mü?
Kadının öfkesi bir dalga gibi boğacak seni

Ateş, kadın ve deniz
Benim için kurduğun bütün planları bozdum
Ateş, kadın... Artık tek başıma da yetiyorum kendime
Ve salonumda ne yaptığımı hayal bile edemezsin”

Son olarak, bu kadar farklı kültürü ve itirazı barındıran zengin müzikal evreninin nasıl beslendiğini merak ediyorum. Bugünlerde Nefeli Fasouli’nin kulaklığında neler çalıyor; seni heyecanlandıran, müziğini besleyen sesler kimler?

Haha, haklısın; kulaklığım bile kendi kendine “bu kızın derdi ne böyle?” diyordur herhalde. Son iki yıldır 70’lere, Anadolu psikedelisine, groovy folklorik tınılara, Brezilya tropicáliasına ve caza kafayı takmış durumdayım. Altın Gün’ü, Kit Sebastian’ı, Gaye Su Akyol’u, Arthur Verocai’yi seviyorum ve önerilere kesinlikle açığım.

(DS/VC)

Geçenlerde kırılan gözlüğümü tamir ettirip arada biraz gezinmek için pek bilmediğim bir işhanına girdim. Eksi üçüncü katta bir çaycı vardı. Bir çay içeyim, dedim ama kapı açık değildi. Daha doğrusu kapıda kalın bir perde vardı. Aralayıp içeri girmeye çabaladım, ama perdeyi açmayı başaramadım. Elinde tepsiyle gençten biri geldi. “Buyur abla” dedi. “Bir çay” dedim, kapının önündeki küçük masaya oturdum.

Çayım geldi. Bir yudum aldım. Çaycının perdesinde küçük bir aralık varmış. O aradan çaycının içindeki aynayı gördüm. Aynadan yansıyanı zihnim ilk anda anlamadı sanırım, ikinci yudumu alırken bir daha baktım. İçeride oturanların yüzünde maske vardı. Herkesin yüzünde süper kahraman maskeleri takılmış, topluca televizyon izliyorlar. Hem de birden fazla ekranda.

Hava sıcak, gözlüğüm kırılmış, kafam biraz dağınık, yine zihnim bana oyunlar oynuyor galiba, dedim. O arada masaya bir çay daha bırakırken gelene “Ne yapıyor bu adamlar” diye sordum. “Haberleri izliyorlar” dedi. “Maçları, yarışları mı izliyorlar” diye sordum, “Yok abla, operasyon haberlerini izliyorlar” dedi. İyice işkillendim. “Ben de içeri gireyim” deyince “Üye olmayan giremez, burada iç çayını” dedi. Şaka yapıyor sandım, bir süre bakıştık. “Ciddisin sen!” dedim. Kafasını sallayıp gülümseyip gitti.

İşte o anda bütün “üye olmayan giremez” tabelalarının bende yarattığı his geliverdi. “Üye olmam, içeri almasan da o bilgiyi bir yol bulur alırım” dedim. Her mekanın arka kapısı vardır, malum. Ocakçıya ulaşamayacağımı anladım, ben de bulaşıkçıyı gözüme kestirdim. Bütün gün süper kahraman maskelerine bakıp bardak yıkamaktan yılmış bulaşıkçıyı yakaladım. Yılgın bulaşıkçıya bir paket kuvvetli sünger aldım. “Senin de hayatın zormuş” dedim ve dökülüverdi.

Meğer burası gizli tanıklar kahvesiymiş. Gizli tanık olarak herkese açık mekanlara gitmedikleri için anlaşmalı bu çaycıda takılıyorlarmış. Mekanda maskeyle oturmak zorundalarmış. Yeni gelenlerden biri yüzünü tanınmaz hale getirmek için kafasına çorap takmış. O günden beri dalga geçiyorlarmış acemi gizli tanıkla.

Bütün gün farklı televizyonlardan operasyon haberlerini izleyip gizli tanık oldukları işlerde neler olduğuna bakıyorlarmış. Seri gözaltı yaptırmayı başaranlara fazladan ayran ikram ediyormuş çaycı. Hepsinin günlük 4 çay, 2 gazoz hakkı varmış. Masraf suçüstü ödeneğinden karşılanıyormuş. Fazladan yer içerlerse cepten harcıyorlarmış.

Buraya kadar olanlar saçma olsa da pek heyecanlı değildi. “Eh bir yerde oturacaklar tabii, hepsini eve kapatacak değiller ya” dedim. Anlattığı hikaye heyecan yaratmayınca kuvvetli süngerin devamı gelmez diye düşünmüş olsa gerek. “Asıl garip olanı daha anlatmadım. Aklın uçacak” dedi. “Hah şöyle, bana bunlarla gel” dedim.

Sıkı durun! Çaycının hologram müdavimi varmış! Adamcağızın sesi ve yüzü değiştirilip duruşma salonlarına bağlanırken sistemde bir arıza olmuş. Adam hologram olarak kalmış. Bir süre sorun çözülmeye çalışılmış ama olmamış. Hologram olarak sıkıntıdan çatlamış ve isyana kalkmış. O kadar çok dosyada gizli tanıklık yapmış ki gözden çıkaramamışlar. Çaycı “Ben parama bakarım, oturduğu sandalyenin günlük parası verilirse sorun olmaz” demiş. Böylece çaycıda bir sandalye tahsis edilmiş, içemese de ona da çay ve gazoz hakkı tanınmış.

Bir gün yeni üyelerden biri onun boş sandalyesine oturmaya kalkınca “Aman ha!” diye koşarak gelmiş ocakçı. “Adam yok ki otursak ne olur?” diye homurdanmış. Gitmiş arkada bir yere oturmuş ama siniri geçmemiş. Yüksek sesle “Bize bu adam hologram oldu, dediler. Dediler ama doğru olup olmadığı ne malum! Bence bunu yapay zekayla yapıp ajan olarak aramıza soktular. Bizi izliyor. İki güne işimizi elimizden alacak bu” demiş. Mekanın müdavimleri pek umursamamış, ama ocakçı çok korkmuş. Bulaşıkçının kulağına eğilip “Yapay mapay olur mu olur da bizim ekmeğimize ne olur?” demiş.

(ÖE/HA)

Çocukluk, yaratıcılığın en saf ve zirvede olduğu dönem. İçine doğulan aile, toplum ve eğitim sistemi, bilinci ve davranışları daha tam kalıba dökmediği için çocuklar daha korkusuz, önyargısız, meraklı ve esnek. Yaratıcılık da zaten bunlardan beslenir ve gökyüzünü dikmeyi ancak çocuklar hayal edebilir.

Kitabın adı: Gökyüzünü Diken Çocuklar. Yavuz Ekinci’nin yazdığı Ayşegül Evcim’in resimlediği Büyülü Fener Yayınları’ndan çıkan bu kitap nitelikli edebiyatın en güzel örneklerinden biri. Kitap 44 sayfa olmasına rağmen, içeriği binlerce sayfalık kitaplara bedel anlamlar taşıyor.

Öykü, İstanbul’un ortasında, emeğiyle geçinen bir annenin iki çocuğu, Miro ve Şino kardeşlerin üzerinden anlatılıyor. Daha ilk satırdan okurun hayal gücü çalışmaya başlıyor. Çocukların ismi bile, okurda “Acaba çocukların gerçek ismi bu mu?” ya da “Hangi isimlerin kısaltılmışı olabilir?” gibi soruların oluşmasına neden oluyor.

Yavuz Ekinci hem atmosferi hem de karakterlerini sıradan özelliklerden kurarak kitabı okuyan çocukların özdeşimde bulunmasını kolaylaştırmış. Yazar, kurgusuyla öyle bir dünya yaratıyor ki, sıradanlık, basitlik ve renksizliği değil yüklenen anlamlarla güzel olmayı, duruluktaki berraklığı vurguluyor.

Neşe ve umut kitabın başından sonuna kadar karakterlerle birlikte okura eşlik ediyor. Miro ve Şino güçlerini bu iki duygudan alıyor ve çocuklara bu gücün dışarıda değil içimizde olduğunu hissettiriyor.

Öykü yalnızca duygusal değil zihinsel uyarımlarda da bulunuyor. Örneğin çocukların yaşları leyleklerin göçüyle ilgili edebi bir tasvirin içine gizlenmiş. Okur istemsizce kendisini bir matematik hesabı yaparken buluyor. Ama bu, rakamların sıkıcılığını değil tatlı bir bulmacayı çözme heyecanını yaşatıyor.

Kurgunun düğüm noktası, dinmeyen bir yağmurun başlaması. Bu yağmur çocukların her gün gittikleri ve oyun oynadıkları parktan uzak kalmaları demek. Bir metafor olarak yağmur, özgürlüğün elinden alınmasını, yasaklanmayı, sevilen bir şeyin kaybını, neşenin azalmasını, güneşin çekip gitmesini ifade ediyor. Böylesine ağır konuları çocuklara metaforlarla yüklü bir öyküyle anlatmak da yazarın ustalığı.

Yağmur var ama umut da var. Miro ve Şino yaratıcılıklarını kullanarak yağmuru dindirmenin çeşitli yollarını arıyorlar. Kitabı okuyacakların hevesini kaçırmamak adına bu yolların neler olduğunu detaylıca yazmayalım ancak çok eğlenceli olduklarını belirtelim. Öykü temel olarak arayış ve mücadele üzerine kurulu. Yitirdikleri şeyleri arıyor çocuklar ve aradıkları için de buluyorlar. Oyun oynayarak, düşünerek, merak ederek, hayal kurarak, neşelerini koruyarak zihinlerinde özgürleşiyorlar. Evet, bazen özgürlük mekanda değil duyumdadır. İşte o zaman gökyüzü dikilmiştir!

Kitabın yazarı ve çizerinden de biraz bahsetmek gerek. Yavuz Ekinci, yetişkinlere yönelik pek çok roman ve öykü kitabı kaleme almış bir yazar. Haldun Taner Öykü Ödülü, Yunus Nadi Öykü Ödülü, Türkiye Yayıncılar Birliği Düşünce ve İfade Özgürlüğü Ödülü gibi pek çok ödülün de sahibi. Ekinci, Gökyüzünü Diken Çocuklar kitabını da usta bir dil işçiliğiyle yazmış ve çocuk bakış açısından kopmadan edebiyatın lezzetini kitabına akıtmış

Kitabı resimleyen Ayşegül Evcim, genç bir illüstratör. Pek çok kitaba resimleriyle can veren Evcim, bu kitapta da çizgileri ve kullandığı renklerle öykünün etkisini arttırıyor.

Gökyüzünü Diken Çocuklar, her iyi çocuk kitabı gibi yetişkinlerin de keyifle okuyacağı bir kitap. Hatta belki de yetişkinler özellikle okumalı. Okuyup, yaratıcı oldukları çocukluklarını hatırlamalı. Edip Cansever’in dediği gibi, “Gökyüzü gibi bir şey bu çocukluk, Hiçbir yere gitmiyor.” Üstelik gökyüzü delik ve dikilmeyi bekliyor!

(DEG/NÖ

Bir grup genç mimar son birkaç yıldır “Rahatsız edici sorular” üretiyor, yanıtlıyor, tartışıyor ve çevrelerinde ilgiyle izleniyorlar. Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Mimarlık Fakültesinde başlayan bu kolektif etkinlik giderek diğer mimarlık okullarına, Ankara’nın dışındaki kentlere de ulaşmış. Kolektifin gündeminde mimarlık eğitimi ile ilişkili olarak üretim içinde mimarlık, mimarların toplumsal konumu, çalışma koşulları, mimarların işçileşme süreci yer alıyor.

Kolektif; sosyal medyayı, dijital iletişimi yaygınca kullanıyor. Etkinliklerinin başlangıcını, amaçlarını iki yıl önce hazırladıkları bir kitapçıkta anlatmışlar. Eh, bir miktar ODTÜ jargonu kullanıyorlarsa da onları anlamak zor değil. Örneğin kurumları “hacklemek” diyorlar, kurumsal sınırları zorlamak anlamında. Zamanında böyle işlere “ajitasyon çekmek” denildiği gibi.

Kolektifin etkinliklerini Instagram’da düzenli olarak izleyebilirsiniz. Ayrıca Açık Radyo'da aylık programlar yapıyorlar. Açık Radyo, kolektifi şöyle tanıtıyor: “Mimarlık alanındaki güvencesiz emek koşullarına, belirsizliklere, eşitsizliklere, mevcut normlara dair ‘rahatsız edici sorular’ sormayı amaçlayan topluluk, dönüştürücü ve güçlendirici bir paylaşım ve üretim alanı oluşturmayı amaçlıyor.”

“Rahatsız edici sorular” soran genç mimarlar, konularına ilişkin yurt dışı gelişmeleri yakından izliyor. “The Architecture Lobby (TAL)”, “Architecture Beyond Capitalism School (ABC School)" tarafından düzenlenen benzer etkinliklere katılıyorlar. 2024 Venedik Bienali'ne katılmışlar.

ABD’den iki kişilik bir gösteri ve iki kitap

Amerikan Mimarlar Birliği (AIA) 2014 Ulusal Kongresinin yapıldığı binanın dışında iki kişilik bir gösteri, alışılmışın dışında bir olay. “Biz prekarya işçileriz” yazılı pankartın yanında ABD’li mimar ve akademisyenler Peggy Deamer ve Quillian Riano, ellerindeki megafonla 10 maddelik manifestolarını okur. Manifesto kısa ve özdür, işçileşen mimarların güvencesiz çalışma koşulları eleştirilmekte ve talepler sıralanmaktadır. Kongreye katılan mimarlar bu manifesto ile ne kadar ilgilendiler bilinmez ama “Rahatsız edici sorular” kolektifinin kurucularından Nihal Evirgen, böyle bir çıkışın kendileri için etkileyici olduğunu söylüyor.

Manifestoculardan Peggy Deamer’ın derlediği ve 2015’te yayınlanan “The Architect as a Worker: Immaterial Labor, Creative Class and the Politics of Design (İşçi Olarak Mimar: Maddi Olmayan Emek, Yaratıcı Sınıf ve Tasarımın Politikası)" adlı kitapta, özellikle ABD’deki gelişmeler üzerinden konuya ilişkin belirlemeler, kuramsal çalışmalar ve öneriler yer alıyor. Kitabın önsözünün çevirisi eskop’ta yayınlanmış.

Bu konuda yeni bir kitap geçtiğimiz yıl, ABD’de Marksist dergi ve kitap yayınları ile bilinen ve kuruluşu 1950’lere dayanan Monthly Review Press tarafından yayınlandı. “The Labor of Architecture – Creativity, Design and Building a New Clas (Mimarlıkta Emek / Emekçiler – Yaratıcılık, Tasarım ve Yeni Bir Sınıf Bilincinin İnşası)" adlı kitabın yazarı C. G. Beck. Yazar profesyonel mimar ve akademisyen, ABD’de özel kesimde etkinlik gösteren ilk mimarlar sendikasının kurucusu. Yazılarını “Worst Architect” (En Kötü Mimar) adlı bültende yayınlıyor.

Yalçın Küçük’ün makalesi ve 50 yıllık süreç

İçlerinde mimarların da yer aldığı teknik elemanlara yönelik en “rahatsız edici” yorumu 50 yıl önce Yalçın Küçük yapmıştı. Milliyet’te (21 Ocak 1971) yayınlanan makalesinde, o tarihlerde işi bırakma eylemi yapan teknik personelin eski ayrıcalıklı konumlarını yitirdikleri için direnişe geçtiğini, bunun emekçilerin direnişiyle benzer olmadığını, zira mimar, mühendislerin bir değer üretmediklerini, ayrıcalıklı unvanlarının rantını aldıklarını anlatıyordu. Kuşkusuz Yalçın Küçük her zamanki üslubuyla “ajitasyon çekiyordu”. Oysa gelişmeler öyle kalın çizgilerle basitçe açıklanacak gibi değildi. Teknik elemanlar, sadece kendi subjektif eğilimleriyle o yolu seçmemişlerdi, objektif koşullar onları gelişen işçi hareketinin yanında yer almaya yönlendiriyordu.

Bir ölçüde, Küçük’ün söyledikleri mimarların, mühendislerin sınıfsal konumuna ilişkin çalışmaların, etkinliklerin fitili oldu diyebiliriz. 12 Mart öncesinde TEKSEN, sonrasında TÜTED, bu konuda önemli tartışmaların ve örgütlenmenin kaynağıdır. TMMOB ve bağlı Odaların çalışmalarını da hatırlamak, hatırlatmak önemlidir. 1970’lerde yapılan üç Teknik Eleman Kurultayı, bu kurultaylara sunulan bildiriler günümüz tartışmalarına ışık tutacak niteliktedir.

Söz konusu kaynaklar arasında TMMOB ve bağlı Odalar çevresinde yapılan profil araştırmalarına yönelik anket sonuçları sanırım bugünlere gelen bir süreci anlamamıza çok yardımcı olacaktır. Ali Artun’un titiz çalışmasıyla 1978’de yayınlanan “Mühendisler-Mimarlar” araştırması bu alanda bir başyapıttır. Kitapta, Odalara kayıtlı mühendis ve mimarlar arasında bilimsel yöntemlerle yapılan anket sonuçlarının yanı sıra, o tarihlerde mimar ve mühendislerin sınıfsal konumlarına ışık tutan uluslararası düzeyde yazarların tezleri de aktarılmaktadır.

TMMOB’nin 2009'da yayınladığı ikinci anket, “Mühendis, Mimar, Şehir Plancısı Profil Araştırması”, süreci tanımlayan kapsamlı bir çalışmadır. Bu çalışmaları gerçekleştirenler arasında Mübeccel Kıray’ın parlak öğrencileri Prof. Ünal Nalbantoğlu ve Dr. Sezgin Tüzün’ün adlarını özellikle belirtmek isterim. Katkıları önemlidir. Sözünü ettiğim iki çalışma ve bu alanda yapılmış diğer araştırmaların bugünün dijital olanaklarıyla yeniden daha kolay izlenebilir bir konuma getirilmesinin, TMMOB ve çevresindeki örgütleri için hiç de zor olmadığını sanırım.

Yeni bir araştırma ve yeni bir sendikalaşma girişimi

Mimarlar arasında en taze profil araştırması “Rahatsız edici sorular” kolektifi tarafından bu yıl yapıldı. İnternet ortamında mimarlara iletilen sorulara alınan yanıtlar, bu kesimde çalışanların durumuna ilişkin ipuçları veriyor. “Mimarlar Ne Kadar Kazanıyor? – İşsizlik ve Gelir Şeffaflığı Araştırması” Sonuç Raporunda ankete katılan 777 mimardan yüzde 13’ünün işsiz olduğu, yüzde 82’sinin gelir düzeyinin yeterlilik sınırının altında kaldığı anlatılıyor.

Mimarlar, mühendisler arasında doğrudan sendikalaşma girişimleri de var. Mühendissen girişiminden Faruk Sevim’in Şubat 2025’te yayınlanan makalesi, bu kesimdeki durumu çok yalın ve ayrıntılı bir yaklaşımla anlatıyor. Girişimin kuruluş bildirisi diyebileceğimiz makaleden bazı ara başlıklarını aktaralım: “Son 20 yılda mühendis ve mimar sayısı dörde katladı… Mühendis ve mimarların büyük çoğunluğu artık orta sınıf değil… En önemli sorun işsizlik ve düşük ücretler.” Bildiri / makalenin sonunda “mühendis ve mimarlar yoksullaştıklarının farkındalar, şimdi birleşip örgütlenme zamanı” deniliyor, örgütlenme çağrısı yapılıyor.

Direniş sürüyor. Genç kuşak yeni rahatsız edici sorular sormaya devam edecek. Yeni örgütlenme girişimleri yaşanacak. Kaçınılmaz.

(AŞ/HA)

Geçtiğimiz haftalarda Fransa’nın en prestijli sinema organizasyonlarından FID Marseille Film Festivali'nde yer alan Sadece Yılanın Bildiği (Seul le serpent sait/Only the serpent knows) adlı belgesel ensest mevzusunu samimiyetle işliyor. Ne de olsa festivalin Fransa yapımı filmler seksiyonu Büyük Ödülü'ne layık görülen çarpıcı sinema eserinde çocukken enseste maruz kalmış Patrick Séror tüm benliğini ve mazisini kamera karşısında ortaya koymakla kalmıyor, belgeselin yönetmenleri ağabeyi Olivier Séror ve ayrıca sinemacı Martin Verdet ile filmin senaryosuna da imza atıyor.

Tabii ki belgeselin başından itibaren mevzunun ağırlığı dışında filmin iki kahramanı Patrick ve Olivier’in olayın vuku bulduğu aile evinde geçmişle hesaplaşırken kameraların varlığıyla da katmerlenen dramatik bir yoğunluk yaşadığı muhakkak. Lakin senaryo icabı, yaşlı annelerinin evden ayrılmasıyla bir hafta sonu boyunca boş olan “suç mahalli”nde maziyi enine boyuna kurcalamaya girişmiş artık yetişkin erkek kardeşler belgeselin sonunda bizi kısmi de olsa huzura ulaştıran kreşendoyu ihtimamla bestelenmiş bir konçerto edasıyla destekliyor; yoksa buna, “kurban rolüne artık takılı kalmamayı başarmış, travmasıyla yaşamayı öğrenmiş, kendini baştan inşa etmeyi başaracak”, yorgun ama muzaffer bir ruhun haysiyetli seslenişi, ağırbaşlı bir prelüd desem daha mı isabetli olur?

2026 Fransa yapımı 76 dakikalık belgesel, 5 yaşından itibaren, o zamanlar 13 yaşındaki ablası Karine tarafından kendisiyle defalarca seks yapmaya zorlanmış Patrick’le empati kurmamızı sağladığı gibi psikolojik açıdan çok sezgisel, sosyolojik ve antropolojik temellere oturtulmuş, insanlığın köklerine kadar uzanan mitolojik açılımlarla da seyirciyi derinlemesine aydınlatan manidar bir sinema eseri.

Normalde ufkumuzu genişleten ve bizi sağlıklı bir istikbale hazırlayan cinsel keşif yolculuğunun herkes için çok ahenkli olamadığına siz de ikna olacaksınız.

Millet ne der?

Yıllardan beri, çok ufakken kurbanı olduğu ensestin izlerini silmeye çalışan, lakin bunu tam manasıyla başardığına inanılmayan Patrick’in yardımına ağabeyi koşuyor. Tecrübesini bir kitaba dönüştürmeyi düşünürken, ağabey Olivier ve sinemacı Martin esas kahramanımızı ikna edip mevzunun belgesele aktarılmasına vesile oluyorlar.

Sürecin katartik açıdan daha tesirli biçimde işlemesi için olayın yıllar önce yaşandığı aile evinde çekim yapılmasına, artık tek başına evde yaşayan dul annelerinin evde olmadığı uzun bir hafta sonu tatilinin ideal olduğuna karar veriliyor.  

Lakin erkek kardeşler daha eve girmeden bile Patrick’in nevrotik enerjisi seyirciyi tesir altında bırakmaya başlıyor. Neredeyse titreyerek, abartılı el kol hareketleri, öfkeli olduğu kadar endişeli bir ses tonuyla sözlerine “Yahudi olmayan insanlar bizi Yahudi sanıyor, Yahudi olanlar bizi Yahudi’den saymıyor!” diye başlıyor; tiradına “Fakirler bizi zengin sanıyor, zenginler bize fakir gözüyle bakıyor!” diye devam ediyor. Filmin ilerleyen sekanslarında toplumun onlara hangi gözle baktığının niçin bu kadar mühim olduğunu anlıyoruz. Çocukluğu Cezayir’de “beyaz” azınlık, üstelik Yahudi olduğu için “çifte” azınlık olarak geçen kahramanlarımızın babası Fransa’ya göç ettiğinde de kendini ortaya koyma yetisine kavuşamamış bir adam. Toplumda ona atfedilen babalık dahil birçok rolün gereklerini yerine getiremeyen, etraftaki insanları rahatsız etme korkusuyla “kendi” olamayan ezik bir fert; kişiliğine sahip çıkmayı suçmuş gibi gören, kendini “kaçak mal”mış gibi tasavvur eden, çevredeki insanların bakışını fazlasıyla önemseyen eğreti bir varoluş biçimi.  

Lakin evdeki baba şiddetinden, mükemmel olması için piyanoda defalarca çaldığı parça arzulanan mükemmellikte olamayınca ahşap terliği suratına yemiş abla Karine de azade değil!

O zamanlar evdeki hizmetkârın bodrum katında tek başına yaşadığını ve eve misafir getirmesinin kesinlikle yasak olduğunu da bilmekte fayda var.

Herkes kurban

İletişimin asgari olduğu, annenin annelik gereklerini en düşük seviyede yerine getirdiği disfonksiyonel ailede küçük oğlan kardeş Patrick için abla Karine annenin yerini tutan bir figüre dönüşmüştü. Ailede sevgi yoktu, takdir yoktu, şefkat yoktu. Ablası onun her şeyiydi, onda yücelik görüyordu; Karine onun modeliydi: “Beraber iyiydik, dengedeydik”.

Fakat Karine erken yaşta fark ettiği gibi cinsiyetinden dolayı evde fazlasıyla baskı görüyordu; mesela patinaj küçük burjuva ahlâkçılığına istinaden bayağı bir spordu, münasip değildi. Oysa ağabeyi Olivier erkek olduğu için gayet serbestti. Adeta eve kapatılan asileşmiş Karine uyanan cinsel kimliğine çıkış ararken çocuk şuursuzluğunun sınırlarını zorlar hâle gelmişti. Aslında o da bir kurbandı, lakin büyüğün ufağa, kuvvetlinin zayıfa yaptırımı mevzubahisti; dinamikte dengeden bahsedilmesi artık mümkün değildi.

İnsan varlığının ilk anlarından itibaren gelişmeye başlayan cinsel kimlik sürecinde kardeşler, kuzenler, yaşıt arkadaşlar arasında yaşanan keşifler bazen eğitici olsa da sonradan defalarca yaşandığına ikna olduğu cinsel tacizin Patrick’te büyük bir travmaya yol açtığı kesindi. Başına gelen şeye mana vermesi neredeyse imkânsız olduğu gibi etrafındakilerin de neden kaynaklandığı belirsiz vaziyeti anlaması mümkün değildi. Psikologlara defalarca götürüldü, zekâ geriliği çektiği düşünüldü, pelteklik ve kekemelik, ayrıca halen geçmemiş disleksiden dolayı konuşma koçlarına mütemadiyen sürüklenerek zorla “düzeltilmeye” çalışıldı.

“Yıllar boyunca önüme bir kitap açtığımda gözümün önüne bacaklarını açmış kadın görüntüsü geliyordu”. Zaten Patrick kendini korumak için kişilik bölünmesi gibi bir formüle başvurmuştu; uyuyormuş gibi yapıyor, taş kesiliyor ve sanki kendi bedeninden ayrılarak kendinin bir hayaletine dönüşüyordu. Lakin Patrick yanlış anlaşılmaması için yetişkin sıfatıyla şizofren olmadığını da belirtmeden edemiyor. Filmde irdelenen bir diğer husus, gene babanın ipliğini pazara çıkarma pahasına aslında enseste yatkınlığın kalıtımsal olduğuna dair.

Mitler ve destanlar bizi anlatıyor

Pek yakında köklü Locarno Film Festivali'nde de arzıendam edecek belgeselde taşlar yerine oturdukça Patrick’in hayatı boyunca boş durmadığına, sezgilerine dayanarak kendine bir çıkış yolu bulduğuna ikna oluyoruz. Freud ve Yunan mitlerini bir tarafa bırakarak, tanıştığı andan itibaren Lilit mitine sarılması ve onun şahsi “canavarı” ilan etmesi boşuna değil. Ne de olsa insanlık medeniyetinin ilk yeşerdiği coğrafya sayılan Mezopotamya’da bize dair ne varsa hepsinin zamanında ziyadesiyle işlendiğini biliyoruz. Enki ve Ninhursag’dan Gılgameş’e, İştar’dan Huluppu ağacına, söz konusu mitler ve destanlar hakkında yoğun şekilde malumatlandırılıyor, Patrick’in kendini yalnız hissetmemesini sağlayan şahsiyet ve epizotların resmigeçidine doyuyoruz. Sümer medeniyetindeki Kutsal Evlilik müessesesi bir yana, Yaratılış Kitabı ile Lilit mitinin paralellikleri irdeleniyor, Adem ile Havva mitiyle 22 benzerlikten sadece beş tanesiyle tanıştırılsak da köklerinin bir olduğuna ikna oluyoruz. Adem ile Havva’nın hakikati kabul etmeyi beceremedikleri için cennetten kovulduklarına, inkârlarının bilincine varamadıklarına da bu vesileyle vâkıf oluyoruz. Hakikaten de yılanın bu dinamikteki rolünü merak etmemek mümkün değil!   

Patrick’in eşliğinde ağabey Olivier belgeselin ilerleyen dakikalarında aktörlük tecrübesini mevzuyla alakalı cesur bir soytarılığa da dönüştürüyor; belgeselde dünyayla teatral yollarla da olsa iletişim kurabilmiş, derdini aktarabilmiş olmanın ferahlığı, çılgınlığın, narsizmin ve teşhirciliğin cesur dışavurumlarıyla taçlandırılıyor. Taşkın ağabey kardeşini “Kaybettiğin masumiyet döneminin nostaljisine ihtiyacın var” gibi argümanlarla provoke ederken Patrick kendini iyileştirmek için daima suçlular aradığını saklamıyor; lakin inişli çıkışlı bir ilişki sürdürdüğü ablası Karine’yi asla lanetlemiyor. Hatta gelen istihbarata göre belgeselin ikisi arasındaki buzların tekrar erimesine yol açtığı anlaşılıyor.

Kahramanımız Patrick her zaman toplumsal bağlamıyla incelemeyi tercih ettiği tecrübesini şu sözlerle bağlıyor: “Toplum benim mazide olduğum durumla tıpatıp aynı vaziyette, yani yıldırım çarpmış kadar afallamış; harekete geçmekten âciz, intihara meyilli… Toplumun hasta olduğunu anlaması gerek; ayrıca tacizcilerin ve durumlarını çok da idrak edemeyen kurbanların varlığını bilmek ve kabul etmek şart… ben cehennemden geliyorum, zaten hepimizin gittiği yer de orası”.

Sondaki jenerik akmaya başladığında seyircinin ulaşmış olduğu yoğunluğa birebir uyan, sakin ve ağırbaşlı klasik müzik parçası belgeselin başarısını mütevazılıkla pekiştiriyor. Çok da eski olmayan bir mazide pop müziğe bile çeşitli aranjmanlarla uyarlanmış, aslında gayet çağdaş bir armoniyle karşı karşıyayız: Chopin’in do minör Op. 28, No. 20 prelüdünü Patrick şahsen icra ederken otoriter babanın gölgesini ve evdeki gerginliğin soğukluğunu tenimizde hissediyor olsak da kahramanımızın binbir çabayla eriştiği katarsise biz de hürmetle iştirak ediyoruz…

(RL/HA)

Haftalardır Christopher Nolan’ın gösterime giren yeni filmi The Odyssey yüzünden Homeros’u ve elbette onun unutulmaz kahramanı Odysseus’u konuşuyoruz. Tabii bunun sıradan bir yapım olmadığını daha izlemeden öğrendik; kullanılan IMAX teknolojisinden oyuncu seçimlerine kadar her detayı defalarca okuduk, dinledik.

Film vizyona girdiğinde milyonlarca insan yeniden Odysseus’un peşine düştü. Salonlar doldu, sosyal medya antik çağın kahramanlarıyla çalkalanmaya başladı. Kimileri Odysseus’un ne kadar “kahraman” olduğunu tartışıyor, kimileri Nolan’ın destana ne ölçüde sadık kaldığını...

Tüm bunları heyecanla takip eden bir mitolojisever olarak ben de filmi izlemeden önce kitaplığına yönelenlerden biri oldum. Çünkü elimizde Azra Erhat ve A. Kadir çevirisiyle İş Bankası Yayınları tarafından yayımlanmış muazzam bir metin var.

“Zaten Nolan çekmiş, üç yüz küsur sayfa okuyacağıma, üç saatlik filmi izlerim” diyebilirsiniz elbette. Ama sözünü ettiğim Homeros’un Odysseia’sı tüm heybetiyle bize bir kahraman ya da kahramanlar anlatmakla kalmıyor, bu kitapta bir de nefis Azra Erhat önsözü yer alıyor.

Uygarlığımızın ilk romanı

Batının en batısından bir yönetmenin Odysseus’u filme dönüştürmesi ilgimi çekiyor elbette. Ancak bu anlatıyı bir “Akdeniz masalı” gibi ele alan Erhat’ın tespitlerini de çok değerli buluyorum. Çünkü Erhat, yıllar yıllar öncesinden Homeros’un yalnızca çevrilecek bir klasik metin değil, bu coğrafyanın ortak kültürel mirası olduğunu anlatıyor.

“Odysseia, tanrı-insan ikiliğini, bir gökte, bir yerde yansıtan bir destan değil, insan ağzından anlatılan ve insanın insan-üstü, insan-dışı varlıklarla ilişkilerine yeni yeni anlam, imge ve simgeler arayan bir romandır. Uygarlığımızın ilk romanı” diyen Erhat, şu muhteşem tanımı da yapıyor:

“Odysseia göze görüneniyle film, kafaya değineniyle romandır.”

Mesele serüven değil, insanı çözmek

Erhat’ın en çarpıcı tespitlerinden biri de şu olabilir: “İlyada bir olayın, Odysseia bir kişinin destanıdır.”

Bu ayrım ilk bakışta basit görünüyor ama aynı zamanda bütün Odysseia’yı anlamanın da anahtarı. Çünkü İlyada bir savaşın destanı; Odysseia ise savaş bitince insanın içinde başlayan yolculuğun...

Bu yüzden Erhat, eseri alışıldık anlamda bir destan olarak değil, “uygarlığımızın ilk ölümsüz romanı” olarak tanımlamış. Ona göre Odysseia konusuyla romana, kuruluşuyla filme benzer. Homeros’un yaptığı, yalnızca bir serüven anlatmak değil; insanı çözmek…

Aklın, çözümün ve sabrın kahramanı

Bu bakış açısı Odysseus’u da bambaşka bir yere taşıyor. Çünkü Odysseus, Akhilleus gibi yenilmez bir savaşçı ya da Herakles gibi insanüstü bir güç değil.

Burada hemen başka bir eserden söz etmek istiyorum. Azra Erhat’ın 1972 yılında yazdığı ve halen Remzi Kitabevi tarafından yayımlanan Mitoloji Sözlüğü’ne de mutlaka göz atmalısınız. Yine önsözüne bayıldığım bu eserinde Erhat, Odysseus’un kişiliğini üç Yunanca sıfat üzerinden okuyor.

Bu sıfatlar şöyle: Polymetis. Polymechanos. Polytlas.

Sırasıyla şu anlamlara geliyor: Çok akıllı. Çok çare bulur. Çok dayanıklı.

Bu sıralama oldukça dikkat çekici. Çünkü ilk sırada cesaret yok! İlk sırada kas gücü de yok! Önce akıl geliyor, sonra çözüm üretebilme yeteneği, en sonunda ise sabır. 

Belki de bu yüzden Odysseus, antik dünyanın değil modern dünyada da hâlâ kahraman.

Çağımız insanına da gerekenler tam olarak bu özellikler değil mi? Belirsizlik karşısında düşünebilmek, yeni yollar bulabilmek ve yıkılmadan ayakta kalabilmek.

Erhat'ın bize tanıttığı Odysseus’un kusursuz olmaması da önemli. Yalan söyler. Kandırır. Kurnazdır. Yanlış yapar. Ancak Odysseus bütün bunların ötesinde sürekli öğrenen, değişen ve dönüşen bir insandır. Erhat’ın ifadesiyle “yaratıcı zekâyı simgeleyen insan tipi”dir.

Asıl deniz insanın içindedir

Erhat’ın her iki kitabında da vurguladığı önemli bir nokta var. Ona göre Odysseia’nın asıl konusu Troya’dan İthake’ye (bazı yerlerde İthaki olarak çevriliyor) uzanan fiziki deniz değildir; asıl deniz insanın kendi içindedir. “Nostos” yani eve dönüş, yalnızca coğrafi bir yolculuk değil; insanın kendi kimliğine dönüşüdür.

Erhat’ın kaleminden okuyunca anlıyorsunuz ki Troya’ya giden Odysseus ile İthake’ye dönen Odysseus aynı kişi değil. Aradan geçen yirmi yıl boyunca Odysseus yalnızca denizleri aşmaz; kibriyle, öfkesiyle, korkularıyla ve savaşın bıraktığı gölgelerle de hesaplaşır. Eve varabilmesi için önce kendine varması gerekir.

Azra Erhat'ın yorumunu bugün hâlâ güçlü kılan da bu bence. O, Odysseus'u yalnızca mitolojik bir kahraman olarak değil, insan olmanın çelişkilerini taşıyan bir karakter olarak okur. Penelope’nin sadakatini romantik bir bekleyişten ziyade akıl ve güven üzerine kurulu bir ortaklık olarak görür. Odysseus’un gerçek arzusu şan ya da zafer değil, güvenebileceği bir hayata dönebilmektir.

‘Burcu burcu Anadolu kokan Homeros’

Bu okuma, Erhat’ın Mavi Anadolu düşüncesinden bağımsız değil aslında. Erhat Mitoloji Sözlüğü’nün önsözünde şöyle der:

“Mitoloji deyince akla Yunan-Roma kavramı gelir ki bu anlayış hatalıdır. Aslında bir Akdeniz çevresi efsaneler topluluğu vardır... Bu efsanelerin çıkış yeri Anadolu'dur, Girit'tir, Mezopotamya'dır, Mısır'dır. Batı uygarlığının ilk ve en büyük ozanı yurttaşımız Homeros, burcu burcu Anadolu kokar.”

Perdeden önce zihinde doğmak

Christopher Nolan’ın filminin milyonlarca insana Odysseus’u yeniden hatırlatmasını elbette önemli. Büyük anlatılar ancak yeniden anlatıldıkça yaşamaya devam eder. Ancak sinema salonuna girmeden önce elimizde Azra Erhat’ın satırlarının bulunmasını daha çok önemsiyorum.

Çünkü bir karakterin perdede göze hitap etmeden önce sayfalar arasından zihnimize sızması ve orada büyüyerek yeniden doğmasını çok anlamlı buluyorum. Kitapları hâlâ vazgeçilmez kılan da bu aslında; anlam her zaman metni aşar… 

Eminim sinemada çok görkemli bir mücadeleye tanıklık edeceğiz. Nolan’ın zihninde doğan ve perdeye taşan Odysseus, bakalım bize neler söyleyecek?

Ancak iki kitaptan anladıklarımı özetleyecek olursam, şunları söyleyebilirim: Üç bin yıldır yaşayan bu karakteri ölümsüz kılan ne canavarlarla savaşıdır ne de Troya’daki zaferi... Onu hâlâ bize yakın kılan şey, eve yani ‘güvenli alanına’ dönebilmek için önce kendini değiştirmek zorunda kalan bir 'insan' olması…

Antik çağda kalmış abartılı hikayeler mi?

Bunu fark ettiğimiz zaman sadece Odysseus değil, destanın diğer karakterleri de bir bir karşılığını buluyor günümüzde. Mitolojik okumalarda genellikle “yirmi yıl kocasını pasifçe bekleyen, ideal, sadık eş” gibi basitleştirilen Penelope mesela. Erhat’ın da altını çizdiği gibi Penelope, Odysseus’un dişil akıl bazındaki dengidir. Dokuduğu halıyı gece sökerek zaman kazanması, kurnazlığı ve stratejisidir.

Telemakhos; babasının gölgesinden çıkmaya çalışan, kendi yetişkinliğini inşa etme yolculuğundaki genç bireylerin ta kendisidir. Günümüzde otoritenin karşısında kendi sesini bulmaya çalışan her gencin temsilcisidir.

Ya Talipler? Günümüzdeki karşılığı; fırsatçılar, emek hırsızları ya da bireysel sınırları yok sayan zorbalardır. Sözde her biri efendidir ama Homeros, destanında onları uşaktan daha aşağılık gösterir. Çünkü akıl ve doğruluktan pay almamışlardır. Erhat da şu yorumu yapar Talipler hakkında:

“Tutkularına kapılarak davranan bu adamlar, insanın insanı sömürmesinin yıkımla sonuçlanacağını kanıtlar bize.”

Sonuçta mitoloji sadece, antik çağda kalmış abartılı anlatılar değildir.

İşte Homeros’un dehası da, Nolan’ın bize yeniden hatırlattığı da, Azra Erhat’ın bize anlatmaya çalıştığı hakikat da tam da bu noktada kesişir:

Odysseia bir destan formunda anlatılan, aslında hepimizin ortak insanlık hikâyesidir.

Öyleyse yazıyı da yine destanın kendi dizeleriyle bitirelim:

“Ne diye insanlar tanrılardan bilir birçok şeyi!

Sanırlar bütün belalar bizden gelir,

oysa kaderin dışında acı yığar başlarına

kendi kendileri, kendi taşkınlıkları…”

(NK/HA)

Ebola virüs yeniden dünya gündeminde. 1976’da, yerel dilde beyaz su anlamına gelen Ebola Nehri’nin kıyısındaki bir köyde ortaya çıktı. Başlangıçta sıtma ya da Marburg virüs sanılan hastalığın daha sonra yeni bir virüsten kaynaklandığı anlaşıldı ve virüse nehrin adı verildi. Ebola, son 10 yıldır görüldüğü coğrafyanın gündemindeki yerini zaten koruyordu.

Dünya gündemine de yeniden “halk sağlığı acil durumu” ile geldi, geliyor.

Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2005’teki Uluslararası Sağlık Tüzüğü kapsamında dört temel kriteri esas alarak oluşturduğu Uluslararası Öneme Haiz Halk Sağlığı Acil Durumu, Ebolanın yabancı olmadığı bir durum. 

Şu ana kadar ilan edilen 8 Uluslararası Öneme Haiz Halk Sağlığı Acil Durumu ilanından ikisi Ebola virüsüyle ilgiliydi, dokuzuncusu da Ebola ile ilgili oldu.

DSÖ’nün böyle bir acil durum ilanı için kriteri, dört temel değerlendirmeye dayanıyor. Bu dört temel kriterden herhangi ikisinin bulunması değerlendirmenin ana kapsamını oluşturuyor. Bu kriterler:

• Halk sağlığı üzerindeki etkinin ciddiyeti
• Olağandışı veya beklenmedik olup olmadığı 
• Uluslararası yayılma riski 
• Uluslararası seyahat veya ticaret kısıtlamalarına neden olma riski.

Nasıl bulaşıyor?

Ebola zoonotik bir virüs, diğer bir deyişle hayvanlardan insanlara geçiyor ve insandan insana da bulaşabiliyor. Meyve yarasalarının virüsün başlıca rezervuar konakçıları olduğu düşünülüyor, farklı hayvanlara da bulaşabiliyor; insanlarda görülen vakalar hastalığı barındıran hayvanların vücut sıvılarına temasla, bu hayvanların avlanması veya bu hayvanların etinin tüketilmesi ile ortaya çıkıyor. İnsandan insana bulaşma ise kontamine olmuş vücut sıvılarıyla doğrudan temasla (kan, idrar, tükürük, ter, dışkı, kusmuk gibi), bu sıvılarla kirlenmiş mutfak eşyaları ve diğer ekipmanlarla temasla (giysiler, yatak takımları, iğneler ve tıbbi ekipman gibi) ya da cildin yaralı ya da zarar görmüş kısımlarının bu sıvılarla teması gibi yollarla ortaya çıkıyor.

Meyve yarasalarının yaşam alanları bölgedeki insanların da yaşam alanı, bu açıdan riskli temaslar olası. Ancak gerek ekosistem tahribi gerekse madencilik faaliyetlerinin Ebola ile ilişkili riskleri artırdığı üzerinde durulan konulardan biri. Bazı bilim insanları Ebola salgınlarının nedenlerinin sadece virüste değil, ormansızlaşma, madencilik ve siyasi istikrarsızlıkta da aranması gerektiğini belirtiyor.

İnsanlarda Ebolaya neden olan aynı virüs ailesinden dört farklı tür var. Bu dört virüs türünden sadece bir tanesine yönelik iki lisanslı aşı var. Dolayısıyla salgının kontrol altına alınmasında önemli yeri olan aşı için salgının hangi virüs türüyle ortaya çıktığı önemli. Şu anda yaşanan Ebola salgınının nedeni olan Bundibugyo Ebola virüsünün aşısı ve tedavisi yok.

Bundibugyo virüsü 2007 ve 2012’de iki Ebola salgınına yol açtı. O salgınlardan sonra aşı geliştirilmediği için bugün bu virüsün özel bir tedavisi ve aşısı yok ve önemli güçlüklerden biri de tanı testleriyle ilgili. Karmaşık tanı testleri gerekebiliyor. Salgının geç tespit edildiği ve fark edildiği, bunda da tanısal testlerin karmaşıklığının etkili olduğu tartışılıyor.

Salgın bölgesinde yaygın nüfus hareketleri salgın kontrolü açısından endişe nedenlerinden biri. Bu yaygın nüfus hareketinin nedenleri ise bu salgının başka bir yüzünü ortaya koyuyor.

Salgının görünmeyen yüzü: Zorunlu göç

Salgın bölgesinde madencilik yoğun ve çatışmalar nedeniyle yüz binlerce insan yerinden olmuş durumda. Bazı kaynaklara göre bu sayı 250 bin, bazılarına göre 1 milyon. 

Madencilik, Demokratik Kongo Cumhuriyeti (DKC) ekonomisinin temelini oluşturuyor. Gerek nadir toprak elementleri gerekse de elektrikli araç üretimi açısından önemli hammaddelere sahip bir ülke. Özellikle bakır ve kobalt madenciliği hızla büyüyor. DKC, dünyanın en büyük kobalt (küresel arzın yaklaşık % 50–70’i), bakır, koltan, lityum ve altın rezervine sahip ülkeleri arasında.

Uluslararası madencilik yatırım siteleri DKC’de yatırım yapacak şirketlere şunları öneriyor:

“Devlete ait madencilik işletmeleriyle yürütülen müzakereler uzun sürebilir. Yetersiz ulaşım bağlantıları ve elektrik kesintileri maliyetleri artırmaktadır. Geleneksel ve küçük ölçekli madencilik yaygın olup, genellikle çocuk işçiliği ve çevresel zararlarla ilişkilendirilmektedir. Durum tespiti ve yerel topluluklarla işbirliği hayati önem taşımaktadır.”

Geleneksel ve küçük ölçekli madencilik, çocuk işçiliği ve çevre kirliliği: Kapitalizmin ucuz emek gücü, kirletilebilir çevre ve kâr maksimizasyonu kapanı.

Madencilik faaliyetlerinin yoğunluğu, bölgede silahlı çatışma ve saldırıları da artırmış.

Sağlık çalışanları tükeniyor

Gelelim salgındaki son duruma: Son verilere göre 15 Temmuz itibarıyla vaka sayısı DKC’de toplamda 2 bin 200’ü aştı, vakaların neredeyse tamamı DKC’de. Ölüm sayısı 828. DKC’de ülke genelinde vakalar yayılıyor, salgın başladığı yer dahil beş bölgeye yayılmış durumda.

Ebola salgınıyla mücadele sağlık sistemini zorluyor, özellikle sağlık çalışanları hem tükenmiş durumda hem de infekte olan sağlık çalışanı sayısı artıyor. Salgının çıktığı eyalet olan Ituri eyaletindeki çalışanlar, 15 Mayıs’ta salgının ilan edilmesinden bu yana maaş ve ikramiyelerini alamadıklarını belirtiyorlar, salgın bölgesinde bir yandan da grevler yaşanıyor.

Salgının çıktığı bölgedeki silahlı çatışma ve saldırılar, nüfus hareketleri, çalışmaları aksatıyor ve zorlaştırıyor. Salgının çıktığı eyalet ve bazı yakın eyaletler 2017 yılından bu yana saldırılar ve çatışmalara sahne oluyor. Bazı bölgelerde silahlı grupların kaçakçılık, haraç faaliyetleri var, yol kesme ve saldırılar zaman zaman yoğunlaşıyor, sağlık tesisleri de saldırılardan etkileniyor. Bölgede gıda temini önemli bir sorun. Hem bu faktörlerin etkisiyle hem de bölgede komşu iki ülke sınırında yaşayanlarda geçim derdi, ticaret ve sosyal ağlar nedeniyle yoğun bir nüfus hareketliliği var.

DKC’de 2018–2020 yılları arasında yaşanan ve 2 bin 200’den fazla kişinin ölümüne neden olan salgında da sağlık çalışanları, tedavi merkezlerine ve kliniklere yönelik tekrarlanan saldırılarla karşı karşıya kalmıştı. Dolayısıyla Ebola cephesinde değişen bir şey yok. Önceki salgınlardan sonra kapasite güçlendirme, sürveyans sistemlerinin iyileştirilmesi, koordinasyon ve salgın müdahale konusunda mesafe alınmasına karşın sorunlar büyüyerek sürüyor.

DKC Sahra Altı Afrika’nın en büyük ülkesi, nüfusu 106 milyon, bu rakamın 2050 yılında 218 milyona ulaşacağı tahmin ediliyor. DKC’de doğuşta beklenen yaşam süresi 62 yıl (Bu süre Japonya'da 84,5 yıl). Olağanüstü doğal kaynaklara sahip, büyük bir biyolojik çeşitliliği var ve dünyanın en büyük ikinci yağmur ormanı bu ülkede. Öte yandan hâlâ dünyanın en yoksul beş ülkesinden biri. Dünya Bankası (DB) verisine göre nüfusun %69’u ulusal yoksulluk sınırının altında yaşıyor ve DB “bugün doğan bir Kongolu çocuk tam ve kaliteli bir eğitim ve uygun sağlık koşullarında elde edebileceği potansiyelin ancak %37’sini gerçekleştirebiliyor” diyor. Bu düşük oranın başlıca nedenleri beş yaş altı çocuk ölüm oranlarının yüksekliği, yaygın büyüme geriliği ve eğitim kalitesinin kötü oluşu.

Bütün bu sıraladıklarımıza baktığımızda; Ebola’nın yeniden ortaya çıkmasının altında yatan sağlığın temel bileşenleriyle ilgili duruma bakmadan salgını anlamanın olanaklı olmadığını görüyoruz. Ebola yoksulluk, göç, çatışma ve açlık sarmalında bir salgın.

Dünya Kupası’nın bitmesiyle türlü tartışmaların yapıldığı bir dönemde futbola bakıp “futbol sadece futbol değildir” diyorsak benzerini Ebola örneği için de söyleyebiliriz: “Salgın sadece salgın değildir”.

(CYI/HA)

“Henüz hiçbir şey yaratılmamışken, daha ne yer ne gök varken Tanrı Ülgen, uçsuz bucaksız sonsuz denizin üzerinde uçuyordu. Çaresizlik içinde konacak bir kara parçası arıyor ama bulamıyordu. Böyle uçarken gönlüne bir ilham doğdu. Bir ses: ‘Önündeki nesneyi yakala!’ diye fısıldadı. Ülgen, o sırada suyun yüzüne çıkan taşı yakalayıp üzerine kondu. Sonsuz suyun içinden Ak Ene süzülüp geldi ve ‘Yarat’ diye fısıldadı.

‘Nasıl?’ dedi Ülgen.

‘Yaptım oldu de, yaptım olmadı deme!’ dedi Ak Ene ve yine geldiği gibi aniden sonsuz suyun içinde kayboldu gitti.

Tanrı Ülgen, Ak Ene’den aldığı güç ve inançla ‘Yer yaratılsın! Gök yaratılsın!’ diyerek evreni var etti ve insanlara: ‘Vara yok demeyin, vara yok diyenler de yok olur!’ buyruğunu verdi.”

Kadim mitlerde ve dinlerde sözün gücü

Radloff ve Verbitskiy’nin derlediği Altay Yaratılış Destanı, evrenin ve insanın varoluşunu büyüleyici bir dille açıklar. Binlerce yıl önce Altay Yaratılış Miti’nde Ak Ene’nin dile getirdiği “Yaptım oldu! de” ifadesi aslında Mısır, Babil mitleri gibi birçok kadim mitte ve tek tanrılı dinlerde gördüğümüz sözün gücüyle ilgili muhteşem bir ifade.

Tevrat’ta yaratılış sürecinde başlangıçta kaos ve boşluk var ve Tanrı’nın sözü var olan bu karanlığa “ışık ve düzen” getirir. Yaratılış süreci: “Tanrı, ‘Işık olsun’ dedi ve oldu.” diyerek başlar. Tanrı ışığı yarattıktan sonra onu karanlıktan ayırır ve onlara isim verir: “Tanrı ışığa ‘Gündüz’, karanlığa ‘Gece’ adını verdi. Akşam oldu, sabah oldu ve ilk gün oluştu.”

İncil’de sözün gücü, yalnızca bir şeyi var etmenin ötesine geçerek “Tanrının bizzat kendisi, özü” kabul edilir: “Başlangıçta Söz vardı. Söz Tanrı’yla birlikteydi ve Söz Tanrı’ydı...” Buradaki “Söz”, Yunanca 'logos'tur ve Hıristiyanlıkla birlikte ilahi akıl, düzen ve yaratıcı güç anlamını kazanır.

Kur’an’da Allah’ın yaratma gücü zaman, mekan veya fiziksel bir süreçten bağımsız ve bir şeyin var olması için ilahi kelamın telaffuz edilmesi yeterli. Birçok ayette bu durum ifade edilir: “O, bir şeyin olmasını dilediği zaman, ona sadece ‘Ol’ der, o da hemen oluverir (Kün fe yekûn).”

“Kendi kaderinin efendisi olma” ve “bireysel başarı” yanılsaması

Görüldüğü gibi mitlerde ve tek tanrılı dinlerde söz yaratıcı bir araç olarak karşımıza çıkar. Ancak sözün bu kadim yaratıcı gücü günümüzde kapitalist ataerkinin elinde ticari bir metaya dönüşerek “kendi kaderinin efendisi olma” ve “bireysel başarı” yanılsamasının en somut ifadelerinden biri haline gelir. Yani “yaptım oldu” ifadesi günümüzde kapitalist ataerkinin eşitsizlikleri, sömürüyü görünmez kılmak için kullandığı sloganlardan biri.

Kuralları erkek egemen rasyonaliteyle yazıp sınırlarını çizen kapitalist ataerki sadece fabrikada değil, evde, sokakta, okulda, hastanede, kısaca her yerde üretilir. Kendi sınırları dahilindeki makbul vatandaşı, işçiyi, kadını dayatır. Bireye sürekli olarak tükenene kadar çalışmayı, bedenini ve zihnini piyasaya adamasını, bunu yaparken de ataerkil estetik ve davranış kalıplarına uymasını dayatır. Kadının karşılıksız ev içi emeği, göçmenin güvencesizliği ve işçinin sömürülmesi birbirine kenetlenmiş bir çark olarak döner. Sömürülen kesimlerden piyasada uysal, ucuz ve güvencesiz bir iş gücü olmalarını talep eder. Kadınları ev içine hapsedip emeğini ve bedenini sömürürken kamusal alanı, yani piyasayı ve siyaseti erkeğe ayırarak mekanı böler. Böylece kamusal alan erkeğin, özel alan kadının, gettolar ise azınlığın mekanı olur. Ayrıca mesai saatleri, ev işi zamanı, biyolojik saat gibi kavramlar ortaya koyarak zamanı gasp eder.

Kapitalist ataerki, sömürüsü altındakileri sadece birer “nesne” ve “araç” olarak kodlar. Sınıfı ucuz iş gücü, kimliği pazar malzemesi veya tehdit unsuru, toplumsal cinsiyeti ise yeniden üretim makinesi olarak görür. İşçiyi sendikada, kadını evde, azınlık kimliklerini ise gettoda atomize eder, birbirine düşmanlaştırarak ve yalnızlaştırarak yönetir. Kimlikleri ve mücadeleleri yarıştırmayı dayatır: “Önce sınıf mücadelesi mi, yoksa kimlik/cinsiyet mücadelesi mi?” ikilemini önümüze koyar. Kısacası kapitalist ataerki mümkün olan tek dünya, tek seçenek olduğunu ve başka bir dünyanın imkansızlığını vurgular ve tüm bunları yaparken çeşitli araçlar kullanır.

Kapitalist ataerkinde metaya dönüşen sözün gücü

Kadim “yaptım oldu, de” ifadesi de yani sözün gücüne duyulan inanç da kapitalist ataerkinin elinde bireyciliği körüklemek ve tüketimi artırmak için kullanılan en güçlü pazarlama araçlarından birine dönüşmüş durumda. Kapitalist ataerki, toplumsal sorunların yapısal çözümlerini bireyin zihnine indirger.

Fakirlik, işsizlik veya fırsat eşitsizliğini sanki sistemin hatası değil de bireyin “kıtlık bilincine sahip olması” ya da “yeterince pozitif düşünmemesi” olarak rasyonalize eder. Bireye “Eğer yeterince istersen, çok çalışırsan ve doğru riskleri alırsan başararak ‘yaptım oldu’ diyebilirsin. Eğer başaramadıysan, bu sistemin suçu değil, senin yeterince çabalamamanın sonucudur.” mesajını verir. Hak aramak veya sendikalaşmak yerine, bireylere kendi zihinlerini dönüştürerek zenginleşebilecekleri fikrini aşılar. Toplumu kendi kendinin sömürücüsü konumuna düşürüp sürekli tüketime yönlendirerek “manifest”, “çekim yasası” gibi kavramları, kapitalist pazar için devasa bir sektöre dönüştürür. Bu noktada evrene frekans yollamak için özel manifest defterleri, kristaller, pahalı tütsüler, “zenginlik frekansı” taşıyan taşlar ve ritüel setleri satar; yüksek ücretli manifest koçluğu seansları, “milyarder zihniyeti” eğitimleri, paralı meditasyon uygulamaları ve influencer abonelikleri vs. sektörü beslemek için adeta birbiriyle yarışır.

“İstediğin hayata zaten sahipmişsin gibi davran” mottosu, bireyleri bütçelerini aşan lüks harcamalar yapmaya teşvik ederek borçlandırır. Üzüntü, öfke veya yorgunluk gibi insani duygular “frekansı düşürür” korkusuyla bastırılır. Oysa bireyin zihnini 7/24 verimli ve pozitif tutmaya zorlaması derin bir yetersizlik hissine ve tükenmişliğe yol açar. Yani sonuç yine hüsran yine kapitalist ataerkinin zaferi.

Bir direniş manifestosu olarak sözün gücü

“Yaptım oldu” ifadesi, kapitalist ataerkinin elinde bireysel bir başarı illüzyonuna dönüştürülmüş olsa da, bu ters yüz edilerek kapitalist ataerkinin dayatmalarına karşı bir “direniş manifestosu” haline getirilebilir. Çünkü bu sömürü düzenine karşı, eşitlikçi ve dayanışmacı bir yaşam modeli, sömürüsüz, sınıfsız, cinsiyetçilikten ve ayrımcılıktan arınmış ortak yaşam her zaman mümkün. Kapitalist ataerki, sınıfı sendika diliyle, azınlığı kültürel kimlik diliyle, kısacası her grubu ayrı bir dille kontrol eder. Oysa “yaptım oldu” diyebilecek kolektif bir başkaldırı, bu ayrıştırma politikasını kökünden reddeder. Siyah-beyaz, kadın-erkek, işçi-memur bütün sömürülen kimlikler ve sınıf bilinciyle hareket eden topyekün bir karşı koyuş, sistemin bu kodlama dilini kökten reddederek bu yapay ayrımı çöpe atabilir.

Kapitalist ataerkinin bir afyon olarak sunduğu “bireysel çabayla herkes başarır” anlamındaki “Yaptım oldu” yalanına karşı; sömürülenlerin “tüm baskı ve sömürü mekanizmalarınıza rağmen topyekün direndik” anlamındaki “Yaptım oldu” su sistemin çizdiği sınırların mutlak olmadığını, itaat etmeyerek ve karşı koyarak o sınırların genişletilebileceğini gösteren bir başkaldırı işlevi görür.

Kapitalist ataerkinin bize biçtiği “itaatkar, sessiz ve sabırlı” toplum rolünü reddedip ancak kendi kurallarımızı koyduğumuzda egemen dili felce uğratırız. “Bize bu alanda var olamazsın, bu masada oturamazsın, bu kararı tek başına veremezsin dedin; ama biz kendi irademizle, senin onayın olmadan var olduk. Yaptık, oldu!” demek, kapitalist ataerkil onay mekanizmalarını devre dışı bırakmaktır. Ak Ene’nin en büyük uyarısı şu: “Yaptım olmadı deme!” Çünkü “olmadı” demek, şüpheyi ve başarısızlığı çağırır. “Yaptım oldu, de!” ifadesi, şüpheye yer bırakmadan inanmayı ve sözün yaratıcı ve dönüştürücü gücünü simgeler. Kapitalist ataerkinin ablukasına karşı koyup “Yaptım oldu!” deme gücü hepimizde var. Yeter ki içimizdeki var olan bu güce “yok!” demeyelim. Ak Ene’nin söylediği gibi “Vara yok demeyin. Vara yok diyenler yok olur!” Öyleyse kapitalist ataerkinin bizi soktuğu kurban psikolojisinden çıkıp zincirlerimizi kırarak itaat toplumuna karşı gururla başımızı kaldırıp hep birlikte “Yaptım oldu!” diyelim.

(AK/HA)

Bir ilkbahar akşamı. Masanın ortasında mevsiminde yakalanmış bir Karadeniz kalkanı duruyor. Çevresinde artık aynı sofraya oturması mümkün olmayan insanlar var: Sula Bozis’in annesi, babası, Dostlar Tiyatrosu’ndan Arif Ergin ve eşi… Yıllar ve ölümler bir akşamlığına ortadan kalkmış. Yemek henüz başlamamış; ama hikâyeler çoktan birbirine karışmış.

Bozis’e kitabındaki menülerden birini seçmesi ve o sofraya geçmişten dilediği kişileri çağırması söylendiğinde, ilkbaharı ve kalkan balığını seçiyor. Çünkü onun dünyasında yemek tek başına bir tat meselesi değil. Bir yemeği değerli kılan, kiminle yenildiği; bir sofrayı unutulmaz yapan ise orada anlatılanlar.

Sofrada Birlikte Olmak Şahane tam da böyle bir kitap: Sofraya artık gelemeyecek olanların da sandalyesini saklayan, kaybolan tatların arkasından yalnızca “ah” çekmekle yetinmeyip onları yeniden pişirmeyi öneren bir hafıza çalışması.

“Rumlar ne demek?” sorusuyla başlayan kitap

Bozis’i kitabı yazmaya yönelten karşılaşmalardan biri, kendisini zaman zaman İstanbul’da götürüp getiren bir taksi şoförüyle yaşanıyor. “İstanbul’u Rumlar için yazıyorum,” dediğinde sorular geliyor: “Rumlar ne demek? Ne zaman burada bulundular? Kimlerdi?”

“Ben de bir Rum’um,” dediğinde şaşkınlık büyüyor. Bozis, bir zamanlar şehrin ayrılmaz parçası olan bir topluluğun genç kuşakların zihninde, geriye yalnızca adı kalmış Truvalılar gibi algılandığını düşünüyor.

Kitabı yazma isteğinin gerisinde bu görünmezliğe itiraz var. Tarifleri kayda geçirirken aslında “Biz burada yaşadık” diyor. Bakırköy’de, Beyoğlu’nda, Fener’de; evlerde, mesire yerlerinde, meyhanelerde, tiyatro kulislerinde… Şehri yalnızca büyük olaylarla değil, küçük sandviçlerin üzerine yerleştirilen maydanozlarla, yılbaşından günler önce sarılan dolmalarla ve sofrada söylenen şarkılarla hatırlıyor. Bu nedenle kitap bir yemek kitabı olduğu kadar İstanbul hatıratı; unutulan bir birlikte yaşama biçiminin kaydı.

Dört mevsimlik İstanbul

Kitaptaki 52 menü ve 156’yı aşkın tarif, dört mevsime yayılan sofralar halinde düzenlenmiş. Sonbaharda palamut ve patlıcan turşusu, kışın et çorbası, ilkbaharda enginar ve Paskalya çöreği, yazın kalamar dolması ve patlıcan salatası öne çıkıyor.

Bu yapı kitabın temel düşüncesini görünür kılıyor: Yemek, tek başına hazırlanıp tüketilen bir ürün değil; birbirini tamamlayan tatlardan, mevsimlerden ve insanlardan oluşan bir bütün.

Bozis, menüler hazırlamasının nedenini bugünün hayatına bakarak açıklıyor. Kadınlar çalışıyor; fakat ev ve aile hayatının yükü büyük ölçüde hâlâ onların omzunda. Her gün uzun sofralar mümkün değil. Yine de zaman zaman aynı masada buluşmak korunması gereken bir alışkanlık.

“Bir sofra etrafında toplanmak çok daha güzel, çok daha sıcak. İnsanları birleştiren bir şey,” diyor.

Sofra yalnızca uyumun değil, yüzleşmenin de yeri. İnsan orada tartışabilir ve yeniden yakınlaşabilir. Bu yüzden Bozis’in sofrası nostaljik bir dekor değil, yaşayan bir toplumsal alan.

Şarkılı sofralar, görünmeyen emek

Bozis’in çocukluk sofraları kalabalık ve neşeli. Teyzelerinin güzel sesleri var, babası bariton. Yemek bitse bile sofra hemen dağılmıyor; sohbet şarkıya, şarkı başka bir hatıraya bağlanıyor. “Sofralar hep neşeliydi,” diyor.

Çocukken sokağa tek başına çıkmasına izin verilmiyor; evin içinde kendisine başka bir dünya kuruyor. Teyzelerinin kabul günleri için küçük sandviçleri süslüyor. Daha sonra tiyatro kostümü tasarımına uzanacak görsel ilgisinin ilk sahnesi, bir bakıma bu tabaklar oluyor.

Ancak bu neşeli manzaranın arkasında ağır bir kadın emeği var. Misafir ağırlanacaksa hazırlık birkaç gün önceden başlıyor. Yılbaşı sofraları için bazen bir hafta çalışılıyor. Dolmalar sarılıyor, tatlılar hazırlanıyor, ev düzenleniyor.

Dolayısıyla kitaptaki bir dolma yalnızca pirinç, soğan ve baharattan ibaret değil. O dolmayı kimin sardığı, hazırlığa kaç gün önce başladığı, tarifi kimden öğrendiği ve sofraya hangi duyguyla getirdiği de anlatının parçası.

Atina’da sıfırdan başlamak

Bozis’in mutfakla ilişkisi yalnızca İstanbul’daki çocukluk evinin devamı değil. İstanbul’dan Atina’ya gittiğinde hayatının birçok yolu kapanıyor. Türkiye’de tiyatro kostümü tasarımcısı olarak başarılı bir dönemdeyken Atina’da kendisini yeniden tanıtmak, mesleğini baştan kurmak zorunda kalıyor.

“Hayatımda Atina’ya gidinceye kadar yemek kitabı yazmadım, okumadım,” diyor. “Mecburen Atina’da başladım. Çünkü orada başka yemekler vardı.”

Bu cümle kitabın önemli gerilimlerinden birini açığa çıkarıyor. İstanbul Rum mutfağı ile Yunanistan’daki yemek kültürü aynı şey değil. Coğrafya, dinî takvim ve ulaşılabilen ürünler farklı Rum topluluklarının mutfaklarını birbirinden ayırıyor.

Atina’daki yeni hayat, Bozis’i İstanbul’da öğrendiklerini başka bir gözle değerlendirmeye yöneltiyor. Tarif, sabit bir miras olmaktan çıkıp göçle ve özlemle yeniden kurulan bir dile dönüşüyor.

Aynı dolmanın içine düşmek

Kitabın en canlı damarlarından biri, geçmişin tatlarıyla günümüzdekiler arasındaki fark üzerine düşünürken beliriyor. Bozis’e göre asıl mesele tarifin yazılı olup olmaması değil; malzemenin niteliği ve yemeğe gösterilen özen.

Endüstriyel üretim, konserveler, değişen tarım yöntemleri ve iklim krizi ürünlerin tadını değiştiriyor. Bir yemeğin eski reçeteye göre hazırlanması, eski tadın mutlaka geri geleceği anlamına gelmiyor.

Bozis, söyleşiden bir gece önce bir mezeciden biber dolması, midye dolması, yaprak sarma ve patlıcan salatası alıyor. Dolmaların hepsinin içi neredeyse aynı; standart harç diğer yemeklerin karakterini siliyor. Asıl hayal kırıklığı ise patlıcan salatası.

Onun bildiği patlıcan salatasında patlıcan közde pişiriliyor; lifleri parçalanmadan az sarımsak, limon ve zeytinyağıyla karıştırılıyor. Önüne gelen salatanın rengi ve kıvamı farklı. Üzüntüsü kötü bir yemek yemekten ibaret değil: “Demek ki başka alacak yer kalmadı diye üzüldüm.”

Bu söz kitabın neden gerekli olduğunu özetliyor. Bir yemek kötü yapıldığında yalnızca damak tadı bozulmuyor; onu diğerlerinden ayıran bilgi de kayboluyor. Aynı harç her yemeğe girdiğinde mutfağın incelikleri yerini standart üretime bırakıyor. Ustayla birlikte yılların el hafızası da gidiyor.

Hatırlamak için pişirmek

Sofrada Birlikte Olmak Şahane, Sula Bozis’in mutfak kültürüne dair çalışmalarının yeni bir halkası. Kitabı farklılaştıran, tariflerin sofra fikri etrafında birleşmesi. Bozis okuyucuya yalnızca yemek yapmayı öğretmiyor. Birilerini çağırmayı, masaya oturmayı, yemeğin bitmesini aceleye getirmemeyi öneriyor.

Bu yüzden kitap kayıp bir İstanbul’a yazılmış ağıt olarak okunabilir; fakat yalnızca ağıt değil. Geçmişin geri gelmeyeceğini bilir, yine de ondan kalan bir alışkanlığın bugünde sürdürülebileceğini savunur. Kalabalık aileler dağılmış, ustalar gitmiş, malzemelerin tadı değişmiş olabilir. Buna rağmen bir sofranın çevresinde buluşmak hâlâ mümkün.

Bozis’in çağrısı gösterişsizdir: Haftada bir kez olsun dostlarla aynı masaya oturmak.

Belki o masada çocukluğun Bakırköy’ü bütünüyle geri gelmeyecek. Mutfaktan annenin sesi duyulmayacak, geçmişte kaybedilen insanlar kapıdan içeri girmeyecek. Ama doğru mevsimde pişen bir balık, iyi közlenmiş bir patlıcan ve özenle kurulmuş bir sofra, onların hikâyelerini yeniden konuşulur hale getirebilir.

Çünkü bazen bir şehri hatırlamanın en sahici yolu, onun yemeğini birlikte yemektir.

(NÖ/

Tatil sezonu açıldı. Tabii mevcut koşullar nedeniyle milyonlarca insan için bir hayalden ibaret olsa da öyle ya da böyle tatil gündemimizin bir parçası. Belki bu koşullar içinde en son akla gelecek şey tatil denebilir ama bence tam tersi. Bütün yıl iki yakasını bir araya getirmek için soluksuz çalışanların en temel ihtiyaçlarından biri ve en temel hakkı.

Tabii bizim konumuz bu tatilin ekonomik koşullarının yerine getirilebildiği, yani tatilin somut bir şeye dönüştüğü andan itibaren başlıyor. Çünkü ayrımcılık ve ötekileştirmenin böylesine yoğun olduğu bir ortamda bir kısım insan, tasasız bir tatil planı yaparken bile kaygılarının ve ayrımcılığın gölgesinden kurtulamaz. Sağlamcılığın, şekilciliğin ve ayrımcılığın farklı biçimleri onu bekliyordur çünkü. Görünüşü, kıyafeti, yeti çeşitliliği vb. nedeniyle havada, karada, suda, kısacası her yerde ayrımcılığa uğrama ve günlerinin zehir olma ihtimali vardır.

Birkaç hafta önceki biamag yazımda kaygı, damgalama ve onun yarattığı tanımlanamaz his üzerine düşünmüştüm. Sonra arkadaşım Burak Can Kabaardıç’ın sosyal medya paylaşımında, tatil için gittiği bir otelde uğradığı ayrımcılığa dair çektiği video düştü önüme. Anlattıkları çok tanıdıktı. Belki de anlattıkları, bizim içimizdeki o benim tanımlayamadığım hissin somutlanmış haliydi.

Selamlar herkese, bugün size engelli bireylere "sığıntı" muamelesi yapan bir zihniyeti anlatacağım. Yer: Marmaris Turunç Premium. Parasıyla rezil olmak ve iftira kumpasına düşmek nedir, videoyu izleyin ve altını okuyun. (Flood başlıyor, RT lütfen) pic.twitter.com/p4aSaffayI

— Burak Can Kabaardıç (@burakcan_music) July 19, 2026

Çünkü ben tatile giderken bile ayrımcılığa uğrama ihtimalinin yarattığı o gerginliği son ana kadar atamam içimden. Bir problem yaşanmadığı durumda denizin tuzlu suyuna karışır gider o his. Maalesef arkadaşımız ve kardeşi bu rahatlama deneyimini yaşamadan, daha büyük bir stresle tatillerini yarıda bırakıp dönmek zorunda kalmışlar. Başka bir deyişle bir yıl boyunca çalışıp aldıkları tatil paketinden sağlamcılık çıkmış.

Sakat Cenah’tan Ali Dinç’in haberine göre, ayrımcı tutum otele giriş yaparken başlıyor.

Giriş yaparken kendilerine “Buraya tek başınıza mı geldiniz? Helal olsun” denmiş. Yani sıradan olma hakkı en baştan gasp edilmiş. Sonrasında kendileriyle “ilgilenecek” bir personel görevlendirilmiş. Bu “ilgilenmenin” ne demek olduğunu hepimiz biliyoruz. En azından ayrımcılık konusunda deneyimli olan herkes biliyor.

Bu demek oluyor ki “Siz sıradan müşteriler değilsiniz. Herkesle aynı parayı vermiş olsanız da diğer müşteriler kadar özgür olamayacaksınız.”

Öyle de oluyor zaten. Arkadaşlar sadece yönlendirme istediği halde, bir personeli arkadaşların “refakatçisi gibi” görevlendiriyorlar. Denizde ve havuzda kalma süresini ilgili personelin mesaisinin bitmesi gibi bahanelerle sınırlandırılıyor. Oysa arkadaşların talebi makul yönlendirme. Yani menüye erişilebilir şekilde ulaşabilme ki bu bir QR koda bakar. Denizden çıkınca yönlerini bulmak ve yemek seçerken destek almak gibi makul yönlendirmeler bunlar.

Bu talebin tam tersi, arkadaşların bağımsız hareket etme hakkını da elinden alacak şekilde görevlendirme yapıyorlar. Hatta havuza girmek istediklerinde otel müdürü “Sizin için görevlendirebileceğim personel yok. Odanıza çıkın” diyor. Müşterilerin de talebi üzerine profesyonel müzisyen olan arkadaş lobideki piyanoyu çalmak istiyor. “Piyanonun akordu bozuk” deniyor. Arkadaş “Bakabilir miyim” dediğinde elektronik piyanonun bozuk olduğu söyleniyor.

Profesyonel bir müzisyenin elektronik piyanonun akordunun bozulmayacağını bileceğini bile düşünmeyecek bir sağlamcı özgüveni.

Arkadaşlarımız tatilini sonlandırıyor ve Google Maps üzerinden yorum yazıyor. Otel yönetimi klasik anlayışla personeli suçluyor. Personele baskı yapıyor ve yorumun sildirilmesini istiyor. Arkadaş, personelin hiçbir suçu olmadığını, aksine çok ilgili olduğunu, sorun çıkaranın otel yönetimi olduğunu belirtiyor.

Özetle, çoğu zaman çoğumuzun başına geldiği gibi arkadaşımızın da tatil paketinden sağlamcılık çıkıyor. Ve biz şu çağda hala böyle saçmalıklarla mücadele etmeye mahkum kalıyoruz. Ne demiştik? Sağlamcılık da o kadar abartılacak bir şey değil miydi neydi!

Sağlamcılığın ürettikleri: Kaygı, damga, itibarsızlaştırma

11 Temmuz 2026

(BS/HA)

bianet'teki staj sürecinde bana sorulan ilk soru, "Ne hakkında yazmak istiyorsun?" oldu. Bana bir konu verilmesini beklerken, aslında kendi merakımın ve gözlemlediğim sorunların peşinden gitmemin istendiğini fark ettim.

Ardından istediğim herhangi bir konu üzerine odaklanabileceğim söylendi. Ama tek bir şart vardı: Hak odaklı habercilik.

Bu şekilde serbest bırakılmak aslında insanı daha da motive ediyor. Hak odaklı haberciliğin ne olduğunu kavradıktan sonra aklıma çevremde şahit olduğum olaylar geldi ve bunlar ile alakalı haberler yazmaya başladım. İkamet ettiğim yer olan Avcılar'daki kentsel dönüşüm sorunu, İstanbul'daki üniversite öğrencilerinin barınma sorunu...

Avcılar’da kentsel dönüşüm: “Herkes elindekini satıp 3 milyon lirayı tamamlamaya çalışıyor”

10 Temmuz 2026

Hakkında yazmak istediğiniz olayın haber niteliği taşıyıp taşımamasının önemi yok. Burada "haber niteliği" zamanla öğrendiğiniz bir kavram.

Sadece yazmak istediğiniz konuyu nasıl ele aldığınız ile alakalı. En başta hiçbir "niteliği" olmayan bir konuyu ele alış şekliniz durumu tamamen değiştirebilir. Veya "yüksek nitelikli" bir konuyu kötü bir şekilde ele alarak niteliği düşürebilirsiniz.

bianet'te de tam olarak size bir konuyu nasıl ele almanız gerektiği gösteriliyor.

Aklınıza gelen hemen hemen her şey hakkında yazabilirsiniz. Haberiniz bittikten sonra istediğiniz kişi ile yazdığınız haber hakkında konuşabilir, tartışabilirsiniz. Onların geri dönüşleri ile birlikte haberiniz yayınlanır.

Mülakatsız ve şeffaf bir staj süreci

Maalesef son yıllarda staj bulmak artık ayrıcalık haline geldi. Sonsuz mülakatlar döngüsü, doldurulması gereken formlar, online sınavlar...

Peki bianet ne yapıyor? Başvurunuzu yaptıktan sonra bekliyorsunuz ve başka hiçbir şey yapmıyorsunuz. Size sadece staja seçildiğinizi ve ne zaman ofiste staja başlamanız gerektiğini belirten bir mesaj atılıyor. Bu kadar. Kimse sizin dış görünüşünüze veya başka bir duruma takılmıyor. Süreç tamamen şeffaf ilerliyor. Staj sürecinde sizden ne beklendiği, neler yapmanız gerektiği açıkça belirtiliyor. Sizden beklenilenler açık bir şekilde söyleniyor.

Teşekkür...

Öncelikle yazdığım birçok haberi birlikte düzenlediğimiz ve bana verdiği "haber nasıl yazılır?" sorusuna cevap niteliğindeki geri dönüşleri sebebiyle Hikmet Adal'a,

Hak odaklı haberciliğin ne olduğunu anlamama yardımcı olan Vecih Cuzdan'a, çocuk hakları ile alakalı yazdım haberlerde yardımcı olan Nalin Öztekin'e, staj sürecinin başında benden ne beklendiğini şeffaf bir şekilde belirten Murat İnceoğlu'na ve tüm bianet çalışanlarına teşekkürlerimi iletiyorum...

(EY/HA)

Hopa ve Kemalpaşa’nın köklü kültürel birikimini, dalga seslerine karışan halk ezgilerini ve bölgenin saklı müzikal hafızasını sahneye taşımak amacıyla Hopa Belediyesi bünyesinde kurulan Hopaband, kısa sürede Karadeniz’in en heyecan verici müzik oluşumlarından biri haline geldi.

Farklı coğrafyalardan gelen, farklı hikâyelere ve yaşam deneyimlerine sahip müzisyenleri tek bir potada eriten orkestra, hem Karadeniz ritimlerini hem de Hopa’nın toplumsal hafızasında yer eden yaşanmışlıkları, unutulmaz sanatçıları ve kadim değerleri notalarla yeniden var ediyor.

Grup, ilk büyük sınavını ve gururunu Kazım Koyuncu’nun anıldığı 19 Haziran’da, İstanbul Harbiye Açıkhava Sahnesi’nde yaşadı.

Hopaband'in en güzel yanlarından biri erkek müzisyenlerin çoğunlukta olduğu Karadeniz sahnesinde kadınları da görmek.

Hopaband'in müzisyenleri ile kuruluş hikâyelerinden Hopa’nın kültürel mirasına uzanan geniş bir alanda konuştuk.

"Hopa’nın hikâyesini müzikle anlatmak istiyoruz"

Hopaband nasıl kuruldu, yollarınız bu çok sesli çatının altında nasıl kesişti?

Kemal Gümrükçü: Hikâyenin kıvılcımını ben ateşleyeyim. Yaklaşık üç yıl önce eşimin tayini vesilesiyle Hopa’ya taşındım. Önce Müslüm'le yollarımız kesişti, ardından evde, sokakta birlikte müzik yapmaya başladık. Bir şeyler çalıp söylerken, onun  geniş çevresi sayesinde Yıldırım Yalçınkaya, Buket Erdoğan, Nino Çepoğlu, Irmak Kaya ve Deniz Eren Torun da bize katıldı. Bir baktık ki kocaman, rengârenk bir aile olmuşuz.

Biz bu işe tamamen Hopa merkezli bakıyoruz. Çok uzağa gitmeden, tam da bastığımız toprağın hikâyesinden yola çıktık. Repertuvarımızı hazırlarken şuna dikkat ettik: Sadece klasik Karadeniz ezgilerini seslendiren dinamik bir grup olmak bize yetmezdi. Hopa’yı, burada yaşayan insanların saklı duygularını, geçmişini ve kültürel katmanlarını anlatan eserleri cımbızla seçtik.

Bu topraklardan yetişmiş değerlerin eserlerine hayat veriyoruz. Kazım Koyuncu zaten bizim pusulamız, en önemli kırmızı çizgimiz. Bunun yanında, Nazım Hikmet’in Hopa’da geçirdiği döneme ait nefis bir şiirini de kendi ruhumuzla besteledik. Temel amacımız sadece sahneye çıkıp müzik yapmak değil Hopa’nın kolektif hafızasını geleceğe taşımak.

"Farklı köklerden gelen insanlar aynı müzikte buluştu"

Hopaband’in çok renkli bir insan mozaiği var. Bize biraz kendinizden bahseder misiniz?

Nino Çepoğlu: Ben Tiflis doğumluyum, Gürcü’yüm. Eşim Hopalı olduğu için uzun süredir Hopa’da yaşıyorum. Üniversite eğitimimi Tiflis’te tamamladım. Müziğe olan yatkınlığım aslında genlerimde var; Gürcü kültürünün o polifonik, çok sesli yapısından besleniyorum. Burada, bu pırıl pırıl gençlerle bir arada olmak ve onların müziğe olan sarsılmaz tutkusuna tanıklık etmek benim için tarif edilemez bir mutluluk.

Irmak Kaya: Ben doğrudan Hopalıyım, bu topraklarda doğup büyüdüm. Grubun en küçüğüyüm ve konservatuvarda müzik eğitimime devam ediyorum. İşin güzel tesadüfü şu; Müslüm Karabulut hocam ben henüz küçük bir çocukken bana bağlama dersi vermişti. Kemal Gümrükçü abiyle de daha önce farklı sahneleri paylaşmıştık. Yıllar sonra yollarımızın böyle profesyonel ve büyüleyici bir projede kesişmesi benim için harika bir şans oldu.

Müslüm Karabulut: Ben Hemşinliyim tüm çocukluğum, gençliğim Hopa’da geçti. Müzikle 16 yaşımda tanıştım. Arkadaşlarımızla ufak tefek mekânlarda çalarak başlayan o samimi birliktelik, zamanla olgunlaştı. Buket, Yıldırım, Kemal ve diğer tüm dostların katılımıyla bugünkü Hopaband ruhu ortaya çıktı.

Kemal Gümrükçü: Trabzon doğumluyum. Üniversite yıllarında müzik benim için profesyonel bir işe dönüştü. İzmir’de okurken sahne hayatım başladı; ardından Diyarbakır ve Hatay gibi farklı kültürel dokulara sahip şehirlerde yaşadım ve müzik yaptım. En nihayetinde Hopa’ya geldiğimde bu harika ekiple tanıştım ve kendimi bu güzel oluşumun kurucu mutfağında buldum.

Buket Erdoğan: Ben Fındıklıyım, yani köklerim tamamen bu bölgeye ait. Altı yıl önce İstanbul’un keşmekeşini bırakıp buraya, memlekete döndük. Hopaband’de ritmin kalbini tutuyorum; vurmalı çalgılar ve perküsyon bölümündeyim.

Muhammed Emin Nalkıran: Yaklaşık 10 yıldır Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde müzik öğretmenliği yapıyorum. Şu an aktif olarak Hopa Bilim Sanat Merkezi’nde görevliyim. Grupta Batı müziğinin o asil rengini, yani saksafonu üstleniyorum. Karadeniz ezgileriyle saksafonun uyumu gruba çok farklı bir hava katıyor.

"Kazım Koyuncu’nun mirası bizim pusulamız"

Karadeniz müziğinin asi ve duygusal çocuğu Kazım Koyuncu’nun anıldığı bir günde, Harbiye Açıkhava gibi ikonik bir sahnede yer almak nasıl bir histi?

Kemal Gümrükçü: Kazım Koyuncu bu coğrafyanın sadece müzisyeni değil, vicdanıdır. Onun müziğe olan samimi yaklaşımı, doğaya bakışı ve halkla kurduğu o çıkarsız bağ bizim en büyük ilham kaynağımız. Biz de onun bıraktığı o devasa mirastan besleniyoruz. Ancak bunu yaparken geçmişi aynen tekrar etmek kolaycılığına kaçmıyoruz. Kazım abinin devrimci sanat ruhuna yakışır şekilde, Hopa’nın bugününü ve yaşayan insan hikâyelerini de o müziğin içine harmanlıyoruz.

"Belediye desteği kıymetli ama biz özünde müzik emekçileriyiz"

Hopa Belediyesi’nin bu oluşuma desteği ve kurumsal ilişkileriniz nasıl ilerliyor?

Muhammed Emin Nalkıran: Hopa Belediyesi’nin bize sunduğu alan çok kıymetli. Şu an provalarımızı  Hopa kültür Sanat Evi’nde rahatça yapabiliyoruz. Ayrıca grubumuza özel, tam donanımlı bir prova stüdyosunun kurulması için de çalışmalar son hızla devam ediyor. Prova günlerindeki lojistik masraflarımız, ulaşımımız ve temel ihtiyaçlarımız belediye tarafından göğüsleniyor. Bunun yanı sıra, Türkiye genelindeki nitelikli festivallere katılımımız konusunda da kurumsal bir referans desteği sağlıyorlar.

Buket Erdoğan: Bizler her şeyden önce müzik emekçileriyiz. Evet, bir işi aşkla ve gönülden yapmak bu işin yakıtıdır ama emeğin de somut bir karşılığı olması, sürdürülebilirlik için şarttır. Biz bu projeye ruhumuzu koyduk. Şu an belediyeyle aramızda karşılıklı çok sağlıklı bir diyalog ve şeffaf bir anlayış var. Taleplerimizi, eksiklerimizi masaya rahatça yatırabiliyoruz. Bizim için önemli olan hayali vaatler değil; ayakları yere basan, samimi ve uygulanabilir adımların atılması. Şu anki zemin bize güven veriyor.

"Hopa’nın sesi dünyaya ulaşsın"

Son olarak; Hopaband’in vizyonunda, geleceğe dair planlarında neler var?

Kemal Gümrükçü: Tek bir hedefimiz var Hopa’nın o zengin, çok dilli ve çok kültürlü yapısını olabildiğince çok insana duyurmak. Buradaki müzikal cevheri görünür kılmak istiyoruz. Sadece "çağrılınca giden bir konser grubu" olmak istemiyoruz biz bu coğrafyanın yaşayan, üreten ve hikâye anlatan canlı bir organizmasıyız.

Yıldırım Yalçınkaya: Bizim için en büyük yakıt, bir arada üretebilme refleksimiz. Farklı yaş gruplarından, bambaşka kültürlerden gelen insanların aynı melodide, aynı ritimde buluşabilmesi mucizevi bir şey. Hopaband’in en büyüleyici tarafı da tam olarak bu birleştirici gücü.

Biz Hopa’nın sesini, saklı kalmış hikâyelerini ve o asil hafızasını, dünyanın neresinde olursa olsun notalarla anlatmaya, Karadeniz'in hırçın ama sevgi dolu sesini her yere taşımaya devam edeceğiz.

(EMK)

Volga Kuşçuoğlu, Washington Üniversitesi'nden Dilbilim Profesörü Emilie M. Bender ve Kopenhag IT Üniversitesi'nden Dr. Nana Inie'nin Tech Policy Press'te yer alan yazılarını bianet okurları için Türkçeye çevirdi. 

"YZ”, dostunuz değildir. O ne akıllı bir eğitmen, ne de empati kuran bir dinleyici ya da size yardımcı olan bir asistandır. "Uydurma" olgular üretmez ve “hatalar” yapmaz. Aslında sorularınızı yanıtlamaz. Ancak bu türden insanlaştırıcı bir dil, sözde yapay zeka teknolojileriyle ilgili kamusal tartışmalara yaygın bir şekilde nüfuz etmiştir. Antropomorfik tanımlamaların sorunu, olasılıksal otomasyon sistemlerinin önemli kısıtlarını gözlerden saklama riski taşımasıdır; bu kısıtlar, bu sistemleri insan bilişinden temelden farklı kılar.

“YZ” teknolojilerini satan kişiler ve şirketler, sistemlerini insan benzeri olarak tasvir eden bir dil kullanır: “Akıl yürütme yetenekleri”, “halüsinasyon görme” ve yapay “zeka”... Medya, bu sistemlerle ilgili her türlü mülahazada kullanılan terminolojiye kadar, tartışmanın koşullarını büyük ölçüde şirketlerin belirlemesine izin vermiştir. Ancak, zeka ile tipik olarak ilişkilendirilen bir görevin en kusursuz şekilde yerine getirilmesi bile bir sistemi “zeki” yapmaz; sistemleri insan ya da insana benzer olarak çerçevelemek ise en iyi ihtimalle yanıltıcı, en kötü ihtimalle ölümcül sonuçlar doğurur.

İnsanlaştırıcı dil, insanların bu sistemleri algılama biçimini birçok düzeyde etkiliyor. Bu dil, beklentilerin altında kalması muhtemel bir sistemi abartılı bir şekilde pazarlıyor ve sistemlerin geliştirilmesinden sorumlu kişilerin, sistemin yanlış, uygunsuz ve kimi zaman ölümcül sonuçlarından sorumlu tutulmadığı bir dünya görüşü ortaya koyuyor. Bu durum, yersiz güveni, aşırı bağımlılığı ve insandışılaştırmayı teşvik ediyor.

Antropomorfizasyonun sorunlu doğası —temenniye dayalı ezberleme teknikleri— bilgisayar bilimi alanında hiçbir şekilde yeni bir eleştiri değildir. Aslında bu konu, yarım asır önce, “yapay zeka”nın hâlâ nispeten yeni bir alan olduğu 1976 yılında bilgisayar bilimcisi Drew McDermott tarafından gündeme getirilmişti:

Eğer bir araştırmacı […] programının ana döngüsüne “ANLA” [UNDERSTAND] adını verirse, (aksi kanıtlanana kadar) sadece bir önvarsayımda bulunmuş olur. Bu kişi pek çok insanı, en başta da kendini yanıltabilir. […] Bunun yerine yapması gereken, bu ana döngüye “G0034” adını vermek ve G0034’ün anlama edimini kısmen gerçekleştirdiğine kendini ya da başkalarını ikna edip edemeyeceğini görmektir. [...] Bu noktayı anladığınızda, yapay zeka araştırmacılarının kullandığı, temelde bir “dilek” niteliğindeki hatırlatıcı isimlerin pek çok eğitsel örneği akla gelir.

Sözde yapay zeka hakkında daha bilinçli kararlar verebilmek için, onu tanımlamakta kullanılan dilin hangi farklı şekillerde antropomorfize edici ve dolayısıyla yanıltıcı olduğunu fark edebilmek yararlıdır. Antropomorfizasyonun en belirgin kategorisi, sistemleri biliş veya hatta duygular açısından tanımlayan terimleri içerir. Bu kelimeler, sistemin sözde ne yaptığını anlatan fiiller (“düşünmek”, “tanımak”, “anlamak”) veya bu eylemleri ya da eylemlerin sonucunu tanımlayan isimler (“düşünce zinciri”, “akıl yürütme”, “beceriler”) olabilir. “Göz ardı etmek” gibi bilişsel hataları tanımlayan kelimeler de buraya aittir; zira bunlar, “göz ardı eden” varlığı, tersine dikkatini verebilecek bir şey olarak tanımlamaktadır. Bazı araştırmaların, insanların bu terimi, örneğin “karar destek sistemleri”, “gelişmiş istatistiksel modeller” veya hatta “makine öğrenimi” ile karşılaştırıldığında, yüksek makine yetkinliğiyle ilişkilendirdiğini gösterdiği göz önüne alındığında, “yapay zeka” teriminin kendisi bile özellikle sorunlu olabilir.

Metaforlar yararlı kestirme yollardır, ancak aynı zamanda aldatıcıdırlar; çünkü bir anlama ulaşılmış izlenimi yaratırlar. Teknik açıklamalar ortalama bir kullanıcı için anlamlı olmadığında, “yapay zeka” sistemlerinin doğru zihinsel modellerini aktarmak zordur. Ancak bu zorluk, gazetecileri ve araştırmacıları sorumluluktan kurtarmaz. Bu teknoloji hakkında konuşmak için açık ve yanıltıcı olmayan yollar bulmak hâlâ bizim görevimizdir.

İnsanlaştırıcı dil içeren metaforun yanıltıcı olduğu bir başka nokta da otomatik sistemi sürücü koltuğuna oturtarak onu kendi başına bir aktörmüş gibi ele almasıdır. Bu durum yaygındır ve sistemleri geliştiren ve kullanan kişilerin eylemlerini ve hesap verebilirliğini gizlemeye hizmet eder. Örnekler arasında “ChatGPT öğrencilere yardımcı olur…”, “model gerçekçi videolar oluşturur” veya “YZ sistemleri her yıl daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar” gibi ifadeler sayılabilir. Bunun bir varyantı ise “birlikte yazmak”, “birlikte üretmek” gibi ifadelerle modeli, kullanıcının kullandığı bir araç olarak değil, onun ortağı olarak konumlandırır.

Otomatik sistemleri iletişim eylemlerine katılanlar olarak tanımladığımızda da onları insanlaştırmış oluruz. Sisteme bir soru “sorduğunuzu”, sistemin size bir şey “söylediğini” veya “yalan söylediğini” söylerseniz, bu aslında olanları abartmak anlamına gelir. Bu kelimeler, iletişim becerisi ve niyetini, yani iletişim eylemlerini anlama yeteneğini ve iletişime karşılık verme arzusunu, ayrıca bunu belirli bir şekilde yapma seçimini ima eder. Bu etkileşimleri tanımlamak için kullandığımız dili yeniden formüle etmek, gerçekten de akıntıya karşı yüzmek gibidir; çünkü bu sistemleri satan şirketler, onları sadece iletişim kuran varlıklar olarak tanımlamakla kalmaz, aynı zamanda bu yanılsamayı desteklemek için birçok tasarım seçimi de yaparlar. Sohbet arayüzünden başlayarak bu tür sistemlerin çoğunda “ben” zamirlerinin kullanılmasına kadar, bu sistemler bir konuşma partneri yanılsaması yaratacak şekilde tasarlanmıştır. Ancak aslında hiç kimsenin sorumlu olmadığı metinler üretiyorlar ve tanıdık dillerimizdeki herhangi bir dilsel faaliyete anlam yükleme konusundaki son derece insani eğilimimizi kullanıyorlar.

Bir kişi bir sohbet robotuna karşı ne kadar güçlü bir rahatlık, rahatlama, hatta bağlılık hissederse hissetsin, bu durum sohbet robotunu bir arkadaş, bir terapist veya romantik bir partner yapmaz. İnsanlar cansız nesnelere veya teknolojiye karşı dostça duygular besleyebilir, ancak bu duygular tamamen tek yönlüdür: Şüphesiz, bir çocuğun peluş oyuncağını en azından “hayali” sıfatı olmadan onun arkadaşı olarak nitelendirmeyiz. Çerçeveleme, neyi gerçek neyi gerçek dışı olarak algıladığımızı belirleyen son derece güçlü bir bilişsel araçtır. Örneğin, son zamanlarda görülen birçok “YZ” psikozu vakasını ve insanlar ile sohbet robotları arasındaki felaketle sonuçlanan “terapötik” etkileşimleri ele alalım; sanrılara yatkın kişiler için, sohbet robotlarını antropomorfize etme eğilimi daha da tehlikelidir. Romantik iletişimleri taklit eden “sohbetlerde” bu teknolojilerin sık kullanımı, daha yüksek düzeyde depresyon ve daha düşük yaşam memnuniyeti ile doğrudan ilişkilidir.

Hayali ezberleme yöntemlerinden doğru terminolojiye

“YZ” sistemlerini tanımlarken daha yüksek bir dilsel isabetlilik hedeflememiz gerektiğini savunuyoruz. Bilimsel yazılarda ve gazetecilikte, kamusal tartışmalarda ve günlük kullanımda... Bu, amaçlı bir yeniden ifadelendirme gerektirir ve ilk başta garip gelebilir. Ancak dil kullanım kalıplarının özelliği, bunları birbirimizden öğrenmemizdir; ve dünün tuhaflıkları, yeterince ısrarla kullanılırsa, dilsel ortamımızın bir parçası haline gelir.

Antropomorfik tanımlamaların yol açtığı yanlışlıklar, savunmasız nüfus grupları üzerinde orantısız bir etki yaratma eğilimindedir. 2025 tarihli bir makale, insanların “YZ” okuryazarlığı ile “YZ”ye karşı açık olma düzeyleri arasında negatif bir korelasyon olduğunu göstermektedir; insanlar “YZ”nin nasıl çalıştığı hakkında ne kadar çok bilgi sahibi olurlarsa, onu kullanmak isteme olasılıkları o kadar azalmaktadır: “YZ okuryazarlığı düşük olan kişiler, YZ’yı sihirli bir şey olarak algılama ve YZ’nın yalnızca insanlara özgü özellikler gerektirir gibi görünen görevleri yerine getirmesi karşısında hayranlık duygusu yaşama olasılıkları daha yüksektir.” Biraz absürt bir şekilde, yazarlar bu bulguyu halkı “YZ” konusunda eğitmeye karşı bir argüman olarak kullanıyor; zira bunun sonucunda halkın uyum yeteneği azalacaktır. Biz, dilin insanların “YZ” okuryazarlığını artıran ve teknolojiyi kabul etme konusunda bilinçli seçimler yapmalarına yardımcı olan bir araç olduğuna inanıyoruz.

Daha bilinçli ve düşünceli bir yaklaşım, “YZ” sistemlerinden, bu sistemleri ne için kullandığımız açısından bahsetmek ve genellikle girdi ve/veya çıktıyı belirtmektir. Yani, sistemin “yetenekleri” yerine, amaçlarımıza hizmet eden işlevlerden söz etmek. Bir modelin bir şeyde “iyi” olduğunu söylemek yerine (bu, modelin becerilere sahip olduğunu ima eder), modelin “ne için iyi” olduğundan bahsedebiliriz. Modeli kim bir şey yapmak için kullanıyor ve bunu ne için kullanıyor? (VK)

Sene 1888. Küçük Mustafa, elinde bir teneke parçası. Gürültü çıkararak kargaları kovalıyor. Ekini koruyor.

Ağaçta asılı bir şey fark etti. Kafeste bir kuş. Tırmandı. Uzandı. Tutunduğu dal çıtırdadı. Kırıldı. Küçük Mustafa aşağı düştü… Bayıldı mı, öldü mü? Belirsiz.

Kendimizi VII. Osman devrinde buluyoruz. Fenerbahçe Şampiyonlar Ligi’nde Antep St. Germain ile eşleşmiş. “Keşke Atletico Adana çıksaydı,” diye yakınıyor. Başrolde Ata Demirer. Deniz Göktaş tutuklanınca dut yemiş Trakya bülbülüne dönen zat.

Osmanlı Cumhuriyeti[1] tam bir alternatif tarih fantezisi. Tek sorusu var: Küçük Mustafa o gün ölseydi ne olurdu?

Gani Müjde’nin varsayımı: Kurtuluş Savaşı yaşanmıyor. Antep Fransız şehri olmuş. Türkiye defteri hiç açılmamış. Osmanlı Cumhuriyeti ise ABD mandası altında.

Senaryo tanıdık. Resmi tarihin standart paketi bu. İlkokuldan beri yükleniyor.

NATO Zirvesi’yle antiemperyalizm yine trend oldu. Köprü ABD bayrağının renkleriyle aydınlatıldı. Son dakika: Kurtuluş Savaşının adı değişiyormuş.

Küçük Mustafa ölmemiş. Sadece bayılmış. Önce Kemal, sonra Atatürk oldu. Emperyalistleri kovdu.

Kestik.

Transfermarkt: Musul

Banu Avar’ın soğuk sesini hatırlayan var mı? Sevr’i anlatırdı. Harita pul pul dökülürdü. Kürdistan. Ermenistan. Ege kıyıları Yunanistan.

Sevr yalnızca bugünkü Türkiye sınırlarını mı kurcalıyordu? Ya da Misak-ı Milli? Sevr Antlaşması: 10 Ağustos 1920. Misak-ı Milli: 28 Ocak 1920. Önce Misak-ı Milliye göz atalım.

Arap çoğunluk bölgeleri emperyalist işgal altındaydı. Misak-ı Milli yetkiyi halka verir: Plebisit ister.[2] Sevr’de öyle olmaz. Plebisit iddiası buharlaşır.[3] Yerine İngiliz-Fransız mandası gelir. Bolşeviklerin teşhir ettiği Sykes-Picot düzeni yani.[4]

Lozan Sevr’i bir paçavra gibi yırtıp atmıştır. Savaşı kaybettiğini anlayan emperyalistler barışa mecbur bırakılmıştır. Musul ve Hatay sayılmazsa, Misak-ı Milli tamamdır. Resmi tarih anlatısı özetle böyledir.

Hatay zaten sonradan halledilmiştir. Musul içinse en azından Türkiye’ye tanınan 25 yıllık petrol geliri payının Irak hükümetince ödenecek 500 bin sterlinlik toplu bir meblağa çevrilebilmesi öngörülmüştür.[5] Enflasyon falan derken bugünkü karşılığı 27,2 milyon sterlin.[6] Cristiano Ronaldo, Real Madrid’e 80 milyon sterline transfer olduğunda sene 2009’du.

Balkan ulusları ve kandırılan Araplar

Lozan, Sevr’i tutuşturdu. Ama küle çevirmedi.

Resmi tarihin Lozan anlatısı mevcut Türkiye sınırlarını referans alır. Misak-ı Milli'deki plebisit-Arap denklemini pas geçer. Araplar “zaten” bize ihanet etmiştir. Ne yaparak?

Arabistanlı Lawrence.[7] İngiliz istihbaratının en ünlü provokatörlerinden. Ne mi yaptı? Gitti, Arapları Osmanlı’ya karşı ayaklandırdı. Bu anlatı, Arapların kendi kaderini tayin hakkını bir ajan filmine sıkıştırıyor.

Konu 19. yüzyıldaki Sırp, Yunan ve Bulgar bağımsızlık hareketleri olunca Fransız Devriminin milliyetçilik fikri, yerel dinamikler ve Çarlık Rusyası dâhil büyük devletlerin müdahaleleri birlikte anlatılır; hiçbiri tek başına belirleyici neden ilan edilmez.

Konu Şerif Hüseyin’in 1916’da Hicaz’da başlattığı isyana gelinceyse açıklama hazırdır: İngiliz komplosu, Arap ihaneti.[8]

Müşterek sükût-ı hayal

Şerif Hüseyin ile oğlu Faysal’ın hedefi bağımsız ve birleşik bir Arabistan’dı.[9] Ve evet, İngiltere de malum hesapla bu mücadeleyi desteklemiştir: Düşmanımın düşmanı dostumdur.

İngiliz mandasını savunmuyordu bu çizgi. Bağımsızlıkçıydı. Ki Osmanlı hâkimiyetine karşı İngiliz mandasını savunması da anlaşılır olabilirdi. Halide Edip de İngiliz-Fransız emperyalizmine karşı Amerikan mandasını savunmamış mıydı?[10]

Osmanlı hâkimiyeti kırıldı. Fahreddin Paşanın direncine rağmen.[11] Ama yerini bağımsız Arap krallığı almadı. İngiliz-Fransız manda düzeni kuruldu.

Peki, Arapların tamamı istiklali emperyalist ittifaklara mı bağlamıştı?

Birinci Ankara Anlaşması

Tarih kitaplarında Güney Cephesi olarak geçer. Maraş, Urfa, Antep, Adana, Mersin, Osmaniye, Çukurova…

Askeri yük büyük ölçüde kuvacıların omuzlarındaydı. Heyet-i Temsiliye, ardından da Ankara, subay, silah ve koordinasyon sağladı. Ama sahada çarpışanlar Sütçü İmamlar, Ali Saip Beyler, Karayılanlar ve Şahin Beylerdi.[12]

Fransızları güneyden çıkaran, direnişle diplomasinin birleşmesiydi. Bunun kâğıt üzerindeki adı Ankara Anlaşmasıydı.[13]

Suriye’ye çekildiler. Ve Lübnan’a. Misak-ı Millide plebisit istenen Fransız işgal bölgelerine. Peki, Suriye’de ve Lübnan’da Fransız işgaline direnen Karayılanlar yok muydu?

İbrahim Hananu, Halep ve İdlib çevresinde savaşıyordu.[14] Lazkiye dağları Şeyh Salih el-Ali’ye emanetti.[15] Suriye Savunma Bakanı Yusuf el-Azma, Şam’a açılan kapı olan Maysalun Geçidi’nde çarpışırken şehit düştü.[16]

Fransız Suriye ve Lübnan Yüksek Komiseri General Henri Gouraud’un konvoyuna Şam-Kuneytra yolu üzerinde pusu kurdu Adham Hanjar.[17] 1921’in 23 Haziranıydı. Toprak sıcaktan tütüyordu. Sözde Şam valisi yaralandı ama Henri kurtuldu. Hanjar’ı yakalayıp Şam’da astılar.

Filmin başında Ankara Hükümeti, bilhassa İbrahim Hananu’yu ve diğer Arap direnişlerini destekliyordu. Hananu Maraş’a kadar gelmiş, silah ve mühimmat desteği bile almıştı.

Ama bu desteğin sınırını yalnız çıkar değil; Ankara’nın askeri kapasitesi, devletleşme ihtiyacı ve bölgedeki güç dengeleri çiziyordu. Dayanışma vardı ama imkânların ve taktik hesabın elverdiği kadar.

1921 Ankara Anlaşması, adı konmasa da Ankara’nın Suriye’deki Fransız manda düzeniyle uzlaşması anlamına geliyordu.[18] Sınır çizildi. Ortak güvenlik mekanizmaları kuruldu. Direnişçilere verilen destek kesilince isyanın ikmal hattı da koptu. Antiemperyalist mücadele, yeni devletin sınır ve güvenlik hesabına yenildi.

İkinci Ankara Anlaşması

Irak’ta da işgale karşı direniş vardı. İngilizlerin canı sıkkındı.

1920’nin baharında Şii dini lider Eş-Şirazi[19], “İngiliz mandasına itaat caiz değildir,” fetvası verdi. Necef, Kerbela ve Fırat havzası alev aldı.

Aynı yıl içinde Şeyh Dari el-Mahmud[19], İngiliz manda yönetiminin en önemli isimlerinden Albay Gerard Leachman’a çölde pusu kurdu. Canını aldı.

Kürdistan tarafında ise Şeyh Mahmud Berzenci[20] sahnedeydi. İngilizlere başkaldırdı. Yakalandı. Hindistan’a sürüldü. Döndü. 1922’de Süleymaniye merkezli Kürdistan Krallığı’nı ilan etti.

Aynı dönemde Ankara, Özdemir Beyi 200 kişiyle Revandiz’e gönderdi. Bradost’tan Zibar’a birçok Kürt aşireti Özdemir Bey ile dirsek temasındaydı.[21] Şeyh Mahmud ile Özdemir Bey arasında “Kürt-Türk dostluğu” ve ortak Müslümanlık vurgusuna dayanan bir işbirliği kuruldu.

Süleymaniye’deki İngiliz işbirlikçileri uzaklaştırıldı. Derbent’te İngilizler geri püskürtüldü. Berzenci’nin hareketiyle Ankara’nın Musul harekâtı aynı dağlarda, aynı düşmana karşı bir süre yan yana aktı.

İngiliz uçakları Revandiz, Ranya ve Süleymaniye hattına dağ tepe demeden bomba yağdırdı. Ankara, Özdemir Beyi sahada yalnız bıraktı.

Revandiz de Süleymaniye de düştü.

1926 Ankara Antlaşması, İngiliz mandasının açık bir hukuki tanınması değildi. Fakat Türkiye, Musul üzerindeki talebinden vazgeçerken Britanya’nın belirleyici olduğu bölgesel düzeni diplomatik olarak kabullenmiş oldu.[22]

Sınır kesinleşti. Sınır güvenliğine ilişkin ortak düzenlemeler yapıldı.

Son yerine: Modern bozkurt destanı

Nutuk eksenli bir resmi tarih inşa edildi. Kurtuluş Savaşı miti modern bir Bozkurt Destanı gibidir. Hayatta kalıp dişi bozkurt tarafından emzirilen Mustafa Kemal’dir adeta. Mitolojik bir figür gibi. Her şey onunla başlamıştır; ondan ibarettir.

Halbuki Anadolu’daki işgalci güçlere karşı direnişi ne Mustafa Kemal başlatmıştır ne de zaferin tek mimarıdır. Gördesli Makbule, Demirci Mehmet Efe, Çerkes Ethem, Tayyar Rahmiye ve niceleri vardır.[23] Başka bir yazının konusu ama düzenli orduya geçişin aynı zamanda bir iktidar mücadelesi olduğunu da not düşelim.

Sırrı Süreyya Önder haklıdır. “Yurtta sulh, cihanda sulh” salt romantik bir barış söylemi değildir: Bilhassa Arap coğrafyası bakımından Misak-ı Millinin geniş ufkundan geri çekilişin formülasyonudur da.[24]

Emperyalist işgale karşı direnişi Anadolu’ya, üstelik tek bir liderin iradesine hapsetmek, en hafif tabirle tarihi çarpıtmaktır.

Anadolu’daki direniş ile Suriye, Lübnan ve Irak’taki sömürge karşıtı hareketler aynı imparatorluk sonrası coğrafyada gelişti. Dayanışma ile çıkar çatışmasının bir arada yaşandığı karmaşık ilişkileri vardı. Ankara’nın bu hareketlerle kurduğu taktik bağlar devletleşme sürecinde koptu.

İşte bu kopuş, Kurtuluş Savaşının antiemperyalist niteliğinin sınırlarını ve çelişkilerini de gösterir.

Elbette Misak-ı Millinin Arap coğrafyası için uygulanabilirliği, yani güç dengesi açısından başarı şansı, bugün için neticesini bilemeyeceğimiz bir muammadır. Ancak resmi tarih bize “zorunlu bir geri çekiliş” anlatmıyor. Bu da unutulmamalıdır.

[1] Gani Müjde’nin yönettiği 2008 yapımı alternatif tarih komedisi. 

[2] “Devlet-i Osmaniye’nin münhasıran Arab ekseriyetiyle meskûn olup […] muhasım orduların işgali altında kalan aksâmının mukadderatı, ahalisinin serbestçe beyan edecekleri ârâya tevfikan tayin edilmek lâzım geleceğinden…” 

[3] Sevr Antlaşması’nın Suriye, Mezopotamya ve Filistin’i düzenleyen 94–97. maddelerinde bu bölgelerin halkları için plebisit öngörülmez. Sınırların belirlenmesi ve mandater devletlerin seçimi “Başlıca Müttefik Devletler”e bırakılmıştır. 

[4] Karin Loevy, Sykes–Picot Antlaşması’nın Osmanlı topraklarını İngiliz ve Fransız nüfuz bölgelerine ayırdığını belirttikten sonra şöyle yazar: “When the Bolsheviks came to power they published the document, and on 26 November 1917 it was printed in the Manchester Guardian.” 

[5] Antlaşmanın 14. maddesi Türkiye’ye yirmi beş yıl boyunca petrol rödovanslarının yüzde 10’unu alma hakkı tanırken, antlaşmanın ayrılmaz parçası olan aynı tarihli nota teatisi bu hakkın toplu meblağa çevrilmesini düzenler: “The latter, within thirty days after the receipt of this notice, shall pay to the Turkish Government […] the sum of £500,000 sterling.” 

[6] Bank of England’ın enflasyon hesaplayıcısına göre 1926’daki 500.000 sterlin, Mayıs 2026 fiyatlarıyla 27.184.857,24 sterline eşittir. Sonuç, Birleşik Krallık’taki genel satın alma gücüne ilişkin yaklaşık bir karşılıktır. 

Ayrıca bkz: 500.000 sterlin, Britanya’nın Birinci Dünya Savaşı’nın yürütülmesi için borçlanma ve kamu gelirleri yoluyla topladığı 9,5 milyar sterlinin yaklaşık 19 binde birine karşılık gelmektedir. Başbakan David Lloyd George’un Avam Kamarasındaki ifadesiyle: “The amount raised by loans and revenue for the conduct of the War runs to £9,500,000,000.” HC Deb, 3 July 1919, vol. 117, cc. 1229–30. 

[7] “This study reveals T. E. Lawrence’s strategic role as an indispensable intelligence broker within a decentralized network structure.

[8] M. Talha Çiçek, Şerif Hüseyin İsyanı’nın bütün Araplara mal edilerek bir “Arap ihaneti” anlatısına dönüştürülmesini erken Cumhuriyet dönemi ders kitapları üzerinden inceler: “Bu bağlamda Araplar da halifeyi arkadan vurmakla itham edilmişlerdir.” M. Talha Çiçek, “Erken Cumhuriyet Dönemi Ders Kitapları Çerçevesinde Türk Ulus Kimliği İnşası ve ‘Arap İhaneti’”, 

[9] “Şerif Hüseyin, Torosların güneyinde kalan topraklarda Büyük Arap Krallığı ya da Arap Devletleri Federasyonu kurulmasını talep etmişti. […] Faysal […] Arap yarımadasını bütün olarak talep etmişti.” 

[10] “Biz İstanbul’da […] geçici bir Amerikan mandasını ‘ehven-i şer’ olarak görüyoruz. […] Yabancı devletlerin […] rekabetini uzaklaştıracak tek devlet Avrupa dışında kuvvetli bir ülke olabilir.”

[11] “Hükümet […] teslim emrini tebliğ gayesiyle Medine’ye gönderdi. […] Fahreddin Paşa, ‘Eğer beni zorla alırsanız mezarla birlikte kendimi uçuracağım,’ diyordu.”

[12] Sütçü İmam: “Sütçü İmam, Maraş Millî Mücadelesinin başlamasına sebep olan Uzunoluk Olayı’nın kahramanıdır.” 

Ali Saip Bey: “Ali Saip Bey, Fransız yardım güçleri gelmeden şehri tamamen ele geçirmek için 4 Mart’ta emrindeki güçlere taarruz emri verdi.” 

Karayılan: “Geri çekilen Fransız kuvvetleri, Karayılan çetesiyle karşılaşınca büyük zayiat aldı.”

Şahin Bey: “Şahin Bey, karargâhını Kilis’in Acar köyünde kurmuş, Kilis-Antep yolundaki Elmalı Köprüsü üzerinde Fransızlarla savaşırken 29 Mart 1920’de şehit düşmüştür.” 

[13] “20 Ekim 1921 tarihinde TBMM Hükümeti ile Fransa arasında imzalanan Ankara Anlaşması […]. Mondros Mütarekesi’nden sonra […] işgal edilen toprakların boşaltılmasını […] ve Türkiye-Suriye sınırını belirleyen bu anlaşma […].”

[14] “Fransızların kovulması için halk örgütlenerek direniş başlatmıştır. Direnişin başında […] İbrahim Hananu vardır.”

“Fransızların Antep ve Halep civarında Membiç ve İdlib’te faaliyet gösteren […] İbrahim Hananu’nun grubundan bazılarını ele geçirdiği belirtilmiştir.”

[15] “Meyselûn Muharebesi’nden sonra Fransızlara karşı direniş […] Şeyh Salih el-Ali önderliğinde Lazkiye civarında devam etmiş[tir].”

[16] “[Yusuf Azma,] Fransız ilerleyişini durdurmak için siperlere mayın döşemeyi planlamıştı ama patlamaları başlatamadan komuta merkezinde öldürüldü.”

[17] “1921 Haziran’ında, aralarında Adham Hanjar’ın da bulunduğu Haşimi yanlısı gerillalar, Kuneytra yakınlarında General Gouraud’ya başarısız bir suikast girişiminde bulundu.”

[18] “Fransa ile Ankara Hükûmeti arasında 20 Ekim 1921’de imzalanan Ankara Anlaşması […] Türkiye-Suriye sınırını çizmiş ve azınlık haklarını belirlemiştir.”

[19] “Iraklıların haklarını istemeleri görevleridir; İngilizler onların bu hakları elde etmesini engellerse savunma gücüne başvurmak caizdir.”

[20] “İngiltere’nin politikalarına uyum sağlamayarak farklı hedefler peşinde koşan Şeyh Mahmud Berzenci, 1922 yılı Eylül ayında Süleymaniye’de kendisini ‘Kürdistan Kralı’ ilan etmiştir.”

[21] “Özdemir Bey […] 22 Haziran 1922’de Revandiz’e ulaştı.” “Bölgedeki diğer bazı Kürt aşiretleri de İngilizlere karşı direniş için kendisine destek verdiler.”

[22] “Ankara Antlaşması ile […] Musul Vilayeti İngilizlerin mandası altındaki Irak’a bırakılmış, Türkiye-Irak sınırı […] Brüksel Hattı’na göre kesin bir şekilde saptanmış[tır].”

[23] Gördesli Makbule: “En ön saflarda vuruşmaktan geri durmamıştır. Düşmanlara baskınlar düzenlemiş, cephaneliklerine el koymuş […] hiçbir durumda pes etmemiştir.”

Demirci Mehmet Efe: “Taarruzlar sırasında dağlık alandan faydalanan Demirci Efe kumandasındaki milisler başarılı bir savunma yapmıştır.” 

Çerkes Ethem: “Komutasındaki Kuvay-ı Seyyare, gerek Düzce, Adapazarı, Yozgat ayaklanmalarının bastırılmasında, gerek işgalci Yunan kuvvetlerine karşı savaşta çok önemli yararlılıklar gösterdi.” 

Tayyar Rahmiye: “‘Ben kadın olduğum halde ayakta duruyorum da siz erkek olduğunuz halde yerlerde sürünmekten utanmıyor musunuz?’ […] Tayyar Rahmiye, karargâhın alındığını göremeden şehit düşmüştür.” 

[24] Önder’in iddiası, sözün İzmir İktisat Kongresi’nde söylendiği değil; temsil ettiği siyasetin, “Birinci Lozan’dan İkinci Lozan’a geçerken” orada formüle edildiğidir. Sözün belgelenebilen ilk kullanımı 20 Nisan 1931 tarihli seçim beyannamesidir. Burada peşine düştüğümüz şey cümlenin kriminal takibi değil, bilhassa Arap coğrafyası bakımından Misak-ı Millî’nin geniş ufkundan geri çekiliş siyasetinin nasıl kurulduğudur.

https://www.tbmm.gov.tr/milletvekili/UyeGenelKurulKonusmalariDetay?eid=17576

(ADK/NÖ)

Umberto Eco’nun Sıfır Sayı kitabı ile Arthur Schopenhauer’in Haklı Çıkma Sanatı kitaplarını okuyup memleketin gündemine çok uygun pırıl pırıl bir fikir geldi aklıma. Gündem hazır, kitle akışkan, kafalar yeteri kadar karışıkken yapılabilecek en iyi planı yaptım ve parti kurmaya karar verdim. Partimizin adı Kurallı Türkiye Partisi. Neden? Çünkü tek bir amacımız var, o da kuralın niteliğinden bağımsız olarak herkese uygulanması. Bu kadar!

Örnek mi istediniz? Derhal! Misal Anayasada “Basın hürdür, sansür edilemez” yazıyor. Ama mevcut kanunlar ve uygulamada kimi sansüre benzer hareketler de var. Bizim iktidarımızda eğer sansür yapılacaksa tüm muhataplara eşit olarak uygulanacak. Yani “biz iktidar olunca sansür kalkacak” demiyoruz. Sansürse sansür olacak, ama herkese eşit olacak. 

Hadi basın yayın işlerine varmayalım, daha günlük hayata gelelim. İktidarımızda kaldırıma park etmek yasaksa herkese yasak olacak. Kaldırımlar otopark olacaksa da herkese eşit muamele edilecek. Ama yok, kaldırıma araba park edilmesin, park edilemesin diye konulan dubaları ezip vidasını yerinden çıkarana kadar kanırtılmasın diyorsak yani kural buysa o arabayı hop diye kapıp götüreceğiz. Efendim dörtlüleri yaktık, dükkana girmiştim, hemen gelecektim falan yok. Araba doğru garaja çekilecek. Sürücüsü de bir süre kaldırımda yürüyecek. 

Diyelim ki yine bir salgın başladı ve toplanmak yasaklandı. O yasak da herkese eşit uygulanacak. “Biz toplanınca virüsler mesaiye ara veriyor, siz toplanınca fazla mesai yapıyor”, denilmeyecek. 

Memlekette en çok kullanılan iki kelime “asgari” ve “ücret” olduğu için bu konuya da değinmek iyi olabilir. Asgari ücretin niteliğinden, tutarından, bir insanın neyine yaradığından bağımsız olarak eğer asgari ücretle çalışıyorsan o asgari ücreti kesin olarak alacaksın. Yani bankaya yatan ücretin bir kısmını elden iade etmek yok. Bunu yapan tespit edildiğinde de yapılacak iş belli. İktidarımız usulsüzlükten para kazanma derdinde olmadığından yaptırımlar daha berrak olacak. Mesela işçisine asgari ücret vermediği tespit edilen patronu işçisiyle yer değiştireceğiz. Bu kadar basit. 

Hakkında en çok konuşulanlardan biri milletvekillerinin maaşları, Meclis lokantasında kavurmanın kaç para olduğu, emekli milletvekillerinin ne yediği ne içtiği olduğu için basitçe bu meseleyi de çözeceğiz. Milletvekillerine kaçıncı dönemleri olduğuna bakılmaksızın mesleğe yeni başlayan öğretmen maaşı verilecek. Türkiye’deki herkes ya milletvekilleri gibi sağlık hizmeti alacak ya da milletvekilleri herkes gibi sağlık hizmeti alacak. Milletvekilliği atipik bir kamu hizmeti olsa da meslek kodu olmadığı için emeklilik de söz konusu olmayacak. Dönemini bitiren önceden ne yapıyorsa onu yapmaya devam edecek. 

Hep sıkıntılı konulardan konuşmaya gerek yok. İktidarımızda gıda meselesini de hızlıca çözeceğiz. Koca bir bakanlık oturup kalkıp zeytinyağından elma suyu, lahmacundan kanatlı unsur, sucuktan birazcık at çıktı falan diye liste yayınlayıp durmayacak. Lahmacunlara birazcık tavuk kanadı eklenebilecekse her yerde herkesin yediğine eklenecek, değilse o lahmacunu, sucuğu, zeytinyağını artık aklınıza ne gelirse yapanlar ile yiyenler yer değiştirecek. Oldu bitti. 

Yine bu aralar en çok konuşulan başlıklardan biri de “yasadışı bahis”. Ne kadar saçma değil mi? Bütün bahisler ya yasaldır ya değildir. Adı üstünde yani bahis bu! Yazı tura atsak ondan da vergi mi alınacak? Olmaz böyle tutarsızlık. İktidarımızda tüm bahisler ve aslı esası bahis olan tüm faaliyetler serbest olacak. Yasadışı bahis operasyonu maliyeti de bir kalemde bitecek. 

Buraya kadar verdiğim örnekleri herkes istediği kadar çoğaltabilir. Ha bu arada “insan evladının ne yapacağı belli olmaz, böyle dersin ama koltuğu görünce sen de başlarsın kıvırmaya” diyecek olanlara da müjdemi vereyim. Parti tüzüğümüze “kendini imha” maddesi ekleyip yapay zeka destekli sistem inşa edeceğiz. Bu sistem kural ihlali tespit ettiği anda otomatik olarak devreye girip partiyi feshedecek. İşte bu kadar basit!  

(ÖE/NÖ)

Bazı şairler okunmaz; yaşanır. Ahmet Telli, bizim kuşağımız için böyle bir şairdi. Onun dizeleri yalnızca kitap sayfalarında değildi; arkadaş sohbetlerinde, üniversite kantinlerinde, yasaklı yılların tedirginliğinde, ilk aşklarda, ilk ayrılıklarda ve en çok da gecenin ilerleyen saatlerinde insanın kendi kendine yaptığı konuşmalarda vardı.

Biz, Ahmet Telli’yi yalnızca okuyanlardan değildik; onunla büyüyenlerdik.

Yetmişli ve seksenli yılların gençliği, yalnızca siyasal kırılmaların değil, büyük hayallerin ve büyük hayal kırıklıklarının da kuşağıydı. Bir yanımız meydanlarda, bir yanımız kütüphanelerdeydi. Bir elimiz geleceğe uzanırken öteki elimiz kaybettiklerimizi yokluyordu. Ahmet Telli, tam da o aralıkta konuştu bize. Ne slogana sığdı ne de yalnızca aşka. Onun şiiri, aşkı memleket kadar ağır; memleketi de insan kalbi kadar kırılgan anlatmayı başardı.

Bu yüzden Ahmet Telli’yi okumak yalnızca şiir okumak değildi; biraz memleket, biraz aşk, biraz yenilgi, biraz da direnme biçimi öğrenmekti.

Şiirin büyük damarlarından beslendi. Nâzım Hikmet’in geniş ufku, Ahmed Arif’in toprağa sinmiş sesi, Attilâ İlhan’ın kentli melankolisi; dünya şiirinden Pablo Neruda’nın insana yaslanan sıcaklığı, Federico García Lorca’nın lirik trajedisi ve Yannis Ritsos’un direnen yalnızlığı, onun şiir evreninde uzaktan da olsa hissedilir. Ama Ahmet Telli hiçbir zaman bu büyük seslerin gölgesinde kalmadı. Etkilendiği şiiri taklit etmedi; kendi acısından, kendi ülkesinden ve kendi zamanından yeni bir ses kurdu. Çünkü gerçek şair, aldığı sesi değil, dönüştürdüğü sesi bırakır ardında.

Belki de bu yüzden her şiirin doğduğu yer kalptir.

Ve doğduğu kalbin maktulüdür her şiir.

Şair, en çok kendi yüreğinden eksilerek çoğalır. Okurun eline ulaşan her dize, önce onun içinde kopmuş bir fırtınanın, susturulmuş bir çığlığın, gizlenmiş bir yaranın izidir. Şiir, biraz da bunun için ölümsüzdür; çünkü onu yazan, her defasında kendinden bir parçayı geride bırakır.

İnsan yaş aldıkça anlıyor ki kırılmak yalnızca bir duygu değildir; insanın dünyayla kurduğu ilişkinin bir biçimidir. Çocukken düşerek, gençken hayallerimizle, olgunlukta ise hatıralarımızla kırılırız. Yine de hayata dört elle sarılarak ayakta kalmaya çalışırız. Çünkü:

Kırılınca çalışan tek nesnedir kalp bu evrende.

Ne garip bir adalettir bu… Cam kırılır ve susar. Taş kırılır, parçalanır. Ağaç kırılır, kurur. Ama kalp kırıldığında susmaz; daha çok çalışır. Daha çok hatırlar. Daha çok acır. Belki de şiir tam burada başlar: Kalbin yükünü hafifletmek için değil, onu duyulur kılmak için.

Ahmet Telli’nin şiirine bugün dönüp baktığımda Yangın Yılları, Su Çürüdü ve Belki Yine Gelirim yalnızca kitap adları değildir artık. Onlar, bizim gençliğimizin takvimidir. Bir dönemin umutları, hayal kırıklıkları, sürgünleri, dostlukları ve inadına yaşama arzusu o sayfalarda mühürlenmiştir. Şair, bazen yalnızca kitap yazmaz; bir kuşağın hafızasını ciltler.

Belki de bu yüzden onun ardından konuşurken aklıma önce şiirleri değil, şiirlerinin bıraktığı insanlar geliyor. Çünkü büyük şairler yalnızca dizeleriyle değil, dizelerinin değiştirdiği hayatlarla yaşarlar.

Ahmet Telli’nin şiirlerindeki insan çoğu zaman kaybetmiştir ama teslim olmamıştır. Yenilmiştir ama yenilgiyi onurundan eksiltmemiştir. Onun şiirini yıllar sonra bile diri tutan şey de budur: Modası geçmeyen bir estetik değil, eskimeyen bir insanlık hâli.

“Şairler ölmez.” demek kolaydır. Oysa gerçek bundan daha ağırdır. Şairler ölür fakat bıraktıkları kelimeler yaşamaya devam eder. Bir gün hiç tanımadığınız bir genç, eski bir kitabın arasında onun birkaç dizesine rastlar; kendini bulur, yalnız olmadığını hisseder. İşte ölüm, tam o anda biraz daha geri çekilir.

Belki insanın dünyadaki en büyük arzusu unutulmamak değil, bir başkasının kalbinde yankılanabilmektir. Ahmet Telli bunu başardı.

Bugün aramızdan yalnızca bir şair uğurlanmıyor. Gençliğimizin iç sesi, itirazlarımızın dili ve incinmiş yanlarımızın tanığı uğurlanıyor. Geriye dizeler kalıyor. Ve o dizelerin arasında hâlâ genç kalan bir kuşağın kalp atışları… Çünkü bazı şairler yalnızca kendi çağlarını anlatmaz. Bazı şairler, bir kuşağın vicdanı olarak yaşamaya devam eder.

(YSE/NÖ)

9 Temmuz 2026 gece geç saatlerde İstanbul Beylikdüzü Marmara Park mevkiinde, E-5 karayolu üzerinde ölümle sonuçlanan kaza süsü verilmiş bir iş cinayeti meydana geldi. Fiyuu (Tıkla Gelsin) platformu bünyesinde çalışan 40 yaşındaki moto kurye Merve Yılmazelli, motosikletiyle seyir halindeyken, otobanda makas atarak yarışan bir aracın arkadan çarpması sonucu ağır yaralandı. Kazaya sebebiyet veren sürücü olay yerinden kaçarken, ambulansla Medicana Hastanesi’ne kaldırılan Yılmazelli yapılan tüm müdahalelere rağmen kurtarılamayarak yaşamını yitirdi.

Görgü tanıklarının ifadelerine göre, kazanın gerçekleştiği dakikalarda arkadan gelen iki lüks aracın makas atarak yarıştığı ve bu araçlardan birinin Yılmazelli’nin motosikletine arkadan hızla çarptığı belirtiliyor. Ana akım medyanın üçüncü sayfa sütunlarında sıradan bir “trafik kazası” ya da “maganda dehşeti” olarak geçiştirilmeye çalışılsa da arka planında çok daha yapısal bir sömürü rejimini barındırıyor.

Merve Yılmazelli’nin kaybı; trans kadınların kurumsal istihdam alanlarından dışlanarak hayatta kalmak adına en tehlikeli iş kollarına sığınmak zorunda bırakılması ile güvencesiz platform kapitalizminin dayattığı algoritmik hız baskısının ortak sonucudur. Sınıfsal sömürü ile toplumsal cinsiyet kimliğine yönelik dışlama mekanizmalarının üst üste bindiği bu tablo, olayı basit bir asayiş vakası ya da kişisel bir trajedi olmaktan çıkarıp tam anlamıyla “kesişimsel bir iş cinayeti” haline getiriyor.

Yaşama tutunmanın iki tekeri: Merve’nin portresi ve “gizli işçilik”

Merve’nin hikayesini anlamak için, onun neden o saatte E-5 karayolunda iki teker üzerinde olduğunu doğru bir sosyolojik zemine oturtmak gerekir. Bugün Türkiye’de trans kadınlar, muhafazakârlaşan toplumsal yapı ve kurumsal ayrımcılık nedeniyle sistemli bir şekilde nispeten güvenceli istihdam alanlarının (ofislerin, fabrikaların, mağazaların) dışına itiliyor. Bu dışlanma, transları tarihsel olarak seks işçiliği, eğlence sektörü ya da kayıt dışı/güvencesiz hizmet işleri gibi dar, riskli ve sömürüye açık getto ekonomilerinde hayatta kalmaya zorluyor.

Son yıllarda ise sadece geçinebilmek için trans kadınların da tıpkı diğer güvencesiz toplumsal kesimler gibi platform ekonomisine yöneldiği görülüyor. Elimizde transların kuryeliğe yönelim oranlarına dair kitlesel veya kesin bir istatistik olmasa da, Merve’nin yaşam mücadelesi bu yeni güvencesizlik dalgasını ve trans kadınların iki teker üzerinde var olma çabasını bir kez daha gün yüzüne çıkarıyor.

Platformlar, “kendi işinin patronu olmak”, “esnek saatlerde çalışmak” gibi parlak pazarlama sloganlarıyla bu dışlanmış, güvencesiz bırakılmış kitleleri bünyesine çekerek bir “sığınak” veya “kaçış alanı” illüzyonu yaratıyor. Oysa bu parlak ambalajın arkasında; hiçbir iş güvencesi olmayan, ihbar ve kıdem tazminatından mahrum, kaza yaptığında kaderiyle baş başa bırakılan “gizli bir işçilik” yatıyor. Merve, kimseye boyun eğmemek için bu zorlu yolu seçmişti.

Merve çalışma arkadaşlarının anlatımıyla, “iki tekerin hakkını veren”, çok iyi motor kullanan ve uzun yıllardır bu mesleğin tozunu yutmuş usta bir kuryeydi. Yaşadığı tüm zorluklara rağmen her zaman güler yüzlü, paylaşımcı ve dayanışmacı karakteriyle depoların, mola yerlerinin sevilen yüzüydü. Ailesinin onu kimliği nedeniyle reddetmesine, toplumsal hayatta karşısına çıkarılan tüm duvarlara karşı tek başına inanılmaz bir dirençle mücadele ediyordu. Öyle ki, geçmiş yıllarda Beylikdüzü’nde, derme çatma bir barakada yaşamak zorunda kaldığı o en zorlu, en soğuk günlerde bile yaşama tutunmaktan, ekmeğini kazanmaktan vazgeçmemişti.

Merve Yılmazelli’nin karşı karşıya kaldığı bu zorlu yaşam ve çalışma döngüsü, bireysel tercihlerden ziyade yapısal sınırların bir sonucuydu. Kendisini çalışırken aldığı risklerle karşı karşıya bırakan bu genel tablo, platform kapitalizminin ve güvencesiz çalışma şartlarının emekçiler üzerinde yarattığı korumasızlığın doğrudan bir yansımasıdır.

Yasın hiyerarşisi ve “Kimsesizler Mezarlığı” tehdidi

Merve’nin vefatının hemen ardından başlayan süreç, aile bağları kopuk olan veya resmi kayıtlardaki durumlar nedeniyle yasal prosedürlerin tıkandığı hassas vakalarda karşılaşılan zorlukları bir kez daha gündeme getirdi.

Kazanın ertesi günü, yani 10 Temmuz’da Kurye Haber olayı Instagram hesabından duyurarak kamuoyunu ve kurye gruplarını harekete geçirdi. Merve’nin çalışma arkadaşları ailesine ulaşmak için seferber oldu. Ortaya çıkan gerçek üzüntü vericiydi: Merve, trans kimliği nedeniyle uzun süredir biyolojik ailesiyle görüşmüyordu. 11 Temmuz’da Kurye Hakları Derneği, durumun vahametini görerek İnsan Hakları Derneği (İHD) İstanbul Şubesi’ne acil bir başvuru yaptı.

Başvuru metninde şu vurgu yer alıyordu:

“Merve Yılmazel’in iş arkadaşlarından ve sahadan edindiğimiz bilgilere göre, kendisi trans kadın kimliğine sahip olup uzun süredir ailesiyle görüşmemektedir. Gelen güncel bilgiler, ailesinin cenazeyi teslim almayacağı yönündedir... Cenazenin yasal prosedürler dahilinde kimsesizler mezarlığına gömülmesi riskiyle karşı karşıyayız.”

Judith Butler’ın o sorusu, yaşanan bu belirsizlik sürecinde kurumsal ve toplumsal bir gerçeklik olarak karşımıza çıkıyor: “Kimin hayatı yas tutulabilir niteliktedir?” Merve’nin vefatının ardından, ailenin karakola gidip ifade vermesine rağmen cenazenin Adli Tıp Kurumu’ndan hemen teslim alınmaması, yasal prosedürlerin yavaş ilerlemesi sürecin akıbeti konusunda kamuoyunda ciddi bir endişe yarattı. Günlerce resmi kurumlarda bekleyen bu yasal süreç, cenazenin kimsesizler mezarlığına defnedilme riskini gündeme getirerek, hak savunucularını ve meslek örgütlerini kurumsal inisiyatif almaya iten temel eşik oldu.

Yaşanabilecek olası tıkanıklıkların önüne geçilmesi noktasında, mesleki dayanışmanın ve sivil toplum koordinasyonunun birleştirici gücü belirleyici oldu. Kurye Hakları Derneği ve Motorlu Kurye İşçileri Derneği hızlıca inisiyatif alarak, Merve’nin yalnız olmadığını ve gerekirse tüm defin prosedürlerini üstlenebileceklerini ilgili makamlara bildirdi.

LGBTİ+ örgütleri, insan hakları savunucuları ve hukukçularla kurulan iletişim ağları, resmi kurumlardaki yasal süreçlerin takibinde ve bilgi akışının sağlanmasında kolaylaştırıcı bir işlev gördü. Bu koordinasyon sayesinde bürokratik aşamalar yakından takip edilirken, yürütülen girişimler neticesinde Merve’nin amcasının 12 Temmuz’da cenazeyi Adli Tıp Kurumu’ndan teslim aldığı öğrenildi. Yılmazelli, ailesinin de katılımıyla Silivri Çanta Yeni Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Sosyal medyadaki ayrımcılığa karşı sınıf dayanışması

Merve’nin vefatının ardından sosyal medyada paylaşılan haberlerin altına gelen bazı ayrımcı yorumlar, kurye camiası içinde dikkat çekici bir dayanışma refleksini tetikledi. Erkek egemen bir demografik yapıya sahip olan ve kendi içinde de çeşitli önyargıları barındıran kuryelik mesleğinde, bu vaka vesilesiyle ayrımcı yaklaşımların tamamen ortadan kalktığını söylemek elbette gerçekçi olmayacaktır. Ancak Merve’nin kaybı karşısında, özellikle onu yakından tanıyan iş arkadaşlarının sosyal medyadaki olumsuz yorumlara karşı gösterdiği sahiplenici tutum, sınıf dayanışmasını ve ayrımcılığa karşı tepkiyi göstermesi açısından önemli bir örnek oluşturdu.

Kuryelerin önemli bir kısmı, paylaşımların altına gelen az sayıda dışlayıcı ifadelere karşı durarak Merve’nin her gün kendileriyle aynı koşullarda emek veren bir meslektaşları olduğunu vurguladı. Sektördeki yapısal önyargıların ve kültürel engellerin varlığına rağmen, yollardaki ortak riskler ve benzer çalışma şartları, bu süreçte mesleki bir sahiplenmeyi beraberinde getirdi. Merve’nin cinsiyet kimliğinden ziyade, aynı koşullarda çalışan bir kurye olduğu gerçeği, kuryelerin bu üzücü olayda dayanışma göstermesini sağlayan temel zemin oldu.

Bir temas, 215 lira ve “yüksek kazanç” mitinin gerçekliği

Merve’nin toprağa verilmesinin ardından, kuryelerin aile yakınlarıyla kurduğu temaslar, toplumsal normlar ile bireysel varoluş mücadeleleri arasındaki mesafeyi gösteren hazin bir tabloyu ortaya koydu. Aile üyelerinin, Merve’nin ‘Yaşam tarzını benimsemediklerini, ona doğruyu yanlışı anlattıklarını ama bu hayatı onun seçtiğini’ ifade ettiler. Bu durumun kendisi toplumsal desteğin yetersizliğini ve güvencesiz koşullarda yaşayan trans kadınların karşılaştığı derin yalnızlaşmayı bir kez daha gözler önüne seriyor.

Bu temaslar esnasında edinilen en somut ve düşündürücü bilgi ise Merve’nin cebinden çıkan 215 lira oldu. Ailenin, zorlu trafik ve çalışma koşullarında iki teker üzerinde emek veren Merve’den geriye kalan bu son miktarı bir ibadethaneye bağışladığını belirtmesi, olayın sınıfsal boyutunu daha da derinleştiriyor.

Merve’nin cebinden çıkan o 215 lira, aslında ana akım medyada ve şirket PR faaliyetlerinde sıkça parlatılan, kuryelerin ayda 150-200 bin TL kazandığına dair manipülatif ve gerçek dışı iddialara verilmiş en acı, en çıplak yanıttır. Kamuoyuna sunulan bu lüks kazanç illüzyonu, platform kapitalizminin yapısal sömürüsünü gizleyen en büyük perdedir. Sektörün dayattığı “esnaf kurye” modeli, işçilere “kendi işinin patronu olma” vaadi sunarken; aslında tüm operasyonel riskleri, yakıt maliyetlerini, araç kredilerini, muhasebe masraflarını, Bağ-Kur primlerini ve bakım giderlerini tamamen işçinin sırtına yüklemektedir.

Bugün sahadaki binlerce kurye, medyada üretilen bu pembe tabloların aksine, tıpkı Merve gibi cebinde çok az nakitle günü kapatmakta, ödenemeyen senetler ve ağır borç yükleri altında hayatta kalmaya çalışmaktadır. “Girişimci” kılıflı bu gizli işçilik rejiminde, cirodan geriye kalan net gelir asgari standartların bile altına düşerken, işçiler platform kapitalizminin borç ve hız girdabında güvencesizce dönüp durmaktadır.

Merve’den geriye kalan o 215 lira, asfaltta her gün borç sarmalı ve ölüm riski altında verilen o görünmeyen mesleki mücadelenin en somut kanıtı olarak hafızalarda kalacaktır.

Hukuki süreç ve sahadan delil toplama çabaları

Merve Yılmazelli’nin ölümüne yol açan kazaya dair hukuki sürecin etkin bir şekilde yürütülmesi, kuryelerin ve ilgili derneklerin öncelikli gündem maddelerinden biri haline geldi. Davanın seyrini etkileyecek somut kanıtlara ulaşabilmek adına kuryeler, kendi aralarında kurdukları bir iletişim ağı üzerinden koordineli bir çalışma başlattı.

Kazanın yaşandığı andan itibaren sahadaki kuryelerin ortak çabasıyla, kaza anına ve sonrasına dair çeşitli dijital materyaller ve tanıklıklar güvence altına alınmaya başlandı. Soruşturmanın selameti ve firari failin adalet önüne çıkarılması amacıyla detayları şimdilik hukuki makamlarla sınırlı tutulacak olan bu kanıtlar, olası bir cezasızlık riskine karşı en güçlü dayanak niteliğindedir.

Ailenin hukuki süreçte nasıl bir yol izleyeceği henüz netleşmemiş olsa da meslek örgütleri ve kuryeler, olayın aydınlatılması için delil toplama girişimlerini sürdürüyor. Bu kapsamda, kaza bölgesini gören kameralara ve olası tanıklara ulaşılması hedefleniyor.

Yaşanan bu süreç, moto kuryelik sektöründe kişisel imkanlarla kullanılan kask kameralarının işlevini de yeniden tartışmaya açıyor. Kask kameraları, dijital çağda sadece bireysel kayıt araçları olmanın ötesinde, denetimsizliğin ve cezasızlık riskinin yüksek olduğu mobil çalışma alanlarında hayati birer İş Sağlığı ve Güvenliği (İSİG) ekipmanı niteliği taşımaktadır. Merve’nin davasında da görüldüğü üzere, bu kayıtlar olası iş cinayetlerinde maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından kritik birer delil niteliğindedir.

Silivri’de ortak anma ve mesleki dayanışma

Merve Yılmazelli’nin kaybı karşısında oluşan mesleki bağ, 15 Temmuz 2026 tarihinde düzenlenen bir anma programı ve adalet sürüşüyle görünürlük kazandı. Kurye Hakları Derneği, Motorlu Kurye İşçileri Derneği, KASK-DER, Kask Meclisi, TEHİS ve Yılmazelli’nin yakın arkadaşlarının katılımıyla dijital platformlarda kurulan ortak koordinasyon ağı, bu anma programının organizasyonunu üstlendi. 14 Temmuz’da yapılan çağrının ardından, 15 Temmuz günü Beylikdüzü Güzelyurt’ta bir araya gelen kuryeler, motorlarına “Kurye Merve için adalet” ve “Merve Yılmazelli’yi unutmayacağız” afişleri asarak Merve’nin mezarının bulunduğu Silivri Çanta Yeni Mezarlığı’na doğru bir konvoy oluşturdular.

🏳️‍⚧️ Kuryelerden, iş cinayetinde yaşamını yitiren trans kurye Merve Yılmazelli için anma

🗣️ “Herkesin iyi ve güzel hatırladığı bir arkadaşımızdı. Yöneliminden ötürü hayatta bizden belki daha da fazla mücadele etmek zorunda kaldı.”

🎥 / @kurye_haber https://t.co/tQrjODXEaV pic.twitter.com/mMqk2LOxNN

— bianet (@bianet_org) July 16, 2026

Silivri Çanta Yeni Mezarlığı’na ulaşıldığında kuryeler, mesleklerinin en temel koruyucu ekipmanı olan kasklarını çıkararak Yılmazelli’nin mezarının etrafına yerleştirdiler. Mezarın etrafında oluşturulan bu kask çemberi; sahada karşı karşıya kalınan risklere, güvencesiz çalışma koşullarına ve yalnızlaştırmasına karşı işçilerin birbirine duyduğu mesleki saygıyı ve sahiplenme iradesini gösteren güçlü bir sembol haline geldi.

Anma programı kapsamında, TEHİS (Turizm, Eğlence ve Hizmet İşçileri Sendikası) Başkanı Kubilay Çelik ve Kurye Hakları Derneği Yönetim Kurulu Üyesi Bekir Güç tarafından mezar başında yapılan ortak basın açıklamasında şu vurgular öne çıktı:

“Merve, hayatın önüne çıkardığı tüm zorluklara, yönelimi nedeniyle maruz kaldığı tüm engellere rağmen pes etmedi. Yöneliminden ötürü hayatta bizden belki daha da fazla mücadele etmek zorunda kaldı.  Kimseye boyun eğmedi; rızkını, ekmeğini iki teker üzerinde, kazanmayı seçti... Merve bu yollarda kaybettiğimiz ne ilk ne de son arkadaşımız. Kurye Hakları Derneği verilerine göre son 5 yılda en az 265, bu yılın ise henüz ilk 6 ayında en az 22 moto kurye çalışırken hayatını kaybetti. Bizler istatistik değiliz; bizler insanız, emekçiyiz!”

Kuryelerden, iş cinayetinde yaşamını yitiren trans kurye Merve Yılmazelli için anma

16 Temmuz 2026

Adalet ve güvenceli çalışma mücadelesi

Silivri Çanta Yeni Mezarlığı’nda gerçekleştirilen anma programı sona ermiş olsa da Merve Yılmazelli dosyasının hukuki ve toplumsal takibi, meslek örgütleri ile sendikalar için yeni bir hukuki mücadele sürecinin başlangıcıdır. Kazaya sebebiyet veren lüks otomobilin sürücüsünün hâlâ firari olması ve akıbetine dair belirsizliğin sürmesi, yollarda çalışan binlerce moto kuryenin can güvenliği açısından adli süreçlerin ne kadar önemli olduğunu bir kez daha göstermektedir. Sorumluların yargı önüne çıkarılması, sahada korumasız bir şekilde çalışan tüm kuryelerin yaşam hakkını savunmanın ve cezasızlık riskinin önüne geçmenin temel şartıdır.

Bu doğrultuda Yılmazelli davası, sıradan bir trafik kazası soruşturmasının ötesinde anlamlar taşımaktadır. Platform kapitalizminin esnek ve güvencesiz çalışma şartlarına karşı yürütülen bu süreç, özünde yapısal bir İSİG davasıdır. Aynı zamanda, toplumsal önyargılar nedeniyle güvenceli istihdam imkanları kısıtlanan trans kadınların çalışma hayatında karşılaştığı risklere dikkat çekmesi bakımından da temel bir insan hakları ve insani değer mücadelesidir.

Kurye meslek örgütleri, sendikalar ve İHD, soruşturmanın tüm yönleriyle aydınlatılması ve yasal hakların korunması adına hukuki sürecin sonuna kadar takipçisi olacaklarını ilan etmişlerdir. Sahadaki moto kuryelerin kendi koordinasyon ağları üzerinden topladığı video kayıtları, tanıklıklar ve hukuki deliller, bu takibin en somut dayanağı olacaktır.

Merve Yılmazelli için yükselen adalet talebi, iki teker üzerinde rızkını arayan tüm platform çalışanlarının daha güvenli, güvenceli ve insani koşullarda çalışma hakkı mücadelesinin ayrılmaz bir parçası olarak kalmaya devam edecektir. (MÇ/TY)

Aramızda hiç hata yapmayan yoktur herhalde. Üstelik bazen aynı hatayı defalarca yapıyor, aynı duvara tekrar tekrar tosluyoruz. Peki, kendimizi yargılamadan o hatayı kabul etmeyi, onları anlamayı deniyor muyuz hiç? Kendimizi hırpalamaktan başka neler yapıyoruz?

Bir hata yaptığımızda onu anlamaya çalışmak yerine çoğu zaman kendimizi suçlamayı seçiyoruz. Zihnimizde pişmanlıklar dönüp duruyor: 

“Keşke yapmasaydım. Keşke öyle söylemeseydim. Keşke olmasaydı...” 

Oysa kendimizi tanımamızı sağlayan şeylerin başında yine o hatalar geliyor. Belki de kusursuz olmaya çalışmak yerine, hata yapmanın da hayatımızın bir parçası olduğunu kabul etmemiz gerekiyor. 

İşte Hiç Hata Yapmayan Kız, bir çocuğun gözünden mükemmeliyetçiliği sorgulayan sıcacık bir hikâyeyle bize bu konuda rehberlik ediyor. Mark Pett ve Gary Rubinstein’in yazıp resimlediği kitap, bizleri hatalarımıza dair düşündürüyor. 

Kitabın kahramanı Betül, hiç hata yapmamış olmanın gururunu taşıyan bir çocuk. Yaptığı ödevden tutun da giydiği çoraba kadar her şeyin kusursuz olması için özel bir çaba sarf ediyor. Öyle ki hata yaparım kaygısıyla buz patenine bile binmiyor. Fakat bir gün her şeyi değiştiren bir olay yaşıyor. Yapacağı bir hokkabazlık gösterisinde işler hiç de planladığı gibi gitmiyor. Böylece o âna kadar kusursuzluk üzerine kurduğu dünyası sarsılıyor. Ve bu sarsılma anı Betül'ün kendini yeniden keşfetmesinin önünü açıyor.  Çünkü bazen yolumuzu açan şey, hata yapmamak değil, hatalarımıza bakmak ve yeniden ayağa kalkmayı öğrenmek oluyor.  

Hiç Hata Yapmayan Kız, yalnızca çocukların okuyacağı bir kitap değil. Kitap yetişkinleri de “hata” kavramını sorgulamaya davet ediyor ve hata yapmanın hayatın en insani taraflarından biri olduğunun altını çiziyor.  

Hatalarımıza da şefkatle yaklaşmanın yolunu açan kitap, satır aralarında bize şu mesajı da veriyor:  Hata yapmak utanılacak bir durum değil. Aksine, kendimizi bulmanın, anlamanın ve hayata kaldığımız yerden devam etmenin bir yolu…

Belki de hatalarımız üzerine düşünerek hem kendimize hem de çocuklara şefkatle yaklaşmanın başka bir yolu vardır ve bu da çocuk kitaplarından geçiyordur. 

Her daim eşlikçiniz, çocuk kitapları olsun… 

(GE/NÖ)

Ekmek yapmak mesele değildi sanki! Asıl olan, ekmeklik buğdayı bundan on bin yıl evvel doğada kendiliğinden yetişiyor iken akıl edip de evcilleştirmekti belki de!

Diyarbakır'a çok uzak değil, kırk dakika, hepi topu 60 kilometre mesafede kuzeybatıdaki ilçesi Ergani yakınlarındaki, Kürtçede "Kot ê ber çem", Türkçede ise birebir Türkçeleştirilerek "Çayönü" adının yakıştırıldığı, arkeolojideki adı da "Hilar" olan yerleşkenin kadim sakinleridir o buğdayı her yıl yeniden üreterek biz fanilere armağan eden.

Hem sade buğday mı? Değil tabii ki; arpa, nohut ve mercimeği de. Koyun, keçi, at ve domuzu da ehlileştiren yine aynı tarihlere not düşüren onlar.

Yetmezmiş gibi ilk olarak topluluk içinde yaşama kültürünü, yani köy yerleşkesini hayata geçiren de onlar.

Yakınlarındaki bakır yataklarından, bakır madeninden ilk mutfak araç gereçlerini akıl edip yapanlar, yani bakırı da ilk işleyenler yine onlar.

Daha fazlasını merak eden, hazır şehre gelmişken Suriçi, İçkale'ye gidip o döneme ait buluntuların teşhir edildiği Diyarbakır Arkeoloji Müzesi'ni gezip görebilir.

Mevzu uzun, biz ana hikâyeden sapmayıp yine "nan"a, yani ekmeğe gelelim. Batılı arkeologların adına "Einkorn" dedikleri buğdayla başlıyor bizim boğazlar meselesinin ekmekle başlayan doygunluk hâli.

Malum, "Einkorn" adıyla anılan kızıl buğdayın İngilizcesi. Bizde şimdilerde adına "siyez" de denilen buğdayın atası Einkorn. Siyez, Hititlerdeki "Ziz"den türetilmiş. Kaplıca anlamına da geliyor(muş). E, tevekkeli Hilar Arkeo-Ören Yeri'nin hemen yanı başında, dünyada sağlık açısından 2. sırada olduğu literatüre giren şehrin ilçesi Çermik, kadim Aberna'nın kükürtlü şifalı kaplıcası olduğu da yabana atılmamalı.

Peki, bu kadar buğday, ekmek, tarih, kültür deyip de sahip çıkamayıp kendi ürününe yabancılaşma meselesine sahi niye girdik ki!

Nazım şiirinde demişti ya:

"Ve insanlar,

ah benim insanlarım

Yalanla besliyorlar sizi!

Hâlbuki açsınız,

Etle, ekmekle beslenmeye

muhtaçsınız…"

Hadi şiirin dizelerini bir yana bırakalım da size bu buğday, ekmek mevzuunu boş yere yazmadım elbette.

Yakın günlerde iki güzelliğe tanık oldu şehir. Biri hayli büyüktü ve gelecek vaat eden bir projenin adeta işaret fişeğiydi; hazırlığı da epeydir sürüyordu. İkincisi ise hayli mütevazıydı; şehrin eski Suriçi'nin bir ara sokağında yitip gitmiş eski bir kültürün yeniden şehrin gündemine taşınmasıydı. Ama ikisi de o kadim buğdayın hikmetine dairdi ve hak teslimiyetine de tabii ki ihtiyacı vardı.

Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi bir "Halk Ekmek Fabrikası" açtı. Günde 100 bin ekmek üretme hedefiyle 40 bin ekmek üretmekle işe başladılar. Ve 210 gramlık ekmeği on liraya satarak. Bu temel gıdası ekmek olan yoksulluğa sahiden önemli bir dayanışma emeği. Takdir etmek, kutlamak gerek.

Ve kadim Suriçi'nin batı yakasının Urfakapısı'na yakın Lalebey Mahallesi'ndeki Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi'nin arka kapısının hemen karşısında geçmişi 160 yıla dayanan bir fırın var. Adı Sinek Fırını. Namıdiğer Lalebey Fırını. 1864 yazıyor camında. Mahallenin nüfusu eskiye göre hayli azalmış olsa da! Direniyor işte mahalle fırını.

Şimdilerde şehrin artık unutulmaya yüz tutmuş bir ekmek çeşidini öylesine bir şekilde gündeme taşıdı ki sosyal medya üzerinden dillere destan. Fırının önünde şehrin birçok yerinden gelenlerin oluşturduğu kuyruklar oluşuyor.

25 yıl evvel DİTAV Diyarbakır olarak uygulamalı bir "Diyarbakır Mutfağı" kitabı yapmıştık. Anılan tarihten bu yana kitap birkaç baskı yaptı. O kitabın hamur işleri bölümünde "Laco Katkatı" adında bir ekmek çeşidi de kayıt altına alınmıştı.

"Lac", Kürtçenin Zazaki lehçesinde "erkek çocuk, oğul" anlamına gelir. Ve Zazalar erkek çocuğa çok kıymet verir ve adeta el üstünde tutarlar. E, Diyarbakır'da fırıncıların büyük çoğunluğunun da Zazalardan oluştuğu bilindiğinden işte yağlı ve birkaç işlemden geçen bu kıtır ekmek çeşidine de "Laco Katkatı" adının verilmesi anlaşılıyor.

İşte yakın günlerde bizim mahalle fırını Laco Katkatı yağlı ekmeğiyle hem mahallesine hem de şehre merhaba ederek farklı şekilde şehrin gündemine taşınmış oldu.

Malum, bizim buralarda konuğu yemeğe davet ettiklerinde "Gel ekmeğimizi ye." derler. Hele siz de bu ekmeklerle güne bir merhaba edin bakalım…

(ŞD/NÖ)

Kardeşim Yılmaz,

Sana bir mektup yazmak istiyorum.

Her yaz Bodrum’dan kalkan feribotla Kos’a indiğini görüyorum: Sadece kırk dakika, kafanda bir liste ile… Asklepion, çınar ağacı, kale, üç plaj, bir gün batımı, yirmi kadar fotoğraf ve yemek! Hepsini görmek istiyorsun. Ve sorun tam da orada, Yılmaz; programında değil, “hepsine yetişmek” düşüncesinde.

Seyahat ederken insanları iki türe ayırırım. Biri, her şeyi görmeye çalışır; yeri bir listedeki kutucuk gibi işaretler, tanımaya vakit bulamadan tüketir. Öteki, bir taşın üstüne oturur ve denizin derinliklerine bakar; orada ne olduğunu öğrenmek için değil, kendi içinde ne olduğunu öğrenmek için. İkincisi, eve daha az fotoğrafla ama daha çok kendisiyle döner. Bari birkaç gün için ikincisi olmanı istiyorum.

Sana, seyahat rehberlerinde bulacağından daha radikal bir öneri sunacağım. Bir plaj sahiplen. Mülkiyet anlamında değil; hepimizde olan o düşünceyle, ayak bastığımız için bir şeyi fethettiğimizi sanma anlamında değil. Bundan daha eski bir şey kastediyorum: Ziyaret ettiğimiz yerleri saymayı öğrenmeden önce bildiğimiz bir şey. Bir plaj seç, sadece bir tane, ve ona zamanını ver; sana kalan zamanı değil. Sabah git, akşam git, suyun rengi aynı gün içinde nasıl değiştiğini görecek kadar kal. Bir kez ziyaret ettiğin yer bir görüntüdür. Sahiplendiğin yer ise bir ilişki hâline gelir.

Aklımda, bir dağın tepesinde, bir kulübede yaşayan bir bilge var. O dağı fethetmez. Ona bakar, birkaç fidanını sular, taşları toplar; dağ da ona karşılık gölge, su, sessizlik verir. Varlığıyla hak etmediği hiçbir şeyi almaz. Sanırım sana ada için söylemek istediğim de bu. Adayı, fethedermiş gibi değil, ona bakar gibi sev.

Yıllar önce okuduğum ve beni hiç bırakmayan bir şeyi hatırlıyorum. İnsan her şeye karşı açgözlüdür, her şeyin tadını çıkarmak ister ve hepsine yetişemediği için kendini tüketir. Mutlu olan, azla yetinmeyi öğrenendir; tutumluluktan değil, azda daha temiz bir doyum bulduğu için. Bunu tatiller için yazmamışlardı. Hayat için yazmışlardı. Ama tatiller, hayatın küçük bir modelidir; o kadar küçük ki bütün hatalarımız orada apaçık görülür.

Yere sözle değil de başka bir şekilde konuşmanın bir yolu daha var. Dans ettiğinde, ruhunun söylemek istediğini toprağa yazarsın. Çeviriye gerek yok, altyazıya gerek yok. Adanın bir plajında yapılan bir dans, gün batımıyla çekilmiş yirmi fotoğraftan daha çok şey söyler nerede olduğun hakkında. Kos ile Bodrum, kabul etmek istemesek de aynı sesleri paylaşır. Dans etmek için kimse pasaport sormadı.

Sana “özgürlük” kelimesi hakkında bir şey söylemek istiyorum; çünkü içinde çoğu zaman unuttuğumuz bir şey barındırdığını düşünüyorum. Bazıları Yunancadaki bu kelimenin “gelmek” fiiliyle kökten bağlantılı olduğunu söyler; sanki kendi sınırlarına gelmek anlamına gelir, kimsenin sana yol çizmediği yere gitmek gibi. Sınırların yokluğudur bu! Kendi sınırlarını kendinin koyması demektir; piyasanın, korkunun ya da alışkanlığın koymasına karşı. Her yaz listelerin ardından koşan insanları gördüğümde bunu düşünüyorum. Özgür değiller, sadece efendi değiştirdiler.

Özgürlükten bahsederken kimi düşündüğümü biliyor musun, Yılmaz? Nâzım Hikmet’i. Kendi ülkesinin hapishanelerinde on yıldan fazla zaman geçirdi ve sonra İstanbul’u bir daha görmeden, ondan uzakta, Moskova’da öldü. Ama şiirleri acıyla dolmadı. Yoksunluğun içinde hayatı daha derinden sevmeyi öğrendi; iktidar onu tehdit ederken insana inanmayı, halkların sınırlarla bölünmek yerine ekmeklerini paylaştığı bir dünyayı hayal etmeyi öğrendi. Biz Yunanlılar onu o kadar çok sevdik ki bestelettik: Loizos, Mikroutsikos… Sanki kendi şairimizmiş gibi. Türkiye’nin şairiydi ama Ege’nin iki yakasında da insanlar onun sesinde kendilerinden bir şey buldu. Çeviriye ihtiyaç duymadan, Yunanca ve Türkçe, ikimize de aynı şeyi hissettirdi.

Ve şimdi en zor kısmı… Bence en özgür insan, çok şey bilen değil; sorgulayan, kendi başına düşünen, hiçbir iktidara, hiçbir piyasaya, çağının hazır hiçbir düşüncesine kör bir şekilde teslim olmayandır. Bunu siyaset için söylemiyorum. Senin tatilin için söylüyorum.

Çünkü her şeyi görmeye çalışan turist, hiçbir şeyi sorgulamayan biridir sadece. Piyasanın çizdiği yolu izler, hiç sorgulamadan. “Neden?” diye sormaz. “Kendisi ne istiyor?” diye sormaz. Yer, ona hiç dokunmadan önünden geçer; açık bir avucun parmakları arasından süzülen su gibi.

Senden daha az şey görmeni istemiyorum. Senden istediğim, bir kez olsun, amaçsız, listesiz, orada olduğunu kimseye kanıtlama ihtiyacı duymadan bir yerde durman. Bir plaj sahiplen. Sebepsiz dans et. Bu yolculuktan gerçekten ne istediğini, turizm sektörüne sormadan önce kendine sor.

Ada gelecek yıl da burada olacak, Yılmaz. Asıl soru: Türkiye’ye döndüğünde giden adamla aynı insan mı olacaksın, yoksa ondan biraz daha fazlası mı?

Arkadaşın, Panayotis

(PP/NÖ)

Coğrafyanın kadim halklarına yönelik olarak 20. yüzyılın başlarında gerçekleştirilen soykırımda insanları çöle sürüp orada susuzluktan veya önceden zehirlenmiş sular içirerek öldürmek başlıca yöntemdi. Alman İmparatorluğu’nun sömürgeleştirdiği Güneybatı Afrika’daki Herero ve Nama’ların kolonyalistlere haklı isyanı sonucunda tahminî sayısı 75 bin ile 100 bin arasında olan yerli katledilecekti.

Bu tip durumlarda “soykırım” ifadesinin kullanılmaya başlaması 1948 yılını bulsa da geçen asrın ve günümüzün soykırımlarının atası olarak Namibya soykırımı lanetini sürdürüyor.

Ne de olsa Almanya hükümeti 2021 yılında yerel halka yönelik soykırımı kabul edip Namibya’dan ve kurban ailelerinden af dilemiş olsa da tazminat ödemeyi reddetti. Zamanın şirin dışişleri bakanı Heiko Maas keşke daha fazlasını yapabilseydi!

Yıllar sürmüş pazarlıklardan sonra Almanya etik ve siyasî sorumluluğu üstlenip uzak diyarın gelişmesine yardımcı olmak ve altyapı projelerine katkıda bulunmak üzere 30 yılda ödenecek 1,1 milyar Euro taahhüt etti. Almanya bu ödemeleri gönüllü kalkınma yardımı olarak tanımladı ve hukuki bir tazminat zorunluluğu bulunmadığının altını çizdi. 

İşte tam da bu bağlamda, mevzubahis desteğin ne kadar absürt dinamiklere yol açtığını gözümüze sokan manidar bir belgesel karşımıza çıkıyor.

2026 Almanya, Namibya ortak yapımı 114 dakikalık Bu arada Namibya’da (Meanwhile in Namibia) adlı, kara mizah yüklü ironik belgesel Almanya’dan gelen paraların nasıl çarçur edilebildiğini, kolonyalist mantalitenin halen nasıl capcanlı kalabildiğini, temizlenmesi zor lekelere rağmen ırkçılığın fütursuzca yaşanabildiğini resmen teşhir ediyor. 

Film Visions du Réel’e iştirak ettikten sonra Münih Uluslararası Belgesel Festivali’nde yönetmenine VICTORIA DOK deutsch Wettbewerb ödülünü kazandırdı; yakında gene Münih’te, Filmkunstwochen kapsamında seyirciyle tekrar buluşacak.

Mevzuya daha yeni nüfuz etmiş Hamburg’lu genç sinemacı, yönetmen, fotoğraf direktörü, kurgucu ve prodüktör Jonas Spriestersbach projeye balıklama daldıktan sonra, tarafsızlığını mümkün olduğunca koruyarak karşısında arzıendam eden dramatik olduğu kadar evlere şenlik hadiseleri sabırla belgeliyor, yorumu ise neredeyse tamamıyla seyirciye bırakıyor. İnsan günümüzde yaşandığına inanmakta zorlandığı birçok sahnede tecrübeli sinemacı Ulrich Seidl hinliğini teninde hissediyor desem mübalağa sayılmaz.

Hafıza daha silinmemişken…

Ekonomik destek projesinin filmde teferruatlı biçimde afişe edilen kısmı, aslında belirgin bir sefalet içinde yaşayıp derin bir geçim derdinde olan yerli halkın fazlasıyla fuzuli bir kültürel parodiye alet edilmesi. Hangi akla hizmetse, coğrafyanın kadim halkları temsilcilerinden beklenen icraat Avrupalı sömürgecilerin bölgeyle temasından önceki yaşam tarzında geleneksel köyler inşa etmeleri ve çoktan unutulmuş geleneksel kıyafetlere bürünerek, Nuh Nebi’den kalma alet edevat kullanmak suretiyle mazinin âdetlerini canlandırmaları. 

Üstelik soykırımı hafızalarında muhafaza eden yerlilere kimliklerini arama, hatırlama ve bulma çabası olarak lanse edilen projeyi kendi cüzi imkânlarıyla başlattıktan sonra Almanya tarafından kendilerine taahhüt edilen ödemelerin neleri, ne zaman kompanse edebileceği meçhul. 

Projeyi yürüten Almanya’lı genç çalışanların akıllarını fazla çalıştırmadan üstlendikleri sorumluluk hakkında en ufak bir şüpheleri yok gibi görünüyor. Dışarıdan bakıldığı zaman tamamıyla mantıksız gelen faaliyeti idare ederken özgüvenlerine de diyecek yok. Verilen emirleri sorgulamayan, sadece “dâhiyane” projenin muvaffak olabilmesi için ellerinden geleni yapan hevesli gençler onlar. 

Benzer bir akıl tutulması bağlamında, bir zamanların sömürgesini ziyarete gelmiş nostaljik Almanya’lı turistlerin bir hayvanat bahçesinde bulunuyormuşçasına yabancılık çektikleri çakma geleneksel köy ziyaretleri sırasındaki davranışları fazlasıyla hazin. Sudan çıkmış balık şaşkınlıklarının yanı sıra, sakarlık ve beceriksizlikleri, durumu kurtarmaya çalışırken işgüzarlıkları görülmeye değer. Varsayımları ve önyargıları yetmezmiş gibi, küçümseyici bakışları, acıma yüklü tavırları ve utanmadan, hatta farkında olmadan dışa vurdukları ırkçılıkları inanılması güç seviyelerde. Kendilerini üstün ırktan saydıklarına ve tüm gezegen sathında ödün vermeden, diledikleri biçimde doludizgin varolma salahiyetini kendilerinde gördüklerine şüphe yok (yoksa kapitalizm hepimizi mi böyle yaptı?).

Görünen köy kılavuz istemez

Kolonyalizmin şokunu atlatamamış bir coğrafyayla karşı karşıyayız. Belgeselde bariz ırkçılık ve aşağılama dışında sömürge döneminin şiddetinin önemsizleştirilmeye çalışıldığını da görüyoruz. Tepeden bakan, mağrur, kibirli ifadeleri aynı manaya gelse de, günümüzde halen kendini aşamamış, hipnotize edilmiş kadar dar görüşlü filmin beyaz kahramanlarını tarif etmeye kâfi gelmiyor. 

Suçluluk duygularını bertaraf etmeye çalışırken (Almanya’nın günümüz İsrail devletini  koşulsuz desteklemesi gibi) icraatlarını ellerine yüzlerine bulaştırdıkları muhakkak. 

Yönetmenin kolaylıkla duygudaşlık kurabildiği, bilhassa taşralı Almanyalılar’ı varlığı ve kamerasıyla hiç rahatsız etmediği kesin; oysa ağızlarından çıkan saçma sapan laflar hakkında “yanlış” deyip mütemadiyen ağızlarına tıkması mümkündü.  

Avrupalı bir beyaz, hatta Alman olarak Namibyalılar hakkında belgesel çekmeye ne kadar hakkı olduğunu sorgulayacak kadar da düşünceli ve hassas sinemacıya hürmet duymak bence yerinde olur. 

Sonuçta insanlar arasında koşulsuz eşitliğe inanan biri olmasına rağmen, eşitsizliklere daima mazeret bulmaya endekslenmiş bir kültürde yetişmiş bir zat. 

Filminin ister istemez insanın ağzında acı bir tat bırakan ironik unsurlar barındırdığını, bunun provokatif bulunabileceğini biliyor ve kurgunun son safhalarında kara mizah dozunu azaltmaya çalıştığını söylüyor. Muvaffak olduğu bir şey varsa o da tarafsızlığını mümkün olduğunca koruyarak, yorumu seyirciye bırakmak üzere milliyetçi film kahramanlarının kendilerini serbestçe rezil etmelerini sağlamak oldu diyebilirim.

Fazla hazırlıklı olmadan atıldığı, hiç beklemediği anda prodüktörlüğünü bile üstlenmek zorunda kaldığı maceradan alnının akıyla çıktığı ve istikbalinin parlak olacağını söylemek yanlış olmaz.

(RL/NÖ)

1900'lü yılların ortalarında dünya genelinde demokrasiyle yönetilen ülkelerin sayısı oldukça azdı. Bugün ise 193 Birleşmiş Milletler üyesinden birçoğu, hükümetlerini düzenli seçimler yoluyla belirliyor. Demokrasi, son yüzyılın trendi hâline geldi; çok revaçta, çok havalı! Oy kullanma, toplantı ve gösteri yürüyüşleri, basın ve ifade özgürlüğü, dernek ve sendika kurma… Bayılıyoruz demokrasiye! Ancak bu demokrasilerin ne kadar düzgün işletildiği hâlâ büyük tartışma konusu olurken, biz bu yazıda demokrasinin bize sunduğu düşünce ve ifade özgürlüğünü ve bu özgürlüğü nasıl kullandığımızı irdeleyeceğiz.

James Bond'un Spectre filminde M, "Öldürme lisansı, öldürmeme lisansıdır." der. Öldürme yetkisi yalnızca bir özgürlük değil, aynı zamanda bir güçtür; asıl değer, bu gücü ne zaman, nasıl kullanacağını ve belki de hiç kullanmamayı seçme bilincindedir. Benzer şekilde ifade özgürlüğü de sadece bir şeyi söyleme hakkı değildir; gerçek değer, fikirlerimizi sorumlulukla paylaşmak ve bazen paylaşmamak bilincindedir. Peki, demokrasinin en değerli hediyelerinden biri olan düşünce ve ifade özgürlüğünün getirdiği sorumluluğun farkında mıyız? Günümüzde sosyal medyanın mikrofon etkisiyle herkes fikirlerini kolayca paylaşabiliyor. Bu serbestlik, günlük hayatımıza da yansıyor; tartışmalarımızı, sohbetlerimizi ve algılarımızı şekillendiriyor. Ancak birçok kişi, fikirlerine karşı çıkıldığında "Bu da benim fikrim." veya "Zevkler ve renkler tartışılmaz." gibi söylemlerle, bilgisi sınırlı ve altyapısı zayıf fikirlerinin sorumluluğunu almaktan kaçıyor. Peki, fikirler ve onların değerlendirilmesi gerçekten bu kadar öznel mi?

Eskiden haberleri televizyon, gazete ya da radyo aracılığıyla alanında uzman gazeteciler veya akademisyenlerden alırken, bugün gündem hakkında en çok takip edilen yorumlar çoğu zaman yetkinliği belirsiz influencer, YouTuber ve Twitch yayıncılarından geliyor. Sosyal medyadaki bir paylaşım, saatler içinde milyonlara ulaşabiliyor. Bu yayıncıların fikirleri çoğunlukla kolay anlaşılır ve hızlıca destekçi bulmayı sağlayacak nitelikte olsa da genellikle basit akıl yürütmelerden oluşuyor. Peki, binlere hatta milyonlara seslenirken gerçekten yeterli bilgi birikimine sahipler mi? Spider-Man filminde söylendiği gibi, "Büyük güç, büyük sorumluluk gerektirir." Biz bu gücün sorumluluğunu gerçekten alıyor muyuz, yoksa "Bu da benim fikrim." diyerek ifade özgürlüğüne mi sığınıyoruz? Elbette, sadece fikirlerini paylaşıyor olmaları onları suçlu yapmaz; ancak bu durum, bizim de ortaya çıkan etkileri sorgulama ve değerlendirme sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz.

Sosyal medya, yetkinliği belirsiz kullanıcılar aracılığıyla sayısız yanlış bilginin hızla yayılmasına olanak tanıyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nden Soroush Vosoughi ve ekibinin araştırmasına göre yalan haberler, gerçek haberlere göre %70 daha fazla retweet ediliyor ve bir gerçek haberin 1.500 kişiye ulaşması, yalan bir haberin aynı sayıya ulaşmasından 6 kat daha uzun sürüyor. Yanlış bilgilerin yanı sıra yüzeysel ve popülist fikirler de hem takipçi toplamak hem de ilgi çekmek amacıyla radikal ve keskin bir dille hızla yayılıyor. Bu yeterince temellendirilmemiş popülist paylaşımlar, günümüzde totaliter eğilimler, ayrımcılık, nefret söylemleri ve manipülatif ideolojilerin yayılmasına ve insanların zihninde kök salmasına zemin hazırlayabiliyor. Üstelik bu paylaşımlar iyi kurgulandığında dezenformasyon yoluyla toplumları ciddi şekilde manipüle edebiliyor. Unutmamak gerekir ki bilgi, insanın en temel ve en büyük eğitmenidir; aldığımız ve tükettiğimiz bilgi yanlış veya kalitesizse toplum olarak biz de körelmeye mahkûmuz.

Günümüzde, özellikle ülkemizde, yeniden trend olan bir kavram liyakat. Herkes "Liyakat şart." diyor; peki, biz kendi fikirlerimizi paylaşırken ne kadar liyakat sahibiyiz? Evet, diyebilirsiniz ki: "Bir fikir beyan edeceğim, her cümlemden önce literatür taraması mı yapmam lazım?" Hayır, tabii ki gerek yok. Ancak fikrinizin niteliği ve bu fikri nasıl ürettiğiniz, sizin değerinizin bir ölçüsü olarak muhakkak değerlendirilecektir. Altyapısız veya yanlış bilgilere dayanarak ürettiğiniz fikir, karşınızdaki insan için ne kadar değerli olur ve sizi nasıl yansıtır? Bir fikri ifade etmeden önce, neyi ne kadar bildiğimizi ve bu fikrin ne kadar sağlam bir altyapıya sahip olduğunu sorgulama sorumluluğunu almak, kendimize ve topluma ne katkı sağlar?

Bugün tükettiğimiz ve yaydığımız bilginin doğruluğunu ve kaynağının güvenilirliğini sorgulamak yine bize düşüyor. Dezenformatif veya provokatif kaynaklarla karşılaştığımızda sergileyebileceğimiz en bilinçli tavır, çevremizle bu kaynakların tehlikelerini paylaşmak ve toplumsal bilinç oluşturmaktır; çünkü toplumsal bilinç ancak bireylerin farkındalığıyla gelişir. Hızla gelişen medya çağında yanlış, popülist ve manipülatif bilgi paylaşımının yol açtığı karmaşanın yatışıp bu araçların toplumsal fayda sağladığı günleri görüp göremeyeceğimizi zaman gösterecek. Özel hayatımızda veya sosyal medya paylaşımlarımızda sorumluluk almak ise atabileceğimiz en somut ve etkili adım. İfade özgürlüğü yalnızca bir hak değil, aynı zamanda büyük bir sorumluluktur. Bu özgürlüğü kullanırken fikirlerimizi sağlam temeller üzerine kurmalı, bilgimizi sorgulamalı ve paylaşmadan önce sorumluluğumuzu göz önünde bulundurmalıyız. Çünkü fikirler, bir toplumun niteliğini belirler ve her ses, bir sorumluluk taşır.

(BA/NÖ)

Yetmişlerde yazılan şiirin özelliği eylemi öncelemesi bu yüzden de didaktizme düşebilen bir şiir olması ve özneyi sorunlu bulunabilecek biçimde romantikleştirmesi, kahramanlaştırmasıdır. Bu yüzden “1970’lerde yayınlanan pek çok şiir (bir kuşağın ürünleri) son kertede bir eylem ve kahraman eğretilemesi bağlamında” üretilmiştir.¹

Bu şiirlerde özne şairin kendisidir ve biz merkezine özne olarak onu alır. Buradaki romantizm toplumsal mücadeleye bireysel özellikler kazandırırken bir yandan da şiirde olay ve olguları ele alışta duygusal olanı öne çıkarır. Mücadele özneler ve onların kurdukları izleksel ilişkiler üstünden sertliğinden kurtularak daha da insanileşir ve duygusal olanla bütünleşir.

12 Eylül’ün birey üstündeki kalıcı travmatik etkilerine bağlı olarak şair/ler yazdıkları şiiri “iç dökmenin (itirafın) motifleriyle” doldururken bireyliklerine de başka bir boyut ve düzey kazandırdılar. İç dökmeyi yazanı merkezine alan ve eleştirel olabilen bir geçmiş değerlendirmesi ve bugün önerisi haline getirdiler.² Bu durum şairin lirizminin açıklamalarından da biridir. Her anlamda kişisel olan 12 Eylül’ü yaşamış şairi de yazdıklarında öne çıkarmış bugünü dışlayarak yetmişlerden gelen ‘biz’in sevgiliden sonra asıl ve tek romantik öznesi yapmıştır ve “biz”in bir örgütleyicisi varsa o da şairden başkası değildir. 

Hayat dediğimiz şeyin bireysel/toplumsal  trajedi ve travmalardan oluşuyor olması ancak böyle bir hayatın yaşanabilmesi aynı hayatın öne çıkan öznelerinin romantikleştirilmesi sorun gibi dursa da bireysel olanın kendini her zaman buna açması mümkündür. Şairlerin bireyliği içinde olay ve olguları ele alış biçimi bu romantikliği arttıran başka bir şeydir.

Bunun en iyi örneğini Ahmet Telli’nin kişiliğinde ve şiirlerinde buluruz. Ahmet Telli’nin altmışlardan bugüne gelen şiir serüveninde hem kendi  hem de ortak geçmiş üstünden solla kimi zaman olumlu kimi zaman eleştirel hatta red temelli kurduğu ilişki daha çok vicdanın ve başka duygudeğerlerinin temellendirdiği naif daha çok romantik bulunabilecek insaniliği içerir. Ahmet Telli’nin şiiri sol şairin altmışlardan bugüne her anlamda geçirdiği dönüşümler kadar bağlandıklarına ve bağ kurduklarına ilişkin iz ve belirtilerle doludur. Yazdığı şiiri özgünleştiren de romantizm ve onun kişisel dilidir. Dünyanın ve orda yaşanmakta olanların sertliği ve aşırılığı karşısında bu romantizm kuşkusuz şairlerin tercih edeceği bir yol ya da seçenek olabilir. 

Şairin sol mücadeleyi serüven devrimci sempatizanı serüvenci olarak tanımlaması da romantizmle ilgilidir. Burada şiirin öznesini kahramanlaştırmasını ve hikâyeyi söylence haline getirmesini sorun olarak görebiliriz. Ama geçmiş ve bugün karşısında hem yaşama hem de bu uğurda mücadele etme konusunda  örnek öznelere her zaman ihtiyaç duyulmuştur. Bu yüzden şairin şiiirini bunun üstüne inşa etmesi sorunlu bulunabilecek yanlarına rağmen kendine ve yazdığı şiire dönük politik ilgi oluşturmuş ve bu onun şiirinin özgün yanı haline gelmiştir. 

Aynı dönemde 12 Mart ve 12 Eylül’ün yaşandığını sempatizan çoğu şairin tutuklanıp işkence gördüğünü ve hapishaneye düştüğünü unutmayalım. Ahmet Telli özellikle “Su Çürüdü”de (1982) kendi hapishane süreçlerini ele alırken umutla direnen romantik özne konusunda etkileyici bir profil de ortaya çıkarır. Bu tartışma “Arkadaşlık Günleriydi” (2023) ile birlikte  insanilik temelinde daha kapsamlı kişisel bir geçmiş değerlendirmesine dönüşür. Buysa bir ucuyla bugün karşısında geçmiş üstünden otoritelerin ve iktidarların dışında ve karşısında insani ama devrimci bir çıkış yolu aramak gibi bir tavrı baştan sahiplenir. Bu  bugün karşısında çoğu ölen ve öldürülen arkadaşlar karşısında geçmişi özlemek kadar çıkış yolu aramayı da içerir. 

Bu yüzden de önceki şiirlerinde izleri olsa da “Arkadaşlık Günleriydi” kitabı izlek olarak bu döneme onun insaniliğini hatırlamaya ve değerlendirmeye yönelerek önceki şiirlerinden ayrılır.³ Bu kitabın daha çok olumlu anlamda bir geçmiş ama ondan çok romantikleştirilmiş bir mücadele yılları değerlendirmesi ve anması olduğunu da söyleyebiliriz. Şairin arkadaşlık izleği temelli bu yönelimi yaşlılık kadar dönemin ilişkilerinin onda oluşturduğu ve bıraktığı etki ile de açıklanabilir.⁴

Ama şiirlerde varlığını hep duyuran en insani duygu ve düşünce olarak kabul edebileceğimiz, bütün izlekleri belirleyen, şairi romantikleştiren asıl izlek aşk ve onun duyurdukları, yaşattıklarıdır. Bu noktada sevgiliyle kurulan ilişkilerin yaşama, mücadele, direnme ve itiraz etme noktasında katkısının çok olduğunu söylememiz gerekir. 

Aşk yaşama arzusunu kışkırtırken bir yandan da şiirde incelikli ve romantik de bulunabilecek bir itiraz kültürünün  gelişmesine de katkıda bulunmuştur. Belki de itiraz ve mücadele kültürü ya da yolu aynı zamanda sevgiliyle gidilen/yapılan bir yoldur, yolculuktur. Dünya işleri ile ilgili ne varsa, ne olmuşsa ona anlatılmış, onunla paylaşılmış, onunla yaşanmış, ne olmuşsa o gittiğinde ayrılık düşüncesi araya girdiğinde olmuştur.  Buysa aşkı da, sevgiliyi de ruhsal olmaktan kurtarıp yaşanan bir şey yapmaya yeter. Aşkın öncelendiği bir şiirin de kendini her zaman romantizme açması, dünyayı özneleri ve eylemleri üstünden romantikleştirmesi mümkündür.

Aşk tartışması burada kalacak bir şey de değildir. Aşk aynı zamanda bir iktidar ilişkisi olduğu için şairler aşk izleğiyle uğraşmayı ve yazdıklarında konu etmeyi severler. Ne olacaksa, yaşanacaksa onların belirlediği alanda gerçeklik kazanacak sol düşünceyle kurdukları ilişkinin de sonucu olarak aşkın ilerici bir içeriği sahiplenmesi, oradan ifade edilmesi ve bu türden bir anlam yüklenmesi mümkün olacaktır.

Söz konusu yıllar solcu gençlerin insanın duygudeğerlerinin daha çok belirleyici olduğu bir hayatı birlikte yaşamış olmalarından dolayı özel bir ilgiyi de hakeder. Buradaki insaniliği asıl oluşturan ise birlikte yaşamanın hem şehirde (özellikle gecekondu mahallerinde) hem kırda , hem kendi içlerinde, hem de halka yönelik her anlamda yardımlaşma ve dayanışmayı öncelemiş olmasıdır. Dönemin köy çalışmaları ve gecekondu mahallelerinin oluşturulması, kimi yerel yönetim deneyimleri buna en iyi örnektir.⁵

Bu noktada insan olarak Ahmet Telli’nin dünyaya dönük ve gündelik hayattaki davranışlarına ve söylemine sinmiş hatta yaşama biçimi haline gelmiş olan inceliği, naifliği ve dayanışmacılığının altını çizmemiz gerekir. Onun romantizmi yaşadığı bir şeydir ve yazdıklarında, hayatında karşılık bulmuştur. Şiirlerine eksen aldığı söz konusu dünyanın arkadaşlığı, dostluğu ve onun bireysel temelde düşünüp duyurduklarıdır. Şair, şiir serüveni boyunca bu sol geçmişi bir uçtan eleştiri konusu edip hatta bir zaman sonra reddedip, hatta vedalaşıp  yine sol ama anti-otoriter bir tavra yönelirken dönemin insani boyutunu ve insaniliğini her zaman savunmuştur.  

Bunu yaparken de geçmişi bugün karşısında en azından dostluk, arkadaşlık ve mücadele temelinde olumlamaya gitmiştir. Kaldı ki insani boyut bugüne ve onun her anlamdaki yabancılaştırmasına karşı durma noktasında da fazlasıyla önemli bir olgudur. Şair, dönemin insaniliğini bugün karşısında romantikleştirmekte  hatta ideal bir şey haline getirmekte haklıdır. Şairlere yakışan da romantizmle açıklanabilecek bu inceliktir.

Arkadaşlık, dostluk duygusu ve ilişkisi insan hayatının en önemli ve belirleyici unsurudur. Sosyal olmaktan çok kişisel bir duygu ve ilişkidir. Arkadaşlık ve dostluk ilişkisi özgürce yaşanan ve daha özgün bir ilişki biçimidir. Başka bir şeye dönüşmediği, başka bir biçim haline gelmediği sürece egemenlik değil özgürlük ve eşitlik üretir. Arkadaşlık ve dostluk doğrudan ilişkinin kendisinden güç alır, egemenlik üreten bir bağa ihtiyaç duymaz ve iki kişi arasında oluşturduğu bir alanda yaşanır. 

Bunun tamamıyla sol düşünceden mi yoksa insanın kendi duygudeğerlerine bağlılığı ve bunlarının oluşturduğu davranış  ve birlikte yaşama biçimlerinden mi kaynaklandığı sorusuna kesin bir yanıt vermek zor olsa da ikisinin birbirini tamamladığını çoğu yerde iç içe geçtiklerini yazabiliriz. Kaldı ki devrim imgesi ve onun gerçeklikle ilişkisi çoğu insanda yardımlaşma ve dayanışma temelli bir insanilik oluşturmuştur. Bunu inşa (David Harvey) ya da canlandırma (Todd May) olarak da görmek mümkündür. 

Ahmet Telli’nin şiirlerinde yaptığı bilinç haline gelmiş anti-otoriterliği üstünden yeni ve romantikleştirilmiş aynı zamanda özlenen oldukça kişisel bir geçmiş değerlendirmesidir. Bu yüzden şiir serüveni eski ‘biz’den bireysel olanın kendini merkeze olarak oluşturduğu anti-otoriter bir “biz” oluşturma sürecidir. 

Bütün bunlardan dolayı solun dağınıklığı ve örgütsüzlüğü kadar bunların yaydığı karamsarlık karşısında iyice yalnızlaşmış ya da öyle bir duyguya sahip okura Ahmet Telli’nin şiiri iyi gelmiş geçmişi ve özellikle 12 Eylül sürecini bireysel temelde değerlendirme ve onu biraz olsun geride bırakma imkanı vermiştir. Burada şairin yazdığı şiirin gerisinde kalsın kalmasın politik mücadelesi şiiri konusunda da söz  sahibi olduğu gibi olumlama da bu geçmiş üstünden yapıldığı için estetik tartışma bunun biraz dışında kalmış ve öncelik olmaktan çıkmıştır. 

Bu yüzden bunun sorgulama mı yoksa hesaplaşma mı olduğunu sorusuna net bir yanıt vermek ve bu konuda bir karara varmak zordur. Bunun okuru yazılanın bir uçtan sol kitleleri umutlandırdığı gibisinden bir sonuca vardırması mümkünse de şairin kendini neredeyse ve yalnızca o büyük yıkım/lar üstünden ifade etmesi, şiirine ve kendisine buna uygun bir ruhsallık kazandırması sorun olarak anlanmaya açıksa da okura iyi geldiği için bu tartışma da şiirin lehine bitmiştir.

Sonuç olarak bireyliğin asıl ortaya çıkardığı bundan sonrasında hangi içerenlere sahip olursa olsun hayatın artık ve yalnızca yola çıkma saatini beklediğimiz aynı zamanda duygu dolu bir serüven hatta macera olarak yaşanabilecek olduğudur. Buysa romantik ama sorunlu bulunabilecek bir bireylik ve bireyselliktir. Kaldı ki dünyada da özneler ve onların mücadelelerini değerlendirme biçimi olarak da kabul edebileceğimiz romantik tarih çoktan yazılmıştır. Ahmet Oktay’ın altını çizdiği gibi “Tarih serüveni dıştalar.”⁶ Ahmet Telli bu dediğimizin oluşmasında katkıda bulunan şairlerin  başında gelse de söz konusu şiirlerin ürettiği ve yaydığı duygusallık ve duygudaşlık bir yana dönemin insani ya da insanileştirilmiş dünyasının okurda yol açtığı önemlidir. 

Özetle...Seksenlerde, doksanlarda  bize yaşama ve mücadele etme arzusu veren Ahmet Telli’nin bu oluşturduğudur. Bu yüzden de yapabileceğimiz tartışmalara ve eleştirilere rağmen biz seksenlerden, doksanlardan onun şiiri ve sesiyle  çıkıp bugüne geldik. İçimizde bugüne ve geleceğe dair az bir umut olduysa  sebeplerden biri Ahmet Telli ve şiiiridir. Biz romantik bir özne olarak Ahmet Telli ve şiirini çok sevdik ve sevmeyi sürdüreceğiz deyip bitirelim.

¹Ahmet Oktay, Kahraman İmgesi ve İçeriği (Yazko Edebiyat, Kasım 1983), Şair ile Kurtarıcı(1992), imkânsız poetika, ithaki, 2008, İstanbul, s.265

²Ahmet Oktay, Şiir ve Kurtarıcı Özne(Tan, Sayı 2,1982), Şair ile Kurtarıcı(1992), imkânsız poetika, ithaki, 2008, İstanbul, s.261

³Everest, Temmuz 2023, İstanbul

⁴Bkz. Halim Şafak, https://www.sineyaslilik.com/ahmet-tellinin-arkadaslik-gunleriydi-siiri-ve-yasliligi/

⁵Bkz. ‘Küçük Moskova’ Tuzluçayır,Yelda Yürekli, İletişim, Ocak 2016, İstanbul Yerel Hükümet: Gültepe Bir Özerklik Deneyimi (1973-1980), Turgay Gülpınar, İletişim, Haziran 2025, İstanbul / 1 Mayıs Mahallesi, Şükrü Aslan, İletişim, Ekim 2004, İstanbul

⁶Kahraman İmgesi ve İçeriği, (Yazko Edebiyat, Kasım 1983) Şair ile Kurtarıcı(1992), imkânsız poetika, ithaki, 2008, İstanbul, s.267

(HŞ/NÖ)

Komedyen Deniz Göktaş sayesinde memleket ODTÜ’lülerin nasıl insanlar olduğunu biraz daha iyi anladı.

Ankara’nın içinde bile bizler “orada bir ODTÜ var uzakta, kazanamasak da bahçesine giremesek de ODTÜ’lüleri severiz” diyerek uzaktan bakarız kendilerine. Yakından tanışması, tanıması zor insanlar. Zorlukları da hırçınlıklarından değildir. Aksine fikri sert, mizacı yumuşak, değişik insanlar.

Bütün Ankara’ya “Hocam” hitabını hediye etmeleri bir dert, herkesin diline dolanan “şanlı direniş” hikâyelerini oturup kalkıp anlatmayı umursamamaları bir dert.

Değişikler

Ama asıl dert bunlardan başka. Bir kere ODTÜ’lülerin neye güldüklerini anlamak biraz zor oluyor. Kendimden biliyorum. İnsanda “mühendissin, sayısalcısın, niye felsefe okursun, niye sosyolojiye merak sararsın, bunca romanı okuyup ne yapacaksın” diye ufaktan bir öfke yarattıkları da olur. Bu arada sırf mühendisleri değil, sözelcileri de bir garip. ODTÜ’lü de olsa sözelci buldum diye sevinsen hevesin kursağında kalır. Dedim ya, değişikler.   

ODTÜ’lülerin arasında kaldıysan muhabbete katılmak için “Dekoder yok mu ayol? Ne diyor bu insanlar, neye gülüyorlar bu kadar” derken bulursun kendini. Ama ODTÜ’lüyü tek yakalayıp aramıza aldıysak işler değişir. Bir kere bütün gece tek kelime etmeden oturabilirler. Muhabbet hızla dönerken usulca bir soru sorarlar mesela.

Şaka yapamazlar

Masadan cevval bir tip “Oho Hocam! O iki tur öncenin geyiğiydi, senin kafan ancak mı geldi?” der. Ona da sinirlenmez, “Tamam” der geçerler. Sen tutup merak edersen, sorar da sorar. Merak ettiğine dertlenebilirsin veya onun sorularıyla kendi zihninde dolanmaya başlarsın. Eh fena olmaz doğrusu. Masadaki genel muhabbete ayak uydururken ODTÜ’lünün yanında oturuyorsan arada katılarak gülmene neden olabilirler. Çatlayana kadar gülersin, biri neye güldüğünü sorsa tam da ifade edemeyebilirsin. “Sen anlatsana” dersin, “geçti” der mesela. “Neyse çok güldüm, oh yarasın”, dersin. Ne yapacaksın?

Bir de ODTÜ’lüler donuktur. Onlardan masa komiği pek çıkmaz. Ellerini kollarını sallayarak, taklit yaparak şaka yapmazlar. Gerçi şaka yaptıklarını da çok geç fark edebilirsin. Halk arasında “bu çocuk da değişik işte” denilen tiplerdendir kendileri.

Hem çok çalışkan yani “inek” lakabını hak edecek kadar çalışkan olurlar hem de boş boş tavana bakmayı ihmal etmezler. Yanına yatıp tavana baksan ona görünen sana da görünür sanırsın, ama en fazla “Tavanı bir silsen iyi olur” dersin mesela.

Benim de ODTÜ’lü tanıdıklarım var. Elektrik devrelerinin olduğu küçük tablalara “ekmek teknesi” diyorlar mesela. Kendi aralarında İngilizce şakalaştıkları da olur, ama senin anlamadığını anlarlarsa hemen aynı şakanın Türkçe versiyonunu da paylaşırlar. Eh artık nasip, anlarsan güler geçersin.

Deniz Göktaş sayesinde memleket ODTÜ’lülerle tanışmış oldu. Mesela biz Ankara’da izledik, güldük geçtik. Üstelik “ihtiyar heyeti” olarak gittik, lafımızı da yedik, yediğimiz lafa da güldük, geçtik. Ankara’nın ODTÜ’lü ile tanışıklığı daha çok olduğundan mıdır nedir salondaki herkes güzelce güldü, eğlendi. Olaysız dağıldık.

Deniz Göktaş sayesinde memleket, ifadeden önce fikir geldiğini fark edince unutulan bir kas çalıştı anladığım kadarıyla.

Kas çalışınca bir gıdıklanma hissi yarattı. O hisle bir titreşim başladı. O titreşim dalgalar halinde yayıldı. Kasını fark edende hafiften bir çimdiklenip yerinden sıçrama isteği oluştu.

Eh nihayetinde insanlarımızı gıdıklamak suretiyle çimdiklenme hissi yaratarak oldukları yerde titreşmelerine neden olmak ağır bir suç olduğundan

Yatarmatik hesabına göre kotasını doldurmak için gelip teslim olmasıyla bir aşama tamamlanmış oldu. O tavanda gözüne görüneceklerle kim bilir hangi kasımız canlanacak, merakla bekliyoruz.

(ÖE/EMK)

Müzisyenler Ruken Yılmaz ve Luna Erşahin, geleneksel Kürt ezgisi “Werne Werne”yi çağdaş bir müzikal yaklaşımla yeniden yorumladı.

İki güçlü kadın vokalin bir araya geldiği bu özel düet, köklü bir kültürel mirası modern düzenlemeler ve güncel prodüksiyon anlayışıyla yeniden hayat buluyor.

Ruken Yılmaz, Luna Erşahin’le nasıl bir araya geldiklerini ve “Werne Werne”nin hikâyesini bianet için anlattı.

“Werne Werne” nasıl bir eser? Bu düet fikri nasıl ortaya çıktı?

“Werne Werne” “gelin” demek. Aslında Ömer Süleyman’ın da seslendirdiği bir eser. Daha doğrusu geleneksel bir eser. Benim için bu şarkının kaynak kişisi Yusuf Çelebi. Ben ondan dinlemiştim ve ben o hâlini aslında çok seviyordum. Tabii Ömer Süleyman da çok keyifli bir şekilde okuyor ama benim asıl kaynak olarak aldığım kişi Yusuf Çelebi.

Bu şarkı ve bu düet nasıl ortaya çıktı?

Uzun süredir aklımızda bir düet fikri vardı. Bir düet yapmak istiyorduk. Daha doğrusu düetten ziyade bir kadınla bir araya gelmek istiyordum. Bir kadınla düet yapmak istiyordum. Bir türlü isimlerde netleşemedik.

Daha sonra Luna tesadüfi bir şekilde karşıma çıktı. Luna Erşahin benim bir eserimi paylaşmıştı. Luna, Danimarka’da yaşıyor ve oradaki yerel bir basına benim bir eserimi önermişti. O vesileyle Luna ile yazışmaya başladık. Daha sonra Luna’nın şarkılarını dinledim. Dedim ki: “Kesinlikle Luna ile bir proje yapmalıyım.”

Luna Kürtçe mi söylüyor?

Luna, kendi dilinde, Kürtçe söylüyor. Ama yoğunlukla Kürtçe ve Türkçe söylüyor diyebilirim.

Aysay diye bir grupları var. Çok belli bir müzik yapıyorlar ve çokça festivali geziyorlar aslında. Dünyada festivallere katılıyorlar, özellikle Avrupa ülkelerinde turneleri oluyor.

Böylelikle bu fikirle beraber onlarla tanışmış oldum. Yakın zamanda da buraya geldiler, İstanbul’da bir konserleri vardı. Önceden tabii bunları planladığımız için şarkımızın kayıtlarına başlamıştık. İstanbul’a geldiklerinde konserlerinde ben de sahneye çıktım, o şarkıyı seslendirdik ve klibimiz de öyle ortaya çıkmış oldu.

Şarkı ne zaman dinleyiciyle buluşacak?

Klip daha yayınlanmadı. Dün bir ilk teaser’ı paylaştık. Bu gece saat 00.00’da şarkı dijital platformlarda yer alacak. Cuma günü de saat 16.00’da YouTube’da klibimiz yayınlanacak.

Kürtçe ile olan bağınız nasıl?

Genelde değil, ben hep Kürtçe söylüyorum. Yani Kürtçe ile olan bağım “Kürdüm” demek. Kürtçe olduğu için Kürtçe ile olan bağım o. Buna dair söyleyecek çok bir şeyim yok aslında.

Şarkı söylemek ve sahnede olmak size ne hissettiriyor?

Buna dair çok düşünmedim. Neden düşünmedim? Çünkü ben kendimi bildim bileli şarkı söylüyorum ve çok küçük yaşlardan itibaren sahneye çıkmaya başladım.

Bu benim için “yemek yerken ne hissediyorsun?” gibi bir soru. Doğal yani. Evet, çok doğal bir süreç benim için. Hayatımın bir parçası olduğu için bunun üzerine açıkçası çok düşünmüyorum. Sahneye çıktığımda ne hissediyorum gibi bir dünyam yok.

Bu şarkı için ne kadar süre çalıştınız?

Bu şarkı zaten benim konser repertuvarımda olan bir şarkıydı. Biz bunu Nurhak’la birlikte çalıştık. Nurhak benim eşim. Ayrıca bütün düzenlemelerimi, aranjelerimi Nurhak yapıyor.

Nurhak’ın düzenlemesiyle biz bunu sahnelerde yaklaşık bir yıldır, hatta bir buçuk yıldır çalıyoruz. Daha sonra Luna ile düet yapma fikrinden sonra, Luna ile konuştuktan sonra sanırım aranje ve kayıt süreci yaklaşık 6 ay kadar sürdü.

Çünkü aranjeyi sadece Nurhak yapmadı. Nurhak’ın bir taslağı vardı. Daha sonra prodüksiyon için Luna’nın ekibinden bir arkadaş vardı, Aske diye bir arkadaş. Ona verdik. O da üzerine 3-4 ay çalıştı.

Daha sonra Lunalardan burada konser vermesini bekledik ki klibimizi çekelim. Lunalar burada konserlerini verdikten sonra klibimizi de çektik. Daha sonra mix-mastering ve kurgu aşamalarını bekledik. Yarın da çıkmış oluyor.

Luna bu teklife nasıl yaklaştı?

Luna’nın annesi Danimarkalı, babası Sivas ya da Dersim göçmeni. Babası da bilinmiyor çünkü Luna’nın dedesi Avrupa’ya göç etmiş ve babası da aslında tam olarak nereden göç ettiklerini bilmiyorlar.

Luna aslında köklerine ulaşmaya çalışan bir kadın. Tam olarak ne olduğunu, babasının Dersimli mi, Sivaslı mı olduğunu bilmeyen ama o müziği, o dünyayı, o kimliği çok merak eden bir kadın.

Aslında şu anda keşif alanında. Daha yeni bu alanı keşfediyor ve benim için de ayrıca keyifli bir şey bu. Luna için tabii yeni keşfettiği bir dünya olduğu için her şeyi merak ediyor.

Her gelişmede beni arıyor, “Ruken şöyle bir şey oldu, sence insanlar buna nasıl tepki verir?” diye soruyor. Çünkü bu dünyayı hiç bilmiyor Luna.

“Bu dünya” derken müzik dünyasından mı bahsediyorsunuz?

Hayır, Türkiye’deki ya da diasporada büyümüş bir kadın olmakla ilgili bir şeyden bahsediyorum. Danimarka’da büyümüş bir kadın ve daha çok annesinin etkisiyle büyümüş biri. Kürtlüğe dair çok bilgisi yok aslında.

Daha yeni bunu araştırıyor, bunun peşine düşüyor ve buna dair çok fikri yok. Toplumsal olarak, kültürel olarak bu alanın nasıl refleks verdiğini bilmiyor.

Ne yaparsa hemen arıyor, “Böyle bir şey yaptım, sence nasıl karşılık bulur?” diyor. Çok yabancı olduğu bir alan ama çok da keyif aldığı bir alan. Çok fazla geleneksel şarkılar üzerine çalışan biri Luna.

Ben ilk bu şarkıyı götürdüğümde, tabii “Werne Werne” Ömer Süleyman tarafından da söylendiği için bir tereddütle karşılaştık. Daha doğrusu Luna bir tereddüt yaşadı. “Bu Ömer Süleyman’ın şarkısı, sence biz de söylemeli miyiz?” dedi.

Ben de Luna’ya dedim ki: “Luna, bu Ömer Süleyman’ın şarkısı değil. Daha doğrusu eser diyeyim, şarkı yanlış olur. Eser Süleyman’ın değil, anonim bir eser.”

Aslında ilk kaynak kişilerinden biri Yusuf Çelebi ve o çok keyifli bir şekilde okuyor. Ben Yusuf Çelebi’nin okuma stilinden çok etkilenmiştim. Yusuf Çelebi’nin ve Sait Gabari’nin kayıtlarını gönderdikten sonra o da ikna oldu. O versiyonlarını çok sevdi.

Luna’nın tereddüdünün sebebi neydi?

Şöyle, zaten çok fazla dinlenen bir şarkıydı. “Biz de tekrar yapmalı mıyız?” diye düşündü. Tereddüt etti. Ama bu arada Sait Gabari’nin ve bizim okuduğumuz şey ile Ömer Süleyman’ınki arasında tarz, aranje ve düzenleme olarak çok büyük fark var. Melodik olarak da bölüm bölüm değişen yerler var. Çünkü dediğim gibi bizim esinlendiğimiz, kaynak olarak aldığımız kişi Yusuf Çelebi’ydi.

İlk düet deneyiminiz olduğu için heyecanlı mısınız? Tepkileri nasıl bekliyorsunuz?

Çok heyecanlıyım çünkü ilk defa bir düet yapıyorum. Daha doğrusu ilk defa değil aslında, evet ilk defa bir düet yapıyorum. Bir an Mehmet Akın albümünü düşündüm ama o bir düet değildi, bir albümde yer almıştım.

İlk defa bir düet yaptığım için ve bir kadınla ortaklaşa bir şey yaptığım için çok mutluyum, çok keyifliyim. İnanıyorum ki kadınların birlikte yaptığı her şeyde enerji çok bambaşka oluyor. Çünkü biz gerçekten çok heyecanlı oluyoruz ve biliyorum ki bu bir şekilde izleyene, dinleyene yansıyor.

Eminim ki tepkiler de güzel olacak. Heyecanla klibimiz çıksın da insanlar yorum yapmaya başlasın diye bekliyoruz.

Klip nasıl çekildi?

Luna'nın müzik grubu AySay'ın İstanbul’da konseri oldu. Bir turneleri vardı, turnenin İstanbul ayağı da vardı. Biz de o konseri bekledik.

Önceden tüm hazırlıklarımız tamamlanmıştı, ışık vesaire ekibimiz hazırdı. Konser günü ben onlara sahnede bir şarkıyla eşlik ettim. Klibimiz de böyle çekilmiş oldu.

Eserin görsel çalışması da dikkat çekiyor. Nasıl ortaya çıktı?

Batmanlı bir sanatçı, ressam Rojbin Ekinci’ye ait. Ben onun eserlerini çok seviyordum ve takip ediyordum. Kürt annelerini modern dünyaya uyarlıyor. Görsel ekibi de beğendi ve “Bu olsun” dedik.

Son olarak ne söylemek istersiniz?

Biz iki kadın olarak yan yana durmaya çok önem veriyoruz. Bu eserde de bunu yapmaya çalıştık. Kadınlar olarak bir arada durabiliriz, üretebiliriz. Yeni bir eser için de çalışmalarımız var. Bitmek üzere, yakın zamanda o eseri de paylaşacağız.

(EMK)

Günay Gafur’un Günışığı Kitaplığı’ndan çıkan "Kaos Oyunları 1: Kelebek Etkisi" adlı romanı, çocuk ve ilk gençlik edebiyatında macera, gizem ve bilimsel merakı başarılı bir şekilde bir araya getiren sürükleyici bir eser.

Roman, ilk sayfalardan itibaren okuru sıradan bir çocuk hikâyesiyle değil, büyük bir gizemin ortasına bırakıyor. Hikâye, karanlık bir odada esir tutulan çocukların yaşadıklarını anlatmasıyla başlar ve bu anlatım, okuyucuda sürekli “Acaba buraya nasıl geldiler?” sorusunu uyandırır. Böylece eser, merak duygusunu canlı tutan güçlü bir kurgu oluşturuyor.  

Romanın merkezinde “Profesör” lakaplı on bir yaşındaki zeki ve kitap okumayı seven bir çocuk bulunuyor. Gerçek isimlerini gizleyen çocuklar, birbirlerine Profesör, Siren, Zehir, Ejderha, Acısos ve Baykuş gibi lakaplarla hitap ediyorlar.

Bu durum hem hikâyeye eğlenceli bir hava katar hem de çocukların kendilerine ait özel bir dünya kurduklarını gösteriyor. Site yaşamının tekdüzeliğinden sıkılan Profesör, arkadaşlarının moralini yükseltmek ve özellikle babasının kaybolması nedeniyle üzgün olan Acısos’u neşelendirmek için “Tuhaflıklar Oyunu” adını verdiği bir oyun geliştirir. Oyunun amacı çevrelerinde gerçekleşen gizemli olayları araştırmak ve bunların nedenlerini bulmaktır. Başlangıçta yalnızca eğlence olarak görünen bu oyun zamanla çocukları beklenmedik ve tehlikeli olayların içine sürükler.

Romanın olay örgüsü oldukça hareketli. Çocuklar çevrelerinde gördükleri ilginç olayları listelemeye başlarlar. Gizemli komşular, Kemikli Tepe, garip sesler, açıklanamayan olaylar ve esrarengiz kişiler onların dikkatini çeker. Her hafta bir araya gelerek hangi gizemin araştırılacağına karar verirler. Araştırmaları sırasında yalnızca ipuçları toplamakla kalmaz, aynı zamanda ekip olarak düşünmeyi, tartışmayı ve birlikte hareket etmeyi öğrenirler.

Hikâye ilerledikçe sıradan görünen olayların aslında birbirine bağlı olduğu anlaşılır. Özellikle gizemli defter, görünmeyen yazılar ve kelebek etkisi fikri romanın fantastik ve bilimsel yönünü güçlendiren öğelerden.

Romanın en dikkat çekici yönlerinden biri karakterlerin gerçekçi biçimde oluşturulmuş olması. Profesör grubun lideri. Kitaplarla haşır neşir, mantıklı düşünen ve bilimsel açıklamalar yapmaya çalışan bir karakter. Çocukların karşılaştığı olaylarda paniğe kapılmak yerine çözüm üretmeye çalışıyor ancak mükemmel değil; yaptığı planların arkadaşlarını tehlikeye sürüklemesi nedeniyle zaman zaman kendisini suçlar. Bu yönü karakteri daha inandırıcı hâle getiriyor.  

Siren grubun neşeli ve enerjik üyesi. Olaylara daha duygusal yaklaşıp ve arkadaşlarını motive etmeye çalışıyor. Zehir ise sert mizacıyla dikkat çeker. İnsanlara karşı mesafeli görünmesine rağmen arkadaşlarına büyük bir bağlılık duyar. Baykuş karamsar görünse de aslında ayrıntıları fark eden, olası tehlikeleri önceden görebilen dikkatli bir karakter. Acısos ise küçük yaşına rağmen hikâyenin en duygusal karakterlerinden biri.

Babasının kayboluşu onun psikolojisini etkiliyor ve okur, çocukların da büyük sorunlarla mücadele edebileceğini bu karakter üzerinden görmüş oluyor. Ejderha ise zaman zaman şaka yapan, cesur fakat arkadaşlarına sadık bir karakter olarak grubun dengesini sağlıyor. Karakterlerin farklı kişiliklere sahip olması ekip çalışmasının önemini de ortaya koyduğu su götürmez bir gerçek.

Romanın temel temalarından biri merak duygusu. Çocuklar çevrelerindeki olayları sorgulamaktan hiç vazgeçmiyorlar. Yazar, öğrenmenin yalnızca okulda gerçekleşmediğini; gözlem yapmanın, soru sormanın ve araştırmanın da eğitimin önemli bir parçası olduğunun altını çiziyor. Profesör’ün sürekli bilimsel açıklamalar yapması ve çocukların olaylara dedektif gibi yaklaşması, genç okurları düşünmeye teşvik ediyor.

Kitapta işlenen diğer bir önemli temalar ise arkadaşlık ve dayanışma. Karakterler zaman zaman tartışsalar da zor anlarda birbirlerinden vazgeçmiyorlar. Herkes farklı özelliklere sahip olmasına rağmen birlikte hareket ettiklerinde daha güçlü olduklarını fark ediyorlar. Özellikle tehlikeli anlarda birbirlerini korumaya çalışmaları, dostluğun fedakârlık gerektirdiğini anlatıyor.

Roman aynı zamanda cesaret temasını güzelce işliyor. Çocuklar korkmalarına rağmen gizemlerin peşinden gitmeye devam ediyorlar. Cesaret burada korkusuzluk değil, korkuya rağmen doğru olanı yapabilme becerisi olarak sunuluyor. Bu yaklaşım çocuk okurlar için önemli bir mesaj taşımaktadır.

Kitabın adını taşıyan “kelebek etkisi” kavramı ise romanın en dikkat çekici fikirlerinden biridir. Profesör, çocuklara kaos teorisini basit örneklerle açıklamaya çalışır. Küçük bir olayın zamanla büyük sonuçlar doğurabileceği fikri hem bilimsel hem de ahlaki bir anlam kazanıyor. Çocukların attıkları küçük adımların beklenmedik sonuçlar doğurması, roman boyunca bu teorinin olay örgüsüne yansıtıldığını gösteriyor. Böylece yazar bilimsel bir kavramı çocukların anlayabileceği bir hikâye içinde sunmayı başarıyor.  

Dil ve anlatım açısından bakıldığında eser oldukça akıcı. Bölümler kısa tutulduğu için okuma temposu hiç düşmüyor. Mizah ile gerilim dengeli biçimde kullanılmış.

Karakterlerin birbirlerine taktıkları lakaplar ve yaptıkları şakalar hikâyeye eğlence katarken, gizemli olaylar okurun merakını sürekli canlı tutuyor. Anlatım sade olduğu için ortaokul çağındaki okuyucular kitabı rahatlıkla takip edebilir. Bunun yanında yetişkin okurlar da çocukların bakış açısından anlatılan bu maceradan keyif alabilir.

Romanın güçlü yönlerinden biri de çocukları pasif kahramanlar olarak göstermemesi. Çocuklar kendi kararlarını verir, araştırmalar yapar, hata yapar ve bu hatalardan ders çıkarırlar. Böylece okur, problemlerin çözümü için düşünmenin ve birlikte hareket etmenin önemini görür. Hikâye yalnızca eğlendirmeyi değil, aynı zamanda sorgulayan bireyler yetiştirmeyi amaçlayan bir anlayış taşır.

Bunlarla birlikte "Kaos Oyunları 1: Kelebek Etkisi", çocuk edebiyatında macera, gizem ve bilimi başarılı biçimde birleştiren etkileyici bir roman. Sürükleyici olay örgüsü, birbirini tamamlayan karakterleri ve düşündürücü temaları sayesinde yalnızca bir macera kitabı olmanın ötesine geçiyor. Yazar, çocukların merak duygusunu canlı tutarken aynı zamanda arkadaşlık, dayanışma, cesaret ve bilimsel düşünmenin önemini vurguluyor.

Özellikle küçük bir olayın büyük sonuçlara yol açabileceği düşüncesi romanın hem olay örgüsünü hem de vermek istediği mesajı şekillendirir. Bu yönleriyle eser, genç okurlara hem keyifli bir okuma deneyimi sunan hem de onları araştırmaya ve sorgulamaya teşvik eden başarılı bir çocuk romanı olarak değerlendirilebilir.

(ŞT/NÖ)

Karşıma bir Galata Köprüsü’nün Eminönü tarafından çekilmiş, geçmişe dair bir resim çıktı. Galata Köprüsü olunca, binlerce kez bulunduğum, defalarca gördüğüm bir yerin geçmiş resmi de çok ilgimi çekmiyor.

Bu yazıyı okuyanların önemli bir kesimi de orada bulunmuştur ve sayısız defa buraları aşındırmıştır. Geçmişe ait fotoğraflar çoğu zaman geçmişin kendisini değil, geçmişin iktidarlarını yeniden sunarlar. Padişahların, sultanların, sarayların, konakların ve görkemli meydanların durmadan yeniden sergilenmesidir bu.

Tarih, egemenlerin kendileri hakkında bırakmak istedikleri görüntüler aracılığıyla karşımıza çıkar. Bu yüzden güzel görünmek için tasarlanmış resimler ve fotoğraflar bana çoğu zaman yalnızca gösterişin sürekliliğini hatırlatır.

Biz fanilerin ebedi ve ezeli iktidar ilişkilerine hayran kalmasına ait bir çabaya karşı durur bilincim ve bilinçaltım. Kültürün ve barbarlığın iç içe geçmiş hallerini, Walter Benjamin’in tezlerinin yalın hallerindeki biçimiyle, sırf şimdi yaşadığım yetmezmiş gibi, geçmişte de bununla muhatap olmak, sanırım adı konulamamış reddiyemin sebebi.

Lakin Abdullah Biraderler'in imzasıyla karşımda duran fotoğraf ise daha farklıydı. Çünkü meydanın tam ortasında, dönemin en işlek köprüsünün en göz önünde duran yerinde, kocaman bir Ermenice tabela vardı: T. Sürenyan. Asıl beni durduran şey buydu — köprü değil, kalabalık değil, o tabelanın orada, kimsenin yadırgamadığı bir doğallıkla ve sıradanlığıyla durabilmesiydi.

Bir arama çalışması

İlk aradığım bilgi, bu binanın ne olduğuydu. Şu an mevcut olmayan bu binayı kendi hafızamda hatırlayamadığım gibi, bizim nesil ve bizden önceki nesil de hatırlamıyor. Tabelada Ermenice T. Sürenyan yazıyordu.

Nişanyan sözlüğüne göre Suren, İran’da ve Ermeni ülkesinde Arşakuni ve Sasani hanedanları döneminde egemen olan yedi büyük Pehlevi soyundan birinin adı; Ermenilere Hıristiyanlığı getiren Aziz Krikor Lusavoriç de bu soydan geliyordu.[1] Sürenyan, aynı zamanda Galatasaray eski başkanı Faruk Süren’in Osmanlı’daki soy ismi; dedesi Arşak Sürenyan, Mustafa Kemal’in dişçisiydi. Ne var ki kaynaklar ailenin T. ile başlayan bir akrabası konusunda yetersiz kaldı — bu bağı kuracak bir belgeye ulaşamadım, dolayısıyla açık bir soru olarak bırakıyorum.

Galata Köprüsü beş defa yapıldığı için, bunun hangi köprü olduğunu öğrenmek de ayrıca ilginçti. En iyi cevabı 1890 tarihli Annuaire Oriental (Şark Ticaret Rehberi) verdi.[2] İstanbul ticaret dünyasının rehberi olan bu kitapta gerçekten bir Thomas Sürenyan karşıma çıktı: Eminönü Meydanı no. 3’te işletilen, “sömürge ürünleri” (kahve, şeker, kakao, baharat) satan bir dükkân. Dükkânın bulunduğu bina Valide Han’dı, adresi Eminönü Meydanı no. 1-10; bu bina, meydanın 1936’da genişletilmesi sırasında yıkıldı. Bugünkü Büyük Valide Han ise Çakmakçılar Yokuşu’nda, başka bir yapı. O tarihteki köprü ise 3. Galata Köprüsü’ydü ayrıca.

Geçmişe dair fotoğrafların, günümüzü haklı çıkaran geriye dönük bakışlar olduğunu bilerek, yine de onlara uzun uzun bakmışlığım ve anlama çabam var. Her şey kendi zamanının ve koşullarının olması gerektiği gibiydi, ve asla bir daha olamayacak durumdaydı.

Geçmişin şansı yok. Fotoğraftaki an, evrensel yasalara tabi haliyle, bir daha asla tekrarlanmayacak bir anı barındırıyordu; oradaki hiçbir canlı, köprünün ve binaların bir kısmı artık yok ve bir daha olmayacaklar. Hiçbir insan yerine gelmeyecektir ve bu anlamda eşsizdir. Diyalektikte A:A olmadığı gibi. Ama insanların ölümü ile insanlığın ölümü bir değildir.

Ama asla tekrarlanmayacak olan, bundan ayrışır. Burada asla tekrarlanmayacak olan nedir? İstanbul’un döneminin en işlek meydanının ve köprüsünün en göz önünde duran yerinde kocaman bir Ermenice tabela olmasıdır. T. Sürenyan yazan bu tabela, oradakilerin o dükkânda ne satıldığını bildiği, kimsenin fazla önem atfetmediği, kendi doğallığı içinde duran bir tabelaydı.

O geçmiş defalarca yıkıldı, yeniden kuruldu, hepsinin bir tekrarı oldu — ama o tabelanın olduğu toplum bir daha mümkün olmadı, tekrarı olmadı.

Fotoğrafın sol alt köşesinde Fransızca “Vue du Pont” (“Köprünün Görünümü”) yazılı; dönemin lingua franca’sıyla ifade edilmiş, mekâna dair ek açıklama içermeyen minimal bir başlık bu. Bu kısalık, fotoğrafın hitap ettiği izleyici kitlesinin Galata Köprüsü’nü ve İstanbul’u zaten tanıdığını gösteriyor. Sağ alt köşede ise “Abdullah Frères. 850” yazılı; büyük ihtimalle 850 rakamı stüdyonun negatif/katalog numarası. Arka yüzünde ise kurşun kalemle “Empire ottoman, pont de Galata, Constantinople” notu düşülmüş — önce imparatorluk, sonra bölge, sonra şehir sırasıyla giden, çok daha açıklayıcı ve hiyerarşik bir tanımlama. Bu fark, fotoğrafın zamanla ya da el değiştirme sürecinde, İstanbul’u ilk bakışta tanımayan, coğrafi ya da kültürel olarak daha uzak bir alıcı/koleksiyoner kitlesinin eline geçtiğine işaret ediyor.

Abdullah Biraderler

Elimdeki resim, Abdullah Biraderler’in (Abdullah Frères) bir eseriydi: Kayseri’nin Talas bölgesinden gelen Ermeni bir ailenin üç üyesi, Viçen (1820–1902), Hovsep (1830–1908) ve Kevork (1839–1918). Viçen’in resim ve minyatür alanındaki yeteneği, Hovsep’in stüdyo yönetimi ve müşteri ilişkilerindeki rolü, Kevork’un Venedik’te aldığı sanat ve fotoğraf eğitimiyle birleşince, kardeşler 1858’de Beyoğlu’nda kendi stüdyolarını kurdular ve kısa sürede İstanbul’un en tanınmış fotoğrafçıları, Osmanlı başkentindeki modern fotoğrafçılığın öncüleri oldular.

1863 yılında saray fotoğrafçısı olmalarına rağmen, insanları ve sokakları çekmeye başladılar. Bu değişimi nasıl anlamalıyız?

Foucault, Diego Velázquez’in 1656 tarihli Las Meninas resmini incelerken, tüm değişimi teknik bir meseleye ve perspektif açısındaki kaymaya indirger; hâlbuki Avrupa’daki ressamlığın ve onun sınıfsal ilişkilerinin değişiminde, sanatçının kendi sanatına bakışı da değişmişti. Abdullah Kardeşler de hem saray fotoğrafçısı hem sokak ve atölye fotoğrafçısı olarak kaldılar. Artık sokaktaki insanın kendi fotoğrafçısına verecek parası vardı, sadece sarayın parasına muhtaç değillerdi.

Atölyeler sırf soyluları çekmekle kalmıyor, halktan insanları da çekiyor, sokakları ve şehrin canlılığını da kameranın odağına alıyordu.

Şehrin tümü, estetik sanatın bir objesi haline gelmişti. İnsan yaşamını güzelleştirecek estetiği sadece saraylara sıkıştırmıyor, şehrin tümüne yayıyordu. İnsanlar kendi yaşamlarını estetize etmek istiyorlardı, yaşadıkları yerin sanatın bir parçası olmasını arzuluyorlardı. Eminönü’nden Galata Köprüsü’ne giden yolun estetikliği de söz konusuydu. 

Oradaki estetiğin içinde gündelik yaşamda yer alan insanlar, atlar, tramvaylar da vardı artık. Sanatın toplumsal özelliği de burada yatmaktadır: güzelliğin peşinde olduğu için bunu yaşar, ve bu güzelliğe ulaşmak için mevcudiyeti aşmak zorundadır. Fotoğraf yaşamın her alanında estetik olanı ortaya çıkarmak için mevcuttu artık.

Zamanın kopuşu

Bu mevcudiyeti aşma çabası, kimi zaman bir insanın hayatını da kopararak gerçekleşir. Acaba ne zaman kopmuştu zaman mekândan? Hagop Mıntzuri yazmıştı bunu bizim için, hem de resimde olan bu Galata Köprüsü ile:

“Ütücüyan Eczanesi’nden dışarı fırladım. Sanasaryan Han’ın sokağından, Bahçekapı’dan, birkaç dakikada Galata rıhtımına yetişebilir mi? Ne on dakikası, o kadar bile geçmedi, köprünün kalabalığını yarıp önüme kim gelirse çarparak özür bile dilemeden, soluk soluğa kaldım. Uğurlamaya gelenler henüz dağılmıştı.”[3]

Hagop, İstanbul’u terk edip ailesinin yanına Erzincan’a geri dönmek istemişti. Galata Köprüsü’ndeki insanlara çarpmıştı, özür bile dilememişti. Onu götürecek gemi kalkmıştı; o gemiyi kaçırdığında, geçmişindeki her şeyi kaçırdığını henüz bilmiyordu. “Zaman, veya isterseniz tarih diyeyim, benim anlattığım her şeyi yuttu ve öğütüp sindirdi,” diyecekti Mıntzuri bunu yıllar sonra. O her şeyin yutulduğu zamandan geriye, bu tekrarı olmayan resim kaldı — ve onun içinde, bir daha asla mümkün olmayacak bir toplumun, sıradan bir tabelada duran yazısı.

(VHY/EMK)

[1] https://www.nisanyanadlar.com/isim/Suren

[2] Raphaël C. Cervati (ed.), Annuaire Oriental du Commerce, de l’Industrie, de l’Administration et de la Magistrature, 9e année (1889–1890 / Hégire 1306) (Constantinople: Cervati Frères & Cie, 1889), s. 28.

[3] Mıntzuri, Hagop. İstanbul Anıları, 1897-1940. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993, s. 127.

Günlerdir Deniz Göktaş hakkında birbirine benzer şeyler yazılıp söyleniyor. “Çok cesur, söylenmeyeni söyledi, gerçeklerin söylenmesine hasret kalmışız…” Oysa onların hiçbirisi ilk kez söylenmiyordu.

Bu coğrafyada gerçekleri söyleyen insan hiç eksik olmadı. Gazeteciler söyledi. Akademisyenler söyledi. Öğrenciler söyledi. İşçiler söyledi. Kadınlar söyledi. LGBTİ+lar söyledi. Kürtler söyledi. Aleviler söyledi. Sanatçılar söyledi. Çevreciler söyledi... Yıllardır sokakta direnen, gözaltına alınan, tutuklanan, işkence gören, sürgüne giden, bedel ödeyen binlerce insan söyledi. Hapishaneler hakikati söyleyen insanlarla dolu.

İnsanlık dışı koşulları olan kuyu tipi hapishane gerçeği, Deniz Göktaş tutuklanınca gündem oldu. Kuyu tipi hapishanelerin kapatılması ve başka bir hapishaneye sevk talebiyle 266 gün açlık grevi yapan Gürkan Türkoğlu, tam da bunlar konuşulurken yaşamını yitirdi.

Sorun hakikatin söylenmemesi değildi. Sorun, söylenenlerin yalnızca belli mahallelerde dolaşıp durmasıydı. Deniz Göktaş başka bir şey yaptı. Bilinen ama konuşulmayanları tüm mahallelerin ortak konusu hâline getirdi.

Dönemin araçlarını ve ritmini iyi kullandı. Politik gündemin dilini didaktik bir nutuk ve slogan olmaktan çıkararak, entelektüel birikimiyle süzdüğü ince bir mizahla kurdu. İnsanlara ne düşünmeleri gerektiğini söylemedi.

Mizahın, iktidarın ciddiyetini bozan, onu sıradanlaştıran gücünü kullandı. Bir anlamda devletin içi boş, tepemizde uçan balonunu kahkahayla patlattı. Söyledikleri bu yüzden dolaşıma girdi, paylaşıldı, çoğaldı. Ve bütün bunları yaparken bedel ödemekten de kaçınmadı.

Türkiye sol hareketi uzun zamandır gerçeği işaret etmenin yeterli olduğuna inanıyor. Doğruyu söylemek ve yalanı teşhir etmek sanki kendiliğinden siyasal bir etki yaratacakmış gibi. Oysa siyaset de gündelik hayatın içine bir biçim kazanarak giriyor.

Mizah yerleşik anlamları yerinden oynatır. Kendisini mutlak ve doğal gösteren iktidar biçimlerinin çatlaklarını görünür kılan kahkaha, otoritenin bizden talep ettiği ciddiyet sözleşmesini bozar.

Deniz Göktaş'ın yaptığı tam da bu oldu. İktidarı onu komik hâle getirerek eleştirdi. Bir iktidar eleştirilere uzun süre dayanabilir ama alay edilmesine dayanamaz. Çünkü iktidarın en önemli sermayelerinden biri, ciddiye alınmasıdır. Mizah da işte o sermayeyi tüketir.

Mikhail Bakhtin, Orta Çağ karnavallarını incelerken kahkahanın siyasal bir deneyim olduğunu söyler. Karnaval sırasında hiyerarşiler askıya alınır. Kralla soytarı arasındaki mesafe kapanır. İnsanlar korkudan kısa bir süreliğine de olsa kurtulur.

Kahkaha, iktidarı doğrudan devirmeyebilir ama onun büyüsünü bozar. Deniz Göktaş'ın sahnede kurduğu dünyada da resmî ideolojinin ağır dili, gündelik hayatın diliyle yer değiştirdi. Dokunulmaz görünenler sıradanlaştı.

Beliz Güçbilmez de Sophokles'ten Stoppard'a İroni ve Dram Sanatı kitabında ironinin yalnızca söylenen sözle ilgili olmadığını hatırlatır. İroni, seyirciyle kurulan ortaklığın sanatıdır. Aynı cümlede iki anlamın birlikte yaşayabilmesi, seyircinin söylenmeyeni de duyabilmesidir. Bu yüzden ironi, otoriter rejimlerin en sevmediği anlatım biçimlerinden biridir. Çünkü ironi, tek anlamlılığı reddeder. İktidarsa her zaman tek dil, tek bayrak ve tek anlam ister.

Deniz Göktaş aslında mizahın imkânlarıyla siyaseti yeniden kurdu. Didaktik olmadı, ajitasyona yaslanmadı. İnsanları zaten bildikleri ama uzun zamandır bakmaya cesaret edemedikleri bir gerçeklikle yeniden karşılaştırdı.  Ve politik gündem, uzun zamandır olmadığı kadar üstelik de gülümseterek dolaşıma girdi.

Aslında Deniz Göktaş'ın dilini sokakta mümkün kılan, hatırlayan herkeste gülümsemeyle karışık bir özlem bırakan bir kolektif deneyim vardı: Gezi Direnişi.

Başka türlü de olabiliyormuş: Gezi Direnişi

Geriye dönüp baktığımızda, Gezi Direnişi’nin en kalıcı mirası, sokağın dilini değiştirmesiydi. Şiir sokağa taşındı, duvar yazıları mizah dergilerinin sayfaları gibiydi, kostümler vardı, pankartlar şenlenmişti. Bağlama da vardı piyano da, halay da vardı semazen de, barikat da vardı konser de. İnsanlar slogan atıyor, sonra dans ediyor, sonra bir duvar yazısına gülüyor, sonra forumda sabahlıyordu. Duran adam, kırmızılı kadın, maskeli semazen, polisin önünde oturup kitap okuyan öğrenci…

Bu çeşitlilik, siyasetin tek sesliliğine de bir itiraz yükseltmekti. Tek tip sloganın yerine, çoğu aklımızda yer eden binlerce farklı cümle geçti. Tek tip eylem biçimi yerine estetikle yoğrulmuş bir yaratıcılık. Belki de ilk kez bu kadar kitlesel bir hareket, insanlara birbirlerine benzemeden birlikte olabileceklerini hissettirdi.

Walter Benjamin, faşizmin siyaseti estetize ettiğini, buna karşılık özgürleştirici siyasetin sanatı siyasallaştırması gerektiğini söyler. Bu ayrım bugün hâlâ güncelliğini koruyor. Otoriter rejimler devasa meydanları, tek tip bayrakları, aynı ritimde yürüyen kalabalıkları, tek sesli marşları, güç gösterisini sever ve kendi estetik anlayışıyla itaati görünür kılar.

Gezi bunun tam tersini yaptı. Sanatı siyasete alet etmedi, siyasetin kendisini yaratıcı bir pratiğe dönüştürdü. Bu yüzden Gezi'nin en yaratıcı ürünleri, uzun bildiriler yerine kısa, çarpıcı, mizahı yüksek duvar yazılarıydı. “Faşizme karşı omuz omuza” kadar tanıdık olan sloganların yanına, oyunbaz, gündelik ve yaratıcı cümleler eklendi. Gezi Direnişi insanları yalnızca bir hareketin destekçisi yapmadı, onun anlatıcısı hâline getirdi.

İroni, anlamı tamamlamayı okura ya da seyirciye bırakır, onu metnin ortağı hâline getirir.  Gezi'nin dili de böyleydi. Direnişin uyulması gereken, ilan edilmiş resmî bir üslubunu yoktu ama iktidar karşıtı bir direniş içinde kurulan, sokağın tüm renklerini yansıtan, didaktik olmayan, oyunbaz bir dili vardı. Bu yüzden Gezi Direnişi yenilmiş olsa da ürettiği dil yenilmedi.

Bugün Deniz Göktaş'ın sahnesinde duyduğumuz heyecanda, sosyal medyanın yaratıcı muhalefetinde, işçi direnişlerinin sahiciliğinde hâlâ Gezi'nin yankısını duyuyoruz. Çünkü toplumsal hafıza, uygun zemin bulduğunda yeniden canlanır.

Hakkını teslim etmek gereken iki örnek: Selahattin Demirtaş ve Sırrı Süreyya Önder

Türkiye siyasetinde kendi mahallesinin dışına taşabilen önemli iki örneğe de hakkını teslim etmek gerekir. Selahattin Demirtaş ve Sırrı Süreyya Önder, yıllarca hakkında konuşmanın bile cesaret gerektirdiği, devletin her türlü baskı aygıtıyla kuşattığı, toplumun önemli bir bölümünün yalnızca korku ve öfke üzerinden ilişki kurduğu meselelerin, her kesimle konuşulabilir olmasının zeminini yarattılar.

Türkiye’de meclis siyasetinin uzun yıllar boyunca alışık olduğu temsil biçimi ciddi, öfkeli, mesafeli, kendisiyle dalga geçmeyen siyasetçi modeliydi. Selahattin Demirtaş ve Sırrı Süreyya Önder, siyasetin soğuk kuralları içinde oynayan iki oyunbozan oldular.

Siyaset, duyulur olanın paylaşımını değiştiren bir müdahaledir. Bu açıdan bakıldığında Demirtaş ve Sırrı Süreyya'nın yaptığı şey yalnızca siyaseti konuşmak değildi, kamusal alanın sesini değiştirmekti. Devletin, siyasetçilerin, uzmanların, televizyon yorumcularının çarpıtarak anlattığı bir gerçeği, gündelik hayatın diliyle konuşulabilir hale getirdiler.  

Sırrı Süreyya'nın anlattığı bir anı ya da okuduğu bir şiir, uzun bir konuşmadan daha etkili oldu. Demirtaş'ın ironik yaklaşımları, sayfalarca analizden daha fazla tartışma yarattı. İşte bu yüzden otoriter rejimler mizahtan korkarlar. Çünkü mizah mesafeyi azaltır, yabancılığı kırar, korkuyu aşındırır ve tabu olanı gündelik konuşmanın konusu hâline getirir.

Deniz Göktaş'la aralarında görünmeyen benzerlik de siyasal gündemin etrafında yeni bir kamusal dil kurmalarıydı. İlk kez ortaklaşa konuşulabilir bir heyecan yaratan bu dil, siyasal dönüşüm ihtimalinin de kapısını aralıyordu. Çünkü bir fikir, insanlar onu birbirlerine anlatmaya başladıklarında toplumsallaşır, birlikte hareket etmeye başladıklarında siyasal bir güce dönüşür.

Sokaktan seslenen umut: Doruk Maden İşçileri

Son yılların en umut veren iki gündemi tereddütsüz Deniz Göktaş ve Doruk Maden işçilerinin direnişi oldu. Birisi sahnede, diğeri günlerce süren direnişle insanlara yeniden umudu hatırlattılar.

Doruk Maden işçilerinin farkı, uzun zamandır unuttuğumuz iki siyasal gerçeği aynı anda hatırlatmış olmalarıydı; örgütlü mücadelenin gücü ve bu mücadelenin temsil ve görünme biçimi. Üretimden gelen güçlerini kullanan işçilerin kararlılığı, örgütlü mücadeleye olan ihtiyacı da toplumsal hafızada yeniden canlandırdılar.

Uzun ve artık ezbere bildiğimiz bildiriler okumadılar. Kişisel hikâyelerini, kızgınlıklarını, yorgunluklarını, birbirlerine takılmalarını, kısacası mücadele eden insanı gösterdiler. Bürokratik sendikacılar yerine emek sömürüsünü iliklerine kadar yaşamış işçilerin sesinin duyulmasını sağladılar.

Deniz Göktaş tek başına çok büyük bir kültürel etki yarattı. Ama Doruk Maden işçileri bize başka bir gerçeği yeniden hatırlattı: Tarihi değiştiren, örgütlü mücadeledir.

Son yılların en umut veren iki gündemden biri, sert gerçekleri konuşturacak yeni bir alan açtı. Diğeri, o gerçeğin ancak örgütlü bir mücadeleyle siyasal bir güce dönüşebileceğini hatırlattı.

Yeni bir dünya kurabilmek için dönemin ruhunu kavramak

Bugün dönüp baktığımızda bütün bu örnekler aynı şeyi söylüyor. Deniz Göktaş'ın sahnesi de, Gezi'nin duvar yazıları da, Sırrı Süreyya'nın hikâyeleri de, Demirtaş'ın ironisi de, Doruk Maden işçilerinin direnişi de aynı siyasal gerçeğe işaret ediyor. Siyasal mücadele yalnızca doğruyu söyleme cesareti değildir. Aynı zamanda o doğruyu hangi dille, hangi estetikle ve hangi kültürel biçimlerle dolaşıma gireceği meselesidir. 

Antonio Gramsci, Hapishane Defterleri'nde iktidarın yalnızca polis, mahkeme ya da orduyla ayakta kalmadığını anlatır. İktidar, toplumun ön kabullerini belirleyen bir kültürel hegemonya kurabildiği ölçüde kalıcıdır. Bu yüzden siyasal mücadele yalnızca iktidarla sınırlı değildir. Yani kültür, siyasetin ta kendisidir. Mizah da, müzik de, sinema da, roman da, sahne de hatta sosyal medya da. Çünkü insanlar, dünyayla kurdukları ilişki biçimiyle değişir.

Yeni bir dünya kurmak için verilen siyasal mücadele, gerçeği görünür kılma çabasıyla sınırlandırılamaz. Güncel olanı iyi kavrayarak, onu güncel dile büründürmeyi gerektirir.

Biçim, içeriği alımlayıcıya uygun olarak görünür hale getiren en önemli araçtır. Aynı düşünce farklı bir dille söylendiğinde başka türlü anlaşılır, başka türlü hissedilir ve başka türlü hatırlanır. Çünkü siyasetin tarihi aynı zamanda hikâyelerin, şarkıların, afişlerin, duvar yazılarının, filmlerin de tarihidir. Ve kahkahaların. Bugün dönüp son yıllarda gerçekten geniş kesimlere ulaşabilen örneklere baktığımızda ilginç bir ortaklık görüyoruz.

Deniz Göktaş bir sahne gösterisiyle tüm ülkede gündem olmayı başardı. Sevilerek ya da sövülerek bütün evlere girdi, bütün masalarda baş köşeye oturdu.

Türkiye sol hareketinin bu meseleyi genel geçer söylemlerle konuşmaktan sıyrılıp, kendi eylem ve söylemlerinde biçim, estetik ve dil üzerine daha çok düşünmesi gerekiyor. Çünkü hiçbir düşünce, onu insanların gündelik yaşamına taşıyacak bir biçime dönüştürmeden yaygın bir karşılık bulmuyor.

Yirminci yüzyılın büyük bölümü boyunca devrimci siyaset programların, bildirilerin ve örgütlerin diliyle konuştu. Ama artık bunlar tek başına yetmiyor. Çünkü artık iletişim araçları değişti, temsil biçimleri değişti, bilgiye ulaşma biçimleri değişti, ikna olma biçimleri değişti. Ve belki en önemlisi, birlikte olma biçimleri değişti. Yeni yüzyılın ruhu da buralarda yatıyor.

Bugün, siyasetin kültürel boyutunu daha çok ciddiye almak ve kültürel hegemonyaya karşı, yeni kültürel biçimler üretmek gerekiyor.

Türkiye sol hareketi uzun zamandır olup bitenleri tekrar tekrar anlatarak siyaset yapıyor. Bildiriler yazıldı, sloganlar üretildi, çok doğru analizler yapıldı ama hiçbiri kendi mahallesinin dışındaki insanların gündelik hayatına sirayet edemedi.

Gezi Direnişi, Sırrı Süreyya Önder, Selahattin Demirtaş, Doruk Maden işçilerinin direnişi ve Deniz Göktaş. İlk bakışta birbirleriyle ilgisiz görünüyorlar. Ama hepsi çok benzer bir şey yaptılar. Hakikati eğip bükmediler ama anlatım biçimini değiştirdiler. Belki de yeni yüzyılın siyasal meselesi tam olarak burada yatıyor. Yeni bir dünyayı kurabilmek için hem yeni bir dil hem de o dil etrafında örgütlenebilecek ortak bağlar da kurmak gerekiyor.

Hakikatin görünür olması tek başına siyasal dönüşüm yaratmaz elbette. İnsanların harekete geçmesini sağlayan şey, yalnız olmadıklarını hissetmeleri, ortak bir özne olabileceklerinin güveni ve cesaretidir. Mizah, sanat ve kültür, bu noktada devreye girer, çıplak gerçeği estetik bir anlatıya dönüştürerek toplumsallaştırır ama örgütlü mücadeleyle buluşmadığı sürece yalnızca güçlü bir kamusal etki olarak kalır. Kalıcı bir siyasal güce dönüşebilmesi için o etkinin örgütlenmesi gerekir. Bunun yolu da kültürel mücadeleyle siyasal örgütlenme arasındaki bağın güçlü kurulmasından geçer.

Ez cümle, dönemin algoritmasını kavrayanlar yeni bir dünya kurmanın yolunu açacak. Ve elbette, “bir zincir yitirenler bir dünya kazanacak”. Bütün anlamlarıyla.

(SK/EMK)

Kaynakça

Mikhail Bakhtin. Rabelais ve Dünyası. Çev. Çiçek Öztek. Ayrıntı Yayınları, 2005.
Walter Benjamin. Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Yapıtı. Çev. Ogün Duman. Can Yayınları, 2015.
Henri Bergson. Gülme. Çev. Yaşar Avunç. Ayrıntı Yayınları, 1996.
Terry Eagleton. Mizah. Çev. Esen Tarım. Ayrıntı Yayınları, 2022.
Antonio Gramsci. Hapishane Defterleri. Çev. Adnan Cemgil. Belge Yayınları, 1986.
Beliz Güçbilmez. Sophokles'ten Stoppard'a İroni ve Dram Sanatı. Deniz Kitabevi, 2005.

Kaygı, anlamsız bir mahcubiyet ve kronik huzursuzluk. Bu hislerin oluşturduğu, tanımlanamayan ama “ötekilerin” aşina olduğu bir his vardır.

Sınıflı toplumla gelişen, kapitalizmde bir norm haline gelen eşitsiz toplumsal ilişkiler, ayrımcılık ve bir kalıba sıkıştırma zorunluluğunun sürekli çeperlere ittiği insanlara ön tanımlı gelir bu his. Kendini bilmeye başladığın anda hissetmeye başlarsın varlığını. Garip bir duygudur. Belki can sıkıntısı, belki heyecan. Belli bir bilince kavuşana kadar, biraz utanç.

Sonra anlarsın utancın kaynağının yeti çeşitliliğin olmadığını, utanılması gerekenin insanı normal kalıbına sokma çabası olduğunu.

Sen büyüdükçe bu garip his de büyür

Bu hisle adeta birlikte doğmuşuzdur. Sokakta oynayan çocukların arasına dâhil olmak isterken iki adımlık yolu yüzlerce adımda gidememek. Çünkü bir adım ileri atarken bu hissin yarattığı çekingenlikle iki adım geri gitmek ve sürekli bulunduğun yerde saymak zorunda kaldığını hissedersin.

Belki olumsuz bir davranışla karşılaşmayacaksındır ama elinde değildir bu garip duygudan kurtulmak. İnsanın bilinci maddi koşullarından bağımsız değildir ve senin bilincin bu hisleri haklı çıkaracak deneyimlerle yoğurulmuştur. Sen büyüdükçe bu garip his de büyür. Bir duygusal ilişki başlangıcında, iş başvurusunda, okul değiştirirken, bankaya giderken, hatta bazen sokağa çıkarken seninledir. Bir kere o yaratılmış “normal”in dışındaysan böyle bir döngüye mahkûm edilmeye çalışılırsın.

Sakatlar açısından bu hisleri tetikleyen ayrımcılığın kaynağını sağlamcılık oluşturur. Kabul edilmeme kaygısı, damgalanma, mikrosaldırgan davranışlar, ayrımcılık, bilinmezlik; bu hissi besleyen en büyük etkenlerdir.

Goffman’ın “damga” kitabındaki bir örnek durumu şöyle özetler: “Malum insanların kendi statülerine ilişkin hissettikleri belirsizlik, işe alınma mevzusu bir yana, geniş bir sosyal etkileşim yelpazesini kapsar. Kör, hasta, sağır, sakat olanlar; tanışılan yeni birinin tutumunun ne olacağından temas kurulana dek söz konusu tutumun ret mi yoksa kabul yönünde mi olacağından asla emin olamazlar. Ergen birinin, açık tenli bir siyahinin, ikinci kuşak bir göçmenin, erkeklerin baskın olduğu işlere girmiş bir kadının yaşadığı tam da budur.”

Teorik anlatım her zaman soğuktur. O nedenle canlı örnekleri tercih ederim. Çünkü en güzel anlatım yaşanmışlıklardan çıkar. Bir çocuğun okula kayıt olacağı sırada “acaba kabul edilecek miyim” kaygısı sıradanlaştırılamaz. İş başvurusunda “acaba niteliklerim gözetilecek mi” kaygısına alışmamalıyız. Bu tür örnekleri anlatıyoruz ama işin bir de mikrosaldırganlık kısmı var.

Bu belki içimizdeki hissi en çok besleyen, belki kabul edilmemekten bile daha çok etkileyen bir ayrımcılık. Zararsız görünse de çok zararlı. Çünkü direkt itibarsızlaştırıyor kişiyi ve nerede başımıza geleceği kestirilemiyor.

Ayrımcılık

Sokakta yürürken, romantik bir yemekte, bir sunum esnasında; kısacası her yerde karşımıza çıkabilir. Çünkü sağlamcılık biraz da kendini “normal” kabul eden tarafın, eksik ve kusurlu gördüğü tarafı itibarsızlaştırabilme konforudur. Toplum içinde yapamadığı her davranışı “eksik ve kusurlu” kabul edilene yapma “özgürlüğü” vardır ve bu “özgürlük” sağlamcının eksik ve kusurlu gördüğü kişi üzerindeki hegemonyasını pekiştirir.

“Sağlam” kişi başka alanlarda uğradığı yok sayılmanın yaşattığı aşağılanma hissini bu şekilde dengeler. O nedenle karşısındakinin itibarını bile düşünmeyerek, eşitsiz ilişkilerin tadını çıkarır. Yolda çocuğuyla yürüyen bir körün çocuğunun eline para sıkıştırır mesela durup dururken.

Çocuğun hislerini, çocuğun ebeveyniyle olan saygı ilişkisini zedeleyeceğini, kişilerin kendi çocuklarına mahcup olacağını bile düşünmeden. Mesela gayet ciddi bir ortamda, sakat birinin beden dokunulmazlığını hiçe sayarak seviyesiz şakalar yapmak.

Özetle kabullenilmeme hissi, itibarsızlaştırma, sıradan olma hakkının gaspı… Bunların tümü birikerek o tanımlayamadığım hissi yaratıyor. İnsanlar bu hissi hayatlarının her döneminde, hatta en güzel dönemlerinde bir gölge gibi taşımak zorunda bırakılıyor.

Yıldız Tar’ın bir yazısındaki şu cümle beni çok etkilemişti. Farklı yönlerden ötekileştirilsek de yaşadığımız ayrımcılığın benzer hisleri yarattığını bir kez daha anlamıştım. “Midemde kelebeklerin uçması gereken yaşlarda midem, başka bir hafızayı biriktiriyordu.”

Demek ki bizim yeni bir hafızaya ihtiyacımız var. Kaygıları, ayrımcılıkları içermeyen bir hafızaya. Eşit, erişilebilir ve özgür bir yaşamın deneyimleriyle kaygıların gölgesinin düşmediği bir hafızaya. Bu da ötekileştirildiğimiz noktalardan birbirimizi anlayarak birlikte mücadele etmekten geçiyor.

Ayrımcı deneyimleri ve kaygıları biriktirdiğimiz bir hafıza yerine kelebeklerin uçuşması hepimize iyi gelecek. Yeter ki kelebeklerin uçuşacağı alana ayrımcılığın yarattığı hislerin gölgesi düşmesin.

(BS/EMK)

Diyarbakır Galeria yapılar bütünü, hemen Büyükşehir Belediyesi hizmet binasının yanı başında yer alıyor. Eski yazlık Yıldız Sineması ve Ayyıldız Celal’in üç katlı binasının yerine 1990’lı yıllarda yapıldı.

6 Şubat 2023 depreminde artık oturulamayacak hâlde olduğu, yüz civarında can kaybının yaşandığı ve ağır hasar gerekçesiyle yıktırıldı. Şimdilerde yeniden yapım inşaatı başladı.

İşte o Diyar Galeria konut ve iş yapı inşaatı ile Büyükşehir Belediyesi arasında güzel bir park var. İnsanların soluk aldığı bir yeşil alan.

Hem eski Galeria binasının o beton fiziki görüntüsünü kısmen estetize eden hem de Belediye binasının pencereleri ile parkın arkasındaki eski Dedeman Oteli'nin ön görünüm alanına ferahlık veren güzel bir park.

O parkın altı da Diyar Galeria sakinleri için otopark olarak dizayn edilmişti yapı inşa edilirken.

Park, 2004 yılında Osman Baydemir’in Büyükşehir Belediye Başkanı olduğu ilk yıl açılmıştı. Açıldıktan sonra da parka isim konulmayıp kadınların parka isim vermesi önerilmiş. 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Dayanışma Günü'nde, “Diyarbakır Kadın Platformu”nun kararıyla da parkın adı “Şemse Allak Yaşam Parkı” olmuş ve tabelası da bizzat kadınlar tarafından parkın girişine çakılmıştı…

Peki, parka adı verilen kadın kimdi?

2002 yılında Mardin'de komşusunun tecavüzü sonrasında hamile kaldıktan sonra ailesinin recmettiği (taşlanarak öldürülen), 33 yaşında, 5 çocuk annesi bir kadındı Şemse Allak. Şemse Allak’ın cenazesi kaldırılıp defnedildikten sonra uzun süre kadınların “Alışmayacağız” protesto eylemlerine de vesile olmuştu.

O parkın açılışının üzerinden tam 22 yıl geçmiş. Şimdi, 2023 depremi sonrası Diyarbakır Galeria iş ve yaşam alanı inşaatı yeniden yapılıyor.

Umuyor ve diliyorum ki Galeria ile Büyükşehir Belediyesi arasında yer alan, Elazığ Caddesi'nin cephesine bakan ve trajik bir hikâyesi de olan, şiddete uğrayıp katledilmiş bir kadının adıyla anılan “Şemse Allak Yaşam Parkı”nın başına bir şey gelip de o da hafıza suikastına uğrayarak betona kurban edilmez.

Ben buradan yazmış olayım da Büyükşehir Belediyesi Eşbaşkanlarının, Park ve Bahçeler Biriminin, Çevre Koruma Daire Başkanlığının haberi olsun.

Ha, bir de 22 yıl evvel parka ad koymada müdahil olan şehrin kadın örgütlerinin bugün çok daha örgütlü ve güçlü temsiliyetleri olan muadilleri de hafıza tazelesin…

(ŞD/EMK)

Sovyet döneminin sona ermesiyle hür demokratik bir düzen beklentisi içine girilmiş Kırgızistan’da ne yazık ki gericiler din faktörüne dayanarak bilhassa kadınları baskı altında tutmayı sürdürebiliyor.

Kadınların halen erkeğe hizmet etmesi beklenen varlık muamelesine tabi tutulması yetmezmiş gibi, toplumsal cinsiyet eşitliği talepleri muhafazakârların adeta asabını bozuyor.

Ev içi şiddet vakaları sık sık tekrarlanırken sokakta yürüyen bir kadının güpegündüz kaçırılması ve defalarca tecavüze uğramış bedeninin katledilmiş olarak bulunması vaziyetin ne kadar vahim olduğunu ispatlıyor.

Farkındalık düzeyi gayet yüksek, isyankâr genç kadın Zere Asilbek erken yaşta gidişata dur diyebilmek amacıyla müziğe sarılmış ve pop müzik aracılığıyla ister istemez feminist bir provokatöre dönüşmüş.

Tabii ki cesaretinde iyi eğitimli, aydın görüşlü ve köklü bir Kırgız ailesinin ferdi olarak yetişmiş olmasının payı yüksek, lakin bu imtiyazlı durum tutucular tarafından Zere’nin “Batı Ajanı” klişesiyle damgalanmasına yol açmış.

Ülkede eski kafalılığın siyasi iktidar tarafından da sömürülmesi sonucunda başına buyruk cüretkâr bir kadının kadın haklarından bahsetmesi, kadınlara reva görülenleri ön plana çıkarması, kadınlar arası bir dayanışma hareketine ilham vermesi yalnız Zere’nin lanetlemesine yol açmamış, şiddetin sıradanlaştırıldığı çağımızda ölüm tehditleri almasına da sebep olmuş.

Müzik siyasidir

"Özgür Kırgızistan’ın Özgür Kızı (A free daughter of free Kyrgyzstan)" adlı belgesel mütevazı tavrıyla, özgürleşmesi beklenen Orta Asya Türki Cumhuriyetlerinden birine usulca nüfuz etmemize imkân tanıyor. Filmin yönetmen, senaryo yazarı, sinematografi hanelerinde adını gördüğümüz kadın sinemacı Leigh lacobucci aynı zamanda belgeselin montajı ve müziğine de katkıda bulunmuş. 2025 İsviçre yapımı 65 dakikalık belgesel DOC NYC festivalinde dünya prömiyerini gerçekleştirdikten sonra Slamdance, Solothurn, One World Prag, Lahey Movies that Matter, Berlin İnsan Hakları Film Festivali ve Raindance’e dahil oldu.

Cinsiyetler arası eşitliğe direnen ücra diyarın kısmi de olsa röntgenini çeken belgeselde Zere’nin müzik videolarıyla harmanlanmış gündelik hayat sekansları kahramanımızın samimiyetine inancımızı sağlamlaştırırken dayanışmanın gücünü bir kez daha tenimizde hissediyoruz.

16 yaşından itibaren muhtelif STK’lerde aktif rol alarak küresel haksızlıklara karşı mücadeleye dahil olmuş Zere içindekileri dışa vurabilmek için akabinde müziğe sarılmış.

Sevimli kahramanımız Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan’ın ortak projesi Manas Üniversitesi'ndeki eğitimini üçüncü senesinden itibaren terk etmiş, aktivizmiyle sanatsal dışavurumlarını birleştirmeye endekslenmiş.  

Cüretkâr sayılan kostümüyle yer aldığı "Kız" adlı ilk videosu yayınladığında izlenme rekorları kırmış, lakin klip gericilerin millî hassasiyetlerini zedelemiş ve muhakkak ki utanç verici bulunmuş. Zere’nin polise ihbar ettiği ölüm tehditlerinin birinde kendisinden videoyu derhal yayından kaldırması ve Kırgız halkından özür dilemesi bekleniyormuş.

Bu arada Zere hem peformanslarını sergilemek hem de eğitimini pekiştirmek için Avrupa’daki muhtelif memleketler dahil dünyanın birçok köşesine seyahat etmiş.

Yemezler!

Zamanla kendini geliştiren Zere’nin popüler müzik stilleriyle geleneksel Kırgız motiflerini iç içe geçirdiğini de görüyoruz.

Orta Asya bağımsız müzik piyasasında kendine yer edinmiş olan, cesur olduğu kadar kırılgan kahramanımız kadına yönelik şiddeti afişe ederken sokakta erkeklerin kadınlara sarkıntılık etme alışkanlığının altını çizmeyi de ihmal etmiyor.

Belgeselde ebeveyninin kendisine nasıl destek olduğunu, bilhassa zor anlarında koşulsuzca yanında durduğunu gördükçe dünyanın sadece kötü niyetli örümcek kafalılardan müteşekkil olmadığını hatırlayıp rahatlıyoruz.

8 Mart Kadınlar Günü için Bişkek’in geniş bir meydanında barışçıl mesajlarını iletmeye girişmiş, Zere dahil küçük bir kadın grubunun başına gelenler baskıcı iktidarların ezikliğini de layıkıyla ispatlıyor.

Kadınların aydınlık saçan faaliyetlerine yüzü maskeli iri yarı bazı çapulcuların kaba kuvvetle müdahale etmesi ve klasik provokatör tavırları takınarak savunmasız kadınları hırpalamasının ardından sahneye güvenlik kuvvetleri çıkıyor.

Sanki kabahatli olanlar kadınlarmış gibi saldırganları boşvererek polisin kadınları yaka paça götürmesi aslında gezegenin muhtelif diyarlarından herhangi bir farkı olmayan baskıcı Kırgızistan iktidarının  iktidarsızlığını bir kez daha gözümüze sokuyor.

Erkek egemen statükoyu devirmek için nice tehlikelere göğüs geren başına buyruk kahramanımız Zere dahil dünyanın direnişçi kadınlarıyla gücümüzü birleştirmemizin zamanı geldi de geçiyor.

(RL/EMK)

 “Ben insan sevmiyorum”, “düz yaşamak istiyorum”, “bana ne onun sorunlarından gitsin psikologa”, “para her şeydir”, “okuyup da ne yapacağım”, “fazla düşünme”, “al gitsin” ve daha nice çoğaltılabilir dikte kelime ve cümleler. Dillere pelesenk olan, kişinin kabulü olup olmadığını bilmeden söylediği bu cümlelere sırf bu yüzden, sırf yaygınca kullanımından dolayı şüpheyle bakmalı.  

“Ben insan sevmiyorum” klişesinin ardında kendini iyi ve özel hissetme yanılgılı algısı gözlenir. Kendini sıradanın ötesine geçirme arzusunda olan, özel hissetmenin yegane cümlesi olarak “ben insan sevmiyorum” der.

Genel kalabalığın içinden çekilerek bir yığın ünlü figürün cümlelerinin ve duruşlarının ardına sığınan, olmadığına özentiyle kendini özdeşleştiren, okumadığı filozof ve yazarların gündelik yaşamdaki bazı görünümlerini taklit ederek sıradanın ötesine geçmeye çalışan insanın zavallı trajedisidir bu.

"Düz yaşamak istiyorum"

Yürüyüşü, giyimi, sigarayı tutuş şekli öykünmeden ibaret, ulaşamadığı kendi yüce varlığını hiç olmazsa bu haliyle yüzeysel ve temsili yaşatmakla yetinir. Görsel duyumun baskınlığı bu görüntüyü genelin gözünde bir düzeyde de olsa kabul edilir kılar. Böylelikle kısmi bir onay ile toplum içinde bir varoluş yakalamaya çalışır insan. 

“İnsan sevmiyorum” diyerek ayırt etmeksizin kalabalıktan çekilerek yalnızlaşan insan, ötekinde varoluşunu görme ve kendini keşfetme gücünden mahrum kalarak potansiyeline ulaşma şansını da kaybeder. Ve bu klişe cümleyi her gün söyleye söyleye zihnine kazıyan insan, gittikçe insani değerlerden uzaklaşan bencil, despotik, zalim ve hayvani sınırları aşamayan düzeye geriler.

Şu kısacık hayatta keder ve dertten uzak, “ben mi kurtaracağım” klişesinin ardına “düz yaşamak istiyorum” klişesini ekler insan.

Kurtarılması gerekenin ne olduğunu sorgulamaz, düz yaşamın esasen ne olduğu konusunda hiçbir fikri yoktur. Kahramanlık arketipini kendinden çeken insan, sanki kendisinden beklenen oymuş gibi çoğunluğu kurtarmanın zorluğundan bahisle ya da küçük tahakküm alanlarındaki gücü ispata dayalı yanılsamalı kahramanlıkla bir sapma daha yaşar.

Oysa bilmez; en büyük kahramanlığın kendi varoluşunu keşfetmek, kendini çekip çıkarmak olduğunu. Ve bu kendini bilme, kendine ulaşma hâlinin zorluğu, “düz yaşamak istiyorum” klişesiyle genele teslim olma hâline dönüşür. Cesaretin kırıldığı noktada, zoru ve kaosu reddederek insan kendi düzlüğünden vazgeçer. Oysa en çok kendine ulaşan, yaşamının öznesi hâline geçen insan, düz yaşamın keyfindedir. Ve bu kahramanlığa ulaşamayan tebaa karakteri, gıptayla bakıp da yüceliğine erişemediği insanı kendi karanlığına çekerek yok etmek ister.

“Düz yaşamak istiyorum” diyen korkaklar “düz yaşamı seçen” cesurları toplumda algı yanılsaması yaratarak yalnızlaştırmak ve tekrar kendine yabancılaştırmak isteyerek kendi tebaa görünümlerini perdeler. Düz yaşanan her eylemi lanetleyerek günahlar cehennemine iter.

“Bana ne onun sorunlarından gitsin psikologa” klişesi pandemi sonrasında “temassızlıkla” popülaritesine artırarak umursamaz insanın dilinde tekrarlanıp durur. Ve bir klişeyle daha çağın insani krizlerinden bencillik dalga dalga yayılır topluma.

Ötekini ret

Günlük tekrar ve tüketimle fiziken-zihnen yorgun karmaşa insan, sadeliği ötekinden uzaklaşmakta, dayanışmadan çekilmekte bulmaya çalışır. Kendine sahte cool görünümlü bir özellik katarak toplumda görünmeye çalışır.

İyileşmenin bir aradalıkta, anın içindeki sahnelerde ve keşiflerde, gerçek bir iletişim ve etkileşimde, neşeli arkadaşlıkta olduğunu bilmez. Bir araya gelemeyecek kadar yorgun ve bezgindir, buluşmanın çağırıcısı olmayacak kadar ötekine karşı gururludur.

Toplumdaki hiçleşme karşısında ötekini redle kendini bulmaya çalışır. Ret ile ötekinin gözünde çıtayı yükseltip onaylandığı yanılgısını yaşar. Başkasının sorunlarıyla ilgilenince hizmet ilişkisinin hizmetlisi olacağı algısıyla ötekinden uzaklaşır. Ve bu dil ile örülen tuzak ağlar av gibi düşürür insanı. Daha çok çalışma, daha çok para kazanma ve harcama şeklindeki döngüsel kölelik, ötekini redle kolaylaşır. “Para her şeydir” çünkü. 

Mutluluk, iyi hissetme, tedavi, onarılma, konfor vb. yanılsamalı arzular bu klişe yanılsamalı cümlenin ardına sığınarak tatmin edilmeye çalışılır.

Gerçek bir etkileşim ve duygudaşlık yerine durmadan sanal sepetine eklediği eşyalar için “Al gitsin” der yanındaki suni arkadaş. “Düşünme, al gitsin”. Bu bazen kabul edilebilir olsa da günün herhangi bir zaman diliminde sürekli tekrarlanan bu davranış tuzak haline dönüşmüştür artık.

Gerçek bir mutluluk ve iyileşme yakalayamayan insan paranın ve satın almalı tüketimin tuzağında her gün eriyerek gerçekliğini yitirir. Tedavi edilemeyen bir hastaya dönüştürür kendini. 

Ve “arkadaş” da yanılsamalı bir iyiniyetle tuzağa çeken satıcı ajan karaktere dönüşür adeta. Gerçek mutluluk anlarını işaret eden, sahnelere çekmek isteyen arkadaş ise ya kıskanandır ya da “düşünen bir fazlalık (!)”. Eşyanın fazlalığı düşünceliyi fazlalık haline getirir o vakit.

“Fazla düşünme” diyen iyimser arkadaş (!) tüketim dostu rahat severde kendi düşkünlüğünü görerek gerilimini boşaltır. Ve böylece zemini tüketim olan ilişkiler de birbiri içinde tekrarlanan ve değer katmayan davranışlarla tükenir.

İnsan hasta varlık mı?

Fazla düşünen insanın aşkın varlığına ulaşamadıkça, kendisi için tehlike ve karmaşaymış gibi yanılsamaya kapılır. Onu daha da aşma cesareti olmadığından kolaycı “fazla düşünme” nasihatıyla aklına üstünlük kurmak ister. 

Düşünen insan kendi varlığında kalıp akıl üzerinden rekabete girişmeyecek mütevazilikteyken, “fazla düşünme” diyen nasihat verme aklıyla gururlandırır kendini. Ve böylelikle yanılsamalı klişe cümleyle suni değer katar aklına.

Dönüp dönüp insanı hasta bir varlık haline dönüştürmese, kaostan kaçınıyorum derken cehaletin ve kötülüğün ördüğü kaosa itilmese belki muteber olurdu o umursamaz ve düşüncesiz, klişelerle örülü yaşam.

Ama düşünceyi, farkındalığı ve muhakemeyi yitiren insan, küçük bir yaşam kımıltısında derin çukurunu kazıp mezarına atlar. Sevdiklerini yanlarında gömdüren Tanrılar gibi kötülüklerini “Okuyup da ne yapacağım” diyen kibirleriyle inşa ederler.

Öz kaynağını keşfeden insanlar, tebaa sürünün yeni klişesi “kendine öyle bir karakter yaratmış” küçümsemesine maruz bırakılarak bir de hayal dünyasındaymış saptırmasıyla gerçekliğinden koparılmak istenir. Yaşamı kendinde kucaklamanın bedelidir bu.

(YPT/EMK)

15 Mayıs 1919, işgalci Yunanistan ordusunun İzmir’e çıkışı… Onların deyimiyle “Küçük Asya Seferi”nin veya sonuçları itibariyle “Küçük Asya Felaketi”nin başlangıç tarihi. Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı yenik düşmüş, ülke galip devletler tarafından paylaşılmaktadır. Bir zamanlar ilkokullarda “aslında biz yenilmedik ama peşinden gittiğimiz Almanlar yenildiği için biz de yenilmiş sayıldık” gibi bir versiyonu anlatılırdı. Şimdi nasıl anlatılıyor acaba?

İzmirliler her yıl 15 Mayıs’ı, o gün şehit düşenleri, Konak Meydanı’ndaki “İlk Kurşun” anıtı önünde yapılan anma töreniyle hatırlıyor, hatırlatıyor… Yine bir İzmir – Selanik karşılaştırması yapalım. İki kentte yaşanan iki önemli olayın kahramanlarının adı, rastlantıya bakın ki aynı. Ama aralarında tam tersine bir karşıtlık var.

İki kentte iki farklı Hasan Tahsin

Selanik’i 1912’de Yunan ordusuna teslim eden Hasan Tahsin Paşa (1845-1918), İzmir’deki kahramanımız ise işgalci Yunan ordusuna ilk kurşunu attığı söylenen şehit gazeteci Hasan Tahsin’dir.

Hasan Tahsin Paşa “vatana ihanet”le suçlanır ve İstanbul tarafından gıyabında idama mahkûm edilir. Geçmiş yıllarda bianet’te yayımlanan bir yazımda, Paşa hakkında ayrıntılı bilgiler bulabilirsiniz. Genel kanı, Osmanlı’dan kalma bir “vatan haini” olduğu yönündedir ama o koşullar altında başka seçeneği olabilir miydi acaba? Öte yandan Yunanistan’da ulusal kahraman düzeyinde itibar görmüştür, görmektedir.

Gazeteci Hasan Tahsin, Selanik kökenlidir. 1888 yılında orada doğmuş büyümüş, Mustafa Kemal’in okuduğu Şemsi Efendi Okulu’nda okumuş, idadiyi bitirdikten sonra İttihat Terakki tarafından hukuk eğitimi için Fransa’ya gönderilmiş, Osmanlı’nın “derin devlet” örgütü Teşkilat-ı Mahsusa’da görev almıştır. Aktif bir siyasal eylemcidir. Hatta örgütün tetikçilerinden denilmektedir. İşgalden bir yıl önce İzmir’e gelmiş, işgale karşı direnişi savunan Hukuk-ı Beşer gazetesini yayınlamaktaydı.

İzmir Konak Meydanı’nda 1974 yılında açılışı dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk tarafından yapılan “İlk Kurşun” anıtı, işgalcilere karşı ilk kurşunu atanın gazeteci Hasan Tahsin olduğu görüşüne bir ölçüde resmiyet kazandırmıştır. İşgal günü İzmir’de, Kordonboyu ve çevresinde çıkan kargaşada şehit edilenlerin arasında Hasan Tahsin de vardır. Bu konuda kimse farklı düşünmemektedir ama konu “İlk Kurşun”a gelince, üzerinde uzlaşılmış bir ortak görüş yoktur. Görüşler, yazılanlar, söylenenler oldukça farklıdır.

Toplumsal olaylara, özellikle örgütlü olmayan, zamanında kayıt altına alınmamış toplumsal eylemlere ilişkin anlatılanlar farklı olabiliyor. Duyduklarını ikinci elden aktaranların tanıklıkları daha da farklılaşabiliyor. Galiba geçmişten söz edenler çoğu kez pek nesnel olamıyor. Olayları farklı anlatabiliyorlar, eski deyimle “maksat bir ama rivayet muhtelif”. Bir bakıma maksat da farklı olabiliyor belki.

“Tarihi yeniden kurma çabası”

“İlk kurşun” konusunda farklı görüşleri, tartışmaları derleyen geniş bir çalışmayı Dokuz Eylül Üniversitesi’nden Dr. Mithat Kadri Vural yapmış. Dr. Vural’ın “Hasan Tahsin ve ‘İlk Kurşun’ Üzerine Bir Literatür Analizi” başlıklı makalesi akademik bir çalışmanın ötesinde, tarihi olaylar üzerine söz söylemek isteyen akademi dışı yazarlara da en azından yöntem olarak yol gösterebilecek zenginlikte. Dr. Vural çalışmasının sonunda şöyle diyor:

“Hasan Tahsin ve ‘ilk kurşun’ meselesi Türkiye’de tarihçilerden daha ziyade özellikle gazeteciler olmak üzerine çeşitli unsurların söz söylediği bir konu halini almıştır. Dolayısıyla birçok çalışmada; bilimsel kaygı ve tarihsel araştırma yöntemleri yerine, mesleki ve ideolojik yakınlık üzerinden ‘tarihi yeniden kurma’ çabasına girişilmiş ve bu durum bir misyon faaliyeti olarak görülmüştür. İşin aslı birçok araştırmacı, Hasan Tahsin ve ‘ilk kurşun’ arasındaki ilişkiyi çalışmamıza konu olan eserler üzerinden kurup, ilgili yayınları kaynak olarak gösterirken bu durumu gözden kaçırmıştır.”

Sanırım Yalçın Küçük, neredeyse her konuda olduğu gibi Hasan Tahsin ve “İlk Kurşun” konusunda da en aykırı görüşleri ileri sürmüştür. Dr. Vural, literatür taramasında nedense Yalçın Küçük’e yer vermemiş. İlginçtir, sağ kanattan bir yazar, Yalçın Küçük’ü geçtiğimiz nisan ayında ölümünün ardından o aykırı görüşleri ile hatırlıyordu.

Niye tarihi bir olay ille de getirilip bir kahramana bağlanıyor? Sanırım sorun kolektifliği önemsemeyen bir toplum kültüründe. Neden işgale karşı direnişler ardı ardına yurdun farklı farklı yörelerinde ortaya çıktı, çok sayıda şehit verdik denilemiyor? Neden bu direnişlere ilişkin toplu anıtlar, kolektif anma alışkanlığı yok? Belki topluma egemen olan “tek adam” anlayışının izleri denilebilir buna.

Dörtyol, Ayvalık ve Urla’da atılan ilk kurşunlar

İzmir’in dışında “İlk kurşun bizim burada atıldı” diyen başka kentler de var. Örneğin silahlı direnişin 19 Aralık 1918’de işgalci Fransız ordusuna karşı Dörtyol, Karakese köyünde Mehmet Kara (1894-1968) ve arkadaşları tarafından başlatıldığı anlatılıyor. Kentte bir “İlk Kurşun” anıtı var ve her yıl 19 Aralık’ta yapılan törenlerle anılıyor olay.

Erdoğan Sorguç’un Dörtyol Belediyesi tarafından yayımlanan “İlk Kurşun’un Seyir Defteri 1918-2014” adlı kitabının alt başlığı “Kamu ve medya desteği ile bir ‘efsane’nin inşaası’. Kitap “İlk Kurşun” tartışmalarına yeni bir boyut kazandırabilecek nitelikte olmalı.

Bir “İlk Kurşun” anıtı da Ayvalık’ta var. Anıt tek kişilik, Cumhuriyet’in kurucu kadrolarından Ali Çetinkaya’nın (1877-1949) büstü ve bir kitabeden oluşuyor. Her yıl olduğu gibi bu yıl da 29 Mayıs günü bu anıt önünde resmi anma töreni düzenlenmiş. Anıtın kitabesinde şöyle deniliyor: “İstiklal Savaşında Ayvalık’ta 172. Alay Komutanlığı yapan, Yunanlılara karşı ilk resmi kurşunu atan vatansever büyük Afyonlu Ali Çetinkaya anısına.” Kitabedeki “ilk resmi kurşun” ve “Büyük Afyonlu” sözleri dikkati çekiyor. Kentler arasında bir tartışmaya yol açmamak için böyle yazılmış herhalde.

Bu “İlk Kurşun” anlatılarına bizim Urla’dan da bir katkı geldi. Urla’nın yerel gazetesi Pencere’de geçtiğimiz mayıs ayında yayımlanan “Urla Ateşi” başlıklı yazıda, İzmir işgalinin ertesi günü Urla’da direnişin başladığı anlatılıyordu. Halk gider 173. Alay Komutanı Yarbay Kazım Bey’in kapısını çalar, “Komutanım böyle eli kolu bağlı duramayız. Direnmek gerek” der. Komutan alçak sesle “Top Tepesindeki depoda 120 tüfek var” diye yanıt verir. Deponun kapısını kıran halk, tüfekleri alır. Kadınlar cephane taşır, gençler mevzilere yerleşir. “Urla’da ilk Kuvayı Milliye kıvılcımı böyle doğdu. Her sokak bir direniş hattıydı. Urla bir kasaba değil bir kale oldu” diyor yazar. Bizden aktarması.

Eski bir söylencenin yapay zekâ ile yenilenmesi

Geçen ay YouTube’ta Yunan ordusunun İzmir işgali ile ilişkilendirilmiş, gerçekleri hiç dikkate almayan, kurgunun da ötesinde tarihi gerçekleri karmakarışık hale getiren kısa bir video dolaşmaya başladı. Video şöyle tanıtılıyor:

“Anadolu halkına ateş etmeyi reddeden 200 Yunan askeri... Onlar, işgale katılmayı kabul etmediler ve ‘Anadolu halkı bizim kardeşimizdir’ diyerek tarihin en dikkat çekici vicdan hareketlerinden birine imza attılar. Peki bu karar onları neden idama götürdü? Kurşuna dizilirken neden hep bir ağızdan ‘Yaşasın İsyan!’ diye haykırdılar? Tarihin tozlu sayfalarında kalan bu çarpıcı olayın detaylarını videoda keşfedin.”

İnsan, böylesi ancak “yapay zekâ” ile yapılabilir diyor. Aslında 10 yıl kadar önce İzmir’de başlatılmış, şimdilerde artık hatırlanmayan bir söylencenin, Alman Nazilerinin 1944 Bir Mayıs’ında Atina’da kurşuna dizdiği 200 komünistin infazına ilişkin yeni ortaya çıkan görüntülerle “zenginleştirilmiş” bir versiyonu.

200 sayısı tutuyor, kurşuna dizilenler komünist mi evet, eh bu kadarı yeter demişler anlaşılan. Video çok takdir toplamış, “Komünistler işte böyle kahramandır… Bu askerlerin anıtı dikilmelidir…” diyenler var. Bir iki izleyici de “Yahu bu uydurma, inanmayın” demiş ama etkili olamamış.

Videoyu imal edenlerin hakkını yemeyelim, etik kurallara uymayı ihmal etmemişler. Hani bazı ambalajlarda kolay kolay göremeyeceğiniz son tüketim tarihleri vardır ya, biraz kurcalayınca öyle bir açıklamaya rastlıyorsunuz videonun sunumunda. “Bu içerik nasıl oluşturuldu?” diyorlar ve yanıtlıyorlar: “Yapay zekâyla oluşturuldu. Sesler veya görseller değiştirildi ya da tamamen yapay şekilde oluşturuldu.” Meraklısı için bunun nasıl bir şey olduğu uzun uzun anlatılıyor. Ama anlamak için bilgi işlem ustası olmak gerekiyor.

İşgal sırasında “Biz Türk kardeşlerimize ateş etmeyiz” dedikleri için İzmir İnciraltı’nda kurşuna dizildiği söylenen 200 Yunan komünist öyküsü bir ara çok ilgi çekiyordu. Anma törenleri yapılıyor, denize çelenkler bırakılıyordu.

Foti Benlisoy’un 2014 yılında İstos Yayınları’ndan çıkan, 2019’da ikinci baskısı yapılan “Kahramanlar, Kurbanlar, Direnişçiler” adlı kitabının alt başlığı, “Milli Mücadele’de Yunan Ordusu’nda Komünist Propaganda, Grev ve İsyan (1919-1922)”. Kitap, Benlisoy’un özgün belgeler üzerinde yaptığı ayrıntılı bir çalışma. Benlisoy, ordu içinde özellikle komünistler tarafından yürütülen savaş karşıtı propaganda ve eylemlerin yaygın olduğunu ama 200 komünist askerin kurşuna dizilmesi gibi bir kitlesel infaz hakkında herhangi bir tarihsel kayıt görmediğini söylüyor.

Altı yıl önce bianet’te yayımlanan “Bir Şair Söylencesi” başlıklı yazımda bu konuda ayrıntılı bilgiler bulabilirsiniz. Bu arada Yunanistan Komünist Partisi KKE’nin geçmişi belgeleme konusunda çok ciddi olduğunu hatırlatmak isterim. Partinin günlük yayın organı Rizospastis gazetesinin 19 Ağustos 2012 günlü haftalık ekinde, parti politikaları açısından tarihi süreç içinde Küçük Asya Seferi / Bozgunu genişçe anlatılıyor. Orada da öyle toplu bir infazdan söz edilmiyor. (Kaynak Yunanca, ama artık yapay zekâ ile yaptıracağınız çeviri size yardımcı olabiliyor. Ben öyle yaptım!)

NAZİ KOLEKSİYONUNDAN MEZATA

Yunanistan’da 1944’te kurşuna dizilen 200 komünistin fotoğrafları

16 Şubat 2026

Brecht ne demiş?

Sonuçta; insanların kentlerini, kasabalarını Milli Mücadele ile ilişkilendirerek hatırlamaları, hatırlatmaları, bu uğurda verdikleri şehitleri anıtlaştırmaları elbette önemlidir. Bu anıtlar; bazı kentlerimizde meydanlara oturtulan kavun, karpuz, salatalık, çaydanlık, pişmaniye, selfie çeken şehzade heykellerinden elbette çok daha anlamlıdır.

Sorun sanırım tarihsel olaylara nesnel bakıştan uzaklaşma, somut gerçeklere değil de kimilerinin gönlünden geçenlere öncelik veren çakma bir tarih söylencesi üretme sorumsuzluğudur. Kuşkusuz tarihsel olaylar üzerinden kurmaca roman, hikâye yazılabilir, film yapılabilir. Ama kurmaca ürünün “belgesel” görünümünde yayınlanması etik bir tutum olmamalı.

Bugün ülkede ve dünyada yaşadığımız çoğu olay karşısında artık pek “bu kadarı da olmaz” demiyoruz. Tekrarlanan olaylar kanıksanıyor. Örneğin Trump veya benzeri politikacılar, onların sözcüleri konuşurken bir epik tiyatro seyrediyorum gibi geliyor insana. Ama önemli bir eksiklik var. Epik tiyatroda, izleyici kendini kaptırıp gerçeklerden uzaklaşmasın diye uygulanan bir “yabancılaştırma efekti” söz konusudur. Örneğin arada sırada sahneye elinde davuluyla biri çıkar “ya işte sizi her gün böyle kandırıyorlar” diye izleyiciyi uyandırır, silkeler deyim yerindeyse. İşte bizde bu eksik galiba.

Gelin epik tiyatro demişken Bertolt Brecht’in bir sözü ile bitirelim:“İhtiyacımız olan şey, yeni yeni kahramanlar yaratmak değil, kahramanlara ihtiyacı olmayan bir toplum yaratmaktır.”

(AŞ/VC)

"Sevgi beni patakladı, tecavüz etti."

Precious bu cümleyi kurana kadar uzun yıllar geçmişti. Suskunluğu korkaklık değil, hayatta kalma biçimiydi. Ama o cümle bir kez kurulduğunda geri alınamazdı, çünkü Precious artık başkasının anlattığı biri değil, kendi hikâyesinin öznesiydi. Bu yazı, o özneliğin nasıl inşa edildiğini kesişimsel feminist perspektiften ele alıyor.

“Sapphire'in Push” adlı romandan uyarlanan film, Türkiye'de “Acı Bir Hayat Öyküsü” adıyla gösterime girdi.

Kitap birebir yaşanmış bir hayat hikâyesi olmasa da, yazarın Harlem'de okuma-yazma eğitmeni olarak çalıştığı dönemde bizzat şahit olduğu gerçek öğrenci deneyimlerinden ve öğrencilerinden aldığı itiraflardan güçlü bir şekilde esinlenilerek kurgulanmıştır.

Film güçlü bir dram olmanın ötesinde, kesişimselliği soyut bir teori olmaktan çıkarıp gözümüzün önüne seren nadir sinematografik eserlerden biridir.

Lee Daniels'in 2009 yapımı filmi, feminist teorinin en kritik kavramlarından biri olan kesişimselliği tek bir bedenin üzerinden görünür kılıyor. Irk, cinsiyet, sınıf, beden, yaş ve şiddet; ayrı ayrı sorunlar değil, birbirini besleyen bir sistem olarak karşımıza çıkıyor.

Precious filminin ilk sahnesinden itibaren, geleneksel sinemanın kadını "arzu nesnesi" haline getiren kalıplarının yıkıldığını izleriz.

Ana akım güzellik standartlarının tamamen dışında konumlandırılan Precious, kendi hikâyesinin bizzat anlatıcısı olarak karşımıza çıkar; onu "nesne" konumunda değil, kendi hayatının "anlatıcı öznesi" olarak görürüz.

Precious'un dış sesi; bedeni, sınıfı, ırkı, yaşı ve cinsiyeti nedeniyle hem kamusal hem özel alanda susması emredilen kadının, en azından kendi hikâyesinin anlatısında iktidarı ele almış olduğunu gösterir. Precious bize filmin daha başında bu trajedinin bir kurbanı değil, kendi hayatını anlatan bir anlatıcı/özne olduğunu izleme olanağı sağlar. Bu tercih tesadüf değildir; ezilmişliği başkasının ağzından değil, bizzat yaşayanın sesinden duymak, feminist teorinin en temel taleplerinden biridir.

Çarpışma noktası

Kimberlé Crenshaw'ın 1989'da geliştirdiği “kesişimsellik” kavramı feminist teoride bir kırılma noktası olmuştur. Bu kavram farklı ayrımcılık biçimleri olan cinsiyetçilik, ırkçılık, sınıfsal eşitsizlik, bedensel normlar ve yaş kategorisinin aynı anda işleyerek çoklu bir baskı ürettiğini söyler. Precious’un yaşamı, bu kavramın ete kemiğe bürünmüş halidir.

Irksal kimliği nedeniyle beyaz normların dışında kalan, obez bedeniyle güzellik ideallerinden dışlanan ve kadın kimliğiyle cinsel şiddetin hedefi hâline gelen Precious, hiçbir alanda tam bir “insan” sayılmaz. O, toplumun hem mağduru hem de sessizleştirilmiş öznesidir. Kocadost’a göre: "Kesişimsellik cinsiyet, cinsel yönelim, sınıf, ırk, ulus, engellilik ve yaş/kuşak gibi kategorilerin birbirinden bağımsız kategoriler olarak ele alınamayacağını vurgulayan bir yaklaşımdır.

Karmaşık toplumsal eşitsizliklerin bu farklı tahakküm hatlarının iç içe geçmesiyle oluştuğunu tespit eder ve bunu tek bir teorik ve metodolojik çerçevede analiz etmeye çalışır". Precious'un hikâyesi bu tanımın neredeyse birebir sinemaya yansımasıdır.

Crenshaw bu kavramı açıklarken güçlü bir imge kullanır: Siyah bir kadın, birden fazla yönden gelen trafiğin tam ortasında duran bir kavşaktadır. Avcil'in aktardığı üzere: "Ayrımcılık, kavşaktaki trafik gibi aynı anda birden fazla yönden akıyor olabilir. Kavşakta bir kazanın meydana gelmesi durumunda bu kaza herhangi tek bir yönden gelen arabalardan kaynaklanabileceği gibi tüm yönlerden aynı anda gelen arabalardan da kaynaklanmış olabilir".

Precious tam bu kavşaktadır. Ona çarpan yalnızca ırkçılık değil, yalnızca yoksulluk değil, yalnızca cinsiyetçilik değil, yalnızca bedensel durumu değildir ya da yaş/kuşak kategorisi değildir; hepsi aynı anda, aynı noktada çarpmaktadır.

Kocadost'un aktardığı üzere: "Kesişimsellik; cinsel, ırksal, sınıfsal farklı tahakküm sistemlerinin birbirleriyle ilişkisini ve işleyişini anlamaya, bu farklı ezilme biçimlerine maruz kalan kadınların farklılıklarını gören bir feminizm kurmaya yönelik teorik ve politik çabaların bir sonucudur". Precious’a yönelik baskı da tek bir kaynaktan gelmiyor; birden fazla sistemin aynı anda, aynı bedende ürettiği bir yıkım olarak karşımıza çıkıyor.

Precious on altı yaşında, siyah, yoksul, obez ve okuma yazma bilmeyen genç bir kadındır. Bu dört özellik bile başlı başına dört ayrı dışlanma sistemine karşılık gelir. Ama film burada durmaz.

Filmde tüm bu zorlukların üstüne aile içi şiddet, ensest, hamilelik ve HIV tanısı da eklenir. Avcil’e göre: "Kesişimsel deneyim, ırkçılık ve cinsiyetçiliğin toplamından daha büyüktür; kesişimselliği hesaba katmayan herhangi bir analiz, siyah kadınların maruz kaldığı ikincil konuma itilme biçimini ele almakta yetersiz kalır". Precious, bu yetersizliğin tam ortasında durmaktadır, hepsinin birden kesiştiği noktada, kendine özgü ve katmanlı bir baskı deneyimi yaşayan biri olarak karşımızda konumlanır.

Precious'un bedeni bu sistemlerin kesiştiği bir kavşaktır. Yaşı onu korumasız kılmıştır; on altı yaşında henüz çocuktur ve yetişkinlerin sisteminin içinde savunmasızdır. Sınıfı onu görünmez kılmış; yoksulluk eğitime erişimini kapatmış, sistem onun için bir kapı açmamıştır.

Irkı onu çifte görünmez kılmıştır; feminist harekette de ırkçılık karşıtı harekette de "tipik özne" değildir. Cinsiyeti onu sessizleştirmiştir; hem evde hem okulda hem sokakta susması ve itaat etmesi beklenmiştir. Bedeni damgalanmış; egemen güzellik normlarının dışında, her yerde dışlanma konusu olan bir beden olarak işaretlenmiştir.

Avcil'in belirttiği üzere: "Kadınlar sahip oldukları biyolojik farkların 'kültürel yorumlanmasından' ötürü erkekler karşısında ikincil konuma itilmektedir; bu gerçeklik, kadınların ekonomik, siyasal, sosyal ve kültürel alanlarda eşit hak taleplerinin önünü kesmektedir". Precious için bu ikincilleştirme salt cinsiyetten kaynaklanmaz; ırk, sınıf, yaş, ve bedenle birleşerek katmerlenir.

Ama filmin en ağır katmanı evdir. Barut Bektaş’ın aktarmasıyla: "Feminist perspektif cinsel istismarı, toplumsal düzenden beslenen ve hâkim güç ilişkilerinin bir tezahürü olan şiddet biçimi olarak ele almaktadır".

Precious'un babası ona defalarca tecavüz etmiştir. Ev, toplumun güvenli alan olarak kodladığı mekândır; bu da şiddeti daha da görünmez kılar. Barut Bektaş’a göre: "Ensest vakalarında özellikle istismarın gizlenmesi, aile birliğinin bozulmaması, ailenin imajının ve sosyal çevredeki ilişkilerinin zarar görmemesi birincil kaygılardır". Precious'un uzun yıllar boyunca süren sessizliği bu dinamikten kaynaklanmaktadır.

Filmdeki anne figürü de bu şiddet üreten yapının ayrılmaz parçasıdır. Precious'un annesi kızını korumak yerine şiddete ortak olmuştur. Barut Bektaş bu örüntüyü şöyle açıklar: "Ataerkil düşünce sistemi ve cinsiyetçi bakış açısı bu noktada da özellikle yalnızca anneye rol ve sorumluluklar yüklemektedir". Anne hem mağdur hem de ataerkil sistemin sürdürücüsü konumuna sıkıştırılmıştır; kızını koruyamamasının sorumluluğu yalnızca ona yüklenir, oysa sistemi yaratan ve sürdüren erkek iktidarı görünmez kalır.

Barut Bektaş’ın ifadesiyle: "Cinsel istismardan hayatta kalanların ezici bir çoğunluğunun kadın, faillerin ise göz ardı edilemeyecek kadar önemli bir çoğunluğunun erkek olması, konuya erkek egemen bir toplumdaki kadın baskısının bir tezahürü olarak bakmayı elzem kılmaktadır". Tüm bu katmanlar birbirini pekiştirir ve üretir. Yaş, ırk, sınıf, cinsiyet ve beden faktörlerinin hiçbiri ayrı ele alınamaz.

Precious'a tek bir haksızlık yapılmamıştır; sistematik, katmanlı ve birbirini besleyen bir görünmezleştirme vardır. Kocadost'un ifadesiyle: "Çoklu ezilmeye maruz kalan öznelerin deneyimleri ve kimlik oluşumları, bu farklı deneyimler arasında kurulacak dayanışma ve geniş ittifaklar siyasetinin imkânları feminist özne tartışmalarının merkezine taşınmıştır". Precious'un hikâyesi tam da bu merkezin hareket imgesidir.

Tüm bu olumsuz tabloya rağmen film karamsar bir sonla bitmez. Precious alternatif bir okula başlar ve okula adım attığında, öğretmeni Ms. Rain onu ilk kez bir insan olarak gördüğünde, bu sistematik baskı ve şiddet döngüsünde bir kırılma yaşanır.

Precious yazmaya başlar. Yazmak, onun için basit bir şey değildir; var olduğunu, düşündüğünü, hissettiğini ve hepsinden önemlisi hayatta kalmaktan fazlasını hak ettiğini kanıtlama biçimidir.

Barut Bektaş'ın aktardığı üzere: "Kadınlar, kendilerini mağdur olarak tanımlanmaktan ziyade yaşadıkları olumsuz çocukluk deneyiminden çıkıp kurtulmaya çalışan ve mücadelelerine katkı sunan bireyler olarak tanımlanmak istemektedirler". Precious'un dönüşümü de tam olarak budur; mağduriyet kimliğini reddeder ve kendi anlatısının öznesi olarak ayağa kalkar.

Üstelik bu dönüşüm tek bir eksenin değişmesiyle gerçekleşmez: Eğitim, dayanışma, görülme, fark edilme ve kendi bedenini olduğu gibi kabullenmekle gerçekleşir. Baskı nasıl katmanlıysa dayanışma ve direniş de öyle katmanlıdır.

Film kapanırken, Precious, annesiyle yüzleşmiş, HIV pozitif olduğunu öğrenmiş, iki çocuğuyla sistemin tam ortasında ayaktadır. Ama artık başkasının anlattığı biri değildir.

"Sevgi beni patakladı, tecavüz etti" cümlesi artık yalnızca bir itiraf değil, bir öznenin kendi gerçeğine sahip çıkma, kendi sesini geri alma biçimidir. Ve bu, kesişimsel feminist teorinin soyut kavramlarla değil, yaşanmış bir bedenin içinden anlatılabileceğinin en güçlü göstergelerinden biridir.

(HÇ/EMK)

Kaynakça

Avcil, C. (2020). Kesişimsellik: Feminizmde Kapsam Genişlemesine Doğru. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 12(4), 1290-1312. https://doi.org/10.26791/sarkiat.801766

Barut Bektaş, B. (2023). Feminist Perspektiften Cinsel İstismar ve Sosyal Hizmet Müdahalesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (57), 413-428. https://doi.org/10.30794/pausbed.1213523

Kocadost, B. (2021). Kesişimsellik. Feminist Bellek. https://feministbellek.org/kesisimsellik/

Daniels, L. (Yönetmen). (2009). Precious: Based on the Novel "Push" by Sapphire [Film]. Lee Daniels Entertainment; Smokewood Entertainment Group.

https://www.npr.org/2009/11/06/120176695/sapphires-story-how-push-became-precious

Lübnan’ın başkenti Beyrut’ta savaşın iki farklı yüzünü yansıtan “Ne Tirez Pas!” (Ateş etmeyin!) fotoğraf sergisi, 4 Haziran’da Beyoğlu Mawaa Kafe’de açıldı. Sergi, temmuz ayında da devam edecek.

2020 Beyrut Limanı patlamasının izlerinden 6 Mayıs 2026 tarihli İsrail ordusunun hava saldırısında zarar gören yapılara uzanan yirmi farklı karenin yer aldığı serginin en dikkat çekici yanlarından biri, afişte de belirtildiği üzere, çalışmanın İmran’ın Hizbullah mensuplarınca gözaltına alınmasının ardından yarım kalmış olması.

Yıllarca fotoğrafla ilgilenmesine rağmen uzun süredir fotoğraf makinesiyle aktif bir ilişki kurmadığını belirten İmran, bugün kendisini bir fotoğrafçı olarak tanımlamadığını söylüyor. Fotoğrafla kurduğu ilişkiyi ise iki temel üzerine kuruyor: İlki, fotoğrafın belgeleme gücüne duyduğu güven; ikincisi ise politik tavrını en güçlü şekilde ifade edebildiği alanlardan birinin fotoğraf olduğunu düşünmesi. Bu belgeleme gücüne duyduğu inanç ve bölgede uzun yıllardır süren savaşlara yakından tanıklık etme isteği, onu bu yolculuğa çıkaran en önemli motivasyonlar olmuş.

İmran’la hem Beyrut’taki tanıklık sürecini hem de gözaltında yaşadıklarını konuştuk.

Beyrut’un bitmeyen savaş tarihi

Dünyada birçok savaş sürerken neden Beyrut’u seçtiniz? 

Savaşa tanıklık etme isteği çıkış sebebim. Sosyal medyada gördüğümüz enkaz fotoğraflarıyla canlı gördüğümüz enkazın yaşattığı hissiyat çok farklı. Niçin Beyrut? Aslında iki sebebi var. 1975’ten bu yana baktığımızda bile 1990’a kadar süren bir iç savaş var. 1990’dan sonra 1993’te İsrail operasyonu var Güney Beyrut’a. 1996’da yine İsrail operasyonu var. 2006’da Hizbullah-İsrail savaşı var. Yani sürekli üz yılda bir, bir savaş ve çatışma yaşayan bir şehir. Bir sebebi bu, buradaki tarihsel birikimi az çok bildiğim için Beyrut’a gitmek istedim. İkinci gidiş sebebim ise bütün savaşların bir gerçeği: Ülkenin sermayedarları, zenginleri sanki hiç savaş yokmuş gibi hayatlarına devam edebiliyorlar. Aslında hepimizin bildiği bu çelişkinin daha yakinen, daha bir anda gerçekleşeceğini bildiğim için biraz da Beyrut’a gitmeyi istedim.

Yıkım ve gündelik yaşam yan yana

Afişte Beyrut’u bir yanda barlar, kafeler eğlenen insanlar; diğer yanda kurşun izleriyle kaplı binalar ve bombardıman olarak betimliyorsunuz. Hangi anların fotoğraflanmaya değer olduğuna nasıl karar verdiniz?

Aslında biraz önce bahsettiğim gibi, belli bir kısmın savaş yokmuş gibi hayatlarına devam edebilmesindeki çelişki Beyrut’ta yüksek. Savaş gerçekliğini belgelemek için çıktığım bu yol yüzlerce kare sundu. Asıl zorlandığım şey deklanşöre basmak değil, hangi fotoğrafları seçeceğime karar vermekti. Beyrut’ta yalnızca sokakta yürürken bile yüzlerce fotoğraf karesiyle karşılaşıyorsunuz. Turistik fotoğraflardan bahsetmiyorum. Bir bina kurşun izleri taşıyor, tarihsel bir yapı, politik bir imge ya da daha yeni bombalanmış bir yer. Bunu Beyrut’un her yerinde; merkezinde de banliyölerinde de içinde de dışında da görebilirsiniz. 

Savaş bölgesinde telefonla tanıklık

Sergideki fotoğrafların bir kısmını “dikkat çekmeden telefonla” çektiğinizi belirtmişsiniz afişte. Aktif savaş bölgesinde telefonla fotoğraf çekmek belgeleme pratiğinizi nasıl etkiledi?

Önce neden telefon kullandığımı anlatayım. Herhangi bir basın kartım yok ve o telefonla çektiğim fotoğraflar aktif savaş bölgesinde çekildi. Hatta fotoğrafların bir kısmı İsrail’in mayıs başındaki saldırılarından hemen sonra çekildi. Aktif savaş bölgesinde büyük bir fotoğraf makinesiyle gezmek, özellikle Ortadoğu gibi bir yerde biraz delilik de gibi, ki telefonla çekerken bile yakalandım zaten çok uzun sürmedi. Yani bir tercih değil zorunluluktan kaynaklı aslında. Bu sebeple istediğim kadrajların hepsini de kuramadım.

Gözaltıyla yarım kalan tanıklık

Çalışmanızın Hizbullah tarafından gerçekleştirilen bir gözaltı nedeniyle yarım kaldığını belirttiniz. Gözaltında neler yaşadınız?

Sokakta fotoğraf çektiğim anda bir kişi motorla önüme kırdı ve beni "gözaltına" aldı. Arapça konuşuyordu, haliyle dil bariyerine takıldım. Üç farklı yerde beş ayrı kişi tarafından sorgulanmak beni biraz zorladı. Hep şu açıklamayı yaptım: “Fotoğrafla ilgileniyorum, amacım buradaki yaşanılan şeye tanıklık etmek.’ Dilden dolayı anlaşılamadığımı düşündüğüm anlarda kafam karıştı, onların da kafasının karıştığını hissettim. Herhangi bir kötü muamele görmedim. Hizbullah’ın nasıl bir yapılanması var tam olarak bilmiyorum ama sonradan bana “Şu an bir çetenin elinde değilsin, Hizbullah’ın elindesin. Biz bunu kendimizi ve ailemizi korumak için yapıyoruz.” gibi bir açıklama yaptılar. Olabildiğince de iyi davrandılar aslında diyebilirim. Telefonlarım, fotoğraf makinemdeki fotoğraflar belki beş on tur incelendi. Orada asıl suçlandığım şey ajan olup olmadığımdı sanırım. Çünkü bir yerde, “İsrail sizin telefonlarınızdan fotoğrafları alıyor.” gibi bir şey söylediler. İnsanların, halkın yüzünün biraz belirgin olduğu fotoğrafları sildiler. Onun dışındaki fotoğraflarıma dokunulmadı. Zaten onun dışındaki fotoğraflarım genelde hasar görmüş bina ve enkaz fotoğraflarıydı.

Gözaltı süreci ve sonrasında yaşananlar, Beyrut’taki hafıza oluşturma ve belgeleme sürecinizi nasıl etkiledi? 

O insanları anlıyorum. Savaşın ortasında biri bir yerlerin fotoğrafını çekiyor ve bu insanlar şu an dünyanın en vurucu gücü İsrail’e karşı savaşıyorlar. İsrail’in istihbaratına karşı savaşıyorlar, en yüksek teknolojiye karşı savaşıyorlar. O yüzden bunu yapmak zorundalar bence. Kendilerini korumak için böyle büyük bir güçle savaşırken her şeyi kontrol etmeliler. Açıkçası gözaltına alınacağımı biliyordum ama bunun bu kadar kısa sürede olacağını tahmin etmiyordum. Oraya giderken taksici de uyardı. Bir mahalleye girerken oradaki manava, “Sizce burada fotoğraf çekmem sakıncalı mı?” diye sormuştum. “Tabii ki de.” demişti bana. Orada tanıştığım insanlar da “Gitme, böyle olacak.” dedi. Beklediğimden hızlı olduğu için biraz yarım kaldı çalışma diyebilirim. Bırakılırken bana şunu söylediler: “Buralarda böyle gezme. Biz seni tanıyoruz ama burası çok büyük bir mahalle aslında. Buradan çıktığında devam edersen seni başka biri alacak.” 

Beyrut’ta toplam bir hafta kaldım, dört günü çalışmayla geçti. Amacım Beyrut’ta eğer gözaltına alınmazsam, ki bu çok düşük bir ihtimaldi benim için, belki Güney Lübnan’a inmekti.  İstanbul’a döndüğümde düşündüm: ‘Elimdekiler bunlar, kafamdaki yarım kaldı, bununla ne yapmalıyım?’ En son içimde kalmasın dedim, bir tanıklık var sonuçta. ‘Bu tanıklığı yansıtabiliyor muyum? Tamam, biraz da olsa yansıtabiliyorum’ dediğim için yarım da olsa sergilemek, göstermek istedim.”

“Ne Tirez Pas!”, “Don’t Shoot!”, “Ateş Etmeyin!”

Sergiye adını veren “Ne Tirez Pas!” (Ateş Etmeyin!) Fransızca bir ifade. Sergiye neden bu adı vermeyi tercih ettiniz? 

Lübnan çok uzun yıllar Fransa’nın sömürgesi altındaydı. Fransa kültürel anlamda da sömürgeciliğini yayan bir ülke. Zaten Beyrut mimarisine baktığınızda tamamıyla Fransız mimarisini görüyorsunuz. Halk arasında da Fransızca çok yaygın, yani ana dilleri gibi Fransızca konuşuluyor belli başlı bölgelerde özellikle. Serginin adını Fransızca seçmemin sebeplerinden biri buydu. Bir de 1975-1990 iç savaşı sırasında gazetecilerin giydikleri beyaz tişörtlerin sırtında şey yazarmış: “Ne tirez pas!”, “Don’t shoot!”, bir de Arapça olarak “Ateş Etmeyin!”. O dönemin bir simgesi haline gelmiş. Bu adı hem iç savaşa hem de oradaki sömürgeciliğin yarattığı sonuçlara değinmek için seçtim.

Fotoğrafın hafızası

Belgelediğiniz savaş kalıntılarının, unutturulmak istenen gerçekleri hatırlatmakta nasıl bir rol oynadığını düşünüyorsunuz? 

Aslında bu biraz fotoğrafın gücüne inanmakla alakalı. Fotoğraf bu konuda çok güçlü bir alan. Hafızamızı korumak ve yaşadığımızı bir anlamda hissetmek için başvurduğumuz ilk araçlardan biri oluyor fotoğraf. Bazen bir buzdolabının üstünde kullanıyoruz, bazen yatağımızın kenarında bir fotoğraf oluyor; arabamızda, kitabımızın arasında, bazen cüzdanımızda... Burada bütün mesele fotoğrafın unutturulmak istenen gerçekleri hatırlatmaktaki gücü. Bütün insanlar aslında fotoğraflarla temas halindeyiz. Fiziksel bir basım aracı olarak kullanılması da aslında fotoğrafı biraz daha ön plana çıkarıyor. Şu an bütün tartışmalar gazetelerin biteceği, her şeyin dijitalleşeceği yönünde. Tüm bu tartışmalar içinde fotoğrafın ne olursa olsun fiziksel olarak da korunabilecek bir hafıza biçimi olduğunu düşünüyorum.

Canlı bir müze olarak Beyrut

Afişte Beyrut için “Canlı bir müze gibi. Tüm sertliğiyle.” diyorsunuz. Bu sergiden çıkan bir ziyaretçinin kafasında Beyrut’a dair nasıl bir imge kalmasını umuyorsunuz? Bu serginin ardından aynı hafıza hattını takip eden yeni bir çalışma planlıyor musunuz?

Beyrut böyle canlı bir müze gibi. Yıllardır süren savaş ve çatışmalar, çeşitli İsrail saldırıları… 3 yılda bir saldırıya maruz kalmış bir şehir. Yıkılmış yapılar, terk edilmiş binalar, bir daha açılmamak üzere kapanmış kepenkler... Yolda yürüdüğünüzde bunlara şahit oluyorsunuz. Sanki cidden bir müzeye girmişsiniz ve müzeyi geziyormuşsunuz gibi. Tüm Ortadoğu savaşlara maruz kalıyor daha doğrusu ama Beyrut’u benim için bir tık daha diğer savaş bölgelerinden ayıran şey insanların orada savaşla yaşamı ortak kurmaları. İnsanlar savaş bölgesinde yaşamını sürdürüyorlar, göçmüyorlar çok aksi bir durum olmadığı sürece. Ziyaretçiler sergiden çıktığında bunu hissedebiliyorlarsa, bunu hissettirebiliyorsam “Tamam, olmuştur. diyebilirim. Başka çalışmalara başlamak için hala daha Beyrut’tayım hissiyat olarak. Ama neden olmasın dünya bunun için yeterince malzeme sunuyor maalesef. Son olarak söyleyebilirim ki doygunlukla ayrıldım Beyrut’tan, acısıyla tatlısıyla.

(NK/NÖ)

Kadir İnanır'ın ardından Türkiye'nin ortak hafızasının da önemli bir parçası uğurlandı. Onun yaşamını yitirmesiyle birlikte farklı siyasal görüşlerden, kuşaklardan ve toplumsal kesimlerden insanların aynı duyguda buluşması, bir yıldızın kaybının ötesinde bir anlam taşıyordu. Bu ortak yas, İnanır'ın yüzüyle, sesiyle, bakışıyla, temsil ettiği değerlerle ve yıllar içinde geçirdiği dönüşümle Türkiye'nin duygusal dünyasında nasıl kök saldığını yeniden görünür kıldı.

Öte yandan İnanır'ın hikâyesi, yıllar içinde barıştan, halkların birlikte yaşamından ve demokratik çözümden yana aldığı açık tutum; yıldız kimliği ile kamusal sorumluluğu birbirinden ayırmayan bir çizgi oluşturdu.

Sinema kuramcısı ve akademisyen Prof. Dr. Umut Tümay Arslan ile Kadir İnanır'ın ardında bıraktığı kültürel-politik mirası konuştuk.

“İnanır, Türkiye’nin duygusal hafızasını taşıyordu”

Geçtiğimiz günlerde Kadir İnanır'ı kaybettik. Ardından toplumun çok farklı kesimlerinde ortak bir yas duygusu oluştu. Bu ortak yas bize hem onun sinemadaki yerine hem de Türkiye'nin kültürel hafızasına dair ne söylüyor?

Ortak yasın gücü yalnızca büyük bir yıldızın kaybından kaynaklanmıyor olsa gerek. Kadir İnanır birkaç kuşağın gündelik hayatına, duygusal dünyasına ve toplumsal hayallerine eşlik etmiş nadir figürlerden biri. Sırrı Süreyya Önder'in vurguladığı gibi, insanlar onu sadece filmlerinden değil; repliklerinden, fotoğraflarından, şiir okuyuşundan, hatta aynaya bakışından tanıyorlardı. ^[1] Bir başka deyişle, İnanır yalnızca izlenen bir oyuncu değil, Türkiye'nin duygusal hafızasının taşıyıcılarından biriydi. Bir sebep bu olabilir.

Bir başka sebep yıldız olgusuyla ilgili. Yıldız, toplumların ortak arzularının, arzulama ve görme biçimlerinin kristalleştiği bir beden. İnanır'ın ardından farklı siyasal ve kültürel kesimlerde ortaya çıkan ortak yas, Türkiye'nin parçalanmış kamusal alanında hâlâ ortak duygulanım alanları bulunduğunu gösteriyor. İnsanlar yalnızca bir sanatçıyı değil, kendi gençliklerini, aile hafızalarını, sinema salonlarını ve kaybolmuş bir ortak dünyayı da uğurluyorlar. Ama diğer yandan bu ortak yasın onarıcı gelecek olasılıklarını hatırlatan bir yanı var. Kadir İnanır, başka bir erkeklik, Türklük, yıldızlık olabileceğini de gösteren bir toplumsal figür oldu.

“Bir yıldızın yolculuğu, toplumun erotikasını da anlatır”

Kadir İnanır çoğu zaman "Yeşilçam'ın son büyük jönlerinden biri" olarak anılıyor. Türkiye sineması açısından Kadir İnanır'ı benzersiz kılan neydi? Onu döneminin diğer yıldızlarından ayıran temel özellik sizce neydi?

Bir yıldıza baktığımızda, bir yıldızın yolculuğuna baktığımızda, o toplumun erotikasını da tanıyabiliyoruz. Zevk alanını ve birbirine bağlanmayı itaat ve tahakküm ilişkileri mi kuruyor, yoksa daha çoğul, karşılıklı, yatay ve eşitlikçi zevk ağları mı söz konusu? İnanır'ın yıldız imgesi, daha doğru bir ifadeyle, yıldız olarak yolculuğu tek istikametli değil. 1968’de filmlerde oynamaya başlıyor, ama yıldız olarak yolculuğunun başlangıcına Karagözlüm (Atıf Yılmaz, 1970) yerleştirilebilir. Bu filmin yönetmeni Atıf Yılmaz da, filmin diğer yıldızı Türkan Şoray da aslında çoğul istikametli yolculuklar yapıyorlar.

Özellikle 1970’lerin sol popülizmi Yeşilçam’ın ses ve görüntü peyzajını da değiştiriyor, ama burada kurtarıcı kahraman erkeklik ve patriyarkal toplumsal değerlerle sol değerler arasında bir eklemlenme de var. Kadir İnanır’ın oynadığı İki Kızgın Adam (Ertem Göreç, 1976) gibi filmler akla gelebilir. Bu konuyu Bu Kabuslar Neden Cemil’de daha uzun anlatmıştım. Diğer yandan çözülme ve dönüşüm de var. 1970’lerin sol kültürel ve politik dünyası duygulara, arzulara, toplumsal muhayyileye nüfuz ediyor.

“Kadir İnanır, Türkiye erkekliğinin farklı hallerini taşıyordu.”

Kadir İnanır’ın yolculuğuna odaklanarak düşünürsek, Türkan Şoray’ın yönettiği Dönüş (1972) ve Bodrum Hakimi (1976) filmlerinde oynuyor. Her iki film de kadınların sinemasını kavrayabilmek açısından geri dönüp bakmaya, içine dalıp düşünmeye değer filmler. Bütün o bakma-bakılma, etkin-edilgen ikilikleri etrafında örülmüş arzu ekonomisine de içeriden müdahaleler. Hatta Dönüş’teki erkeklere yönelen öfke ve kadın dehşeti dikkate değerdir; iki erkek de ölür ve kadınlar arası bağ hayatta kalan ve bakıma muhtaç bebek üzerinden kurulur. 1970’leri Şerif Gören’in yönettiği filmlerle kapatıyor diyebiliriz.

Bu dönemin filmlerinde o ikili hali görmek mümkün. Bir yandan mesela Utanç (Atıf Yılmaz, 1978) gibi eski arzu ekonomisini devam ettirmeye çalışan ama devam ettiremediğini de kendi içinde gösteren filmler, diğer yandan ise İstanbul 79 (Orhan Aksoy, 1979) gibi değişimi erkeklik üzerine düşünerek yapan, kimi zaman sürçen, kimi zaman savunmacı, sert bir dile savrulan, kimi zamansa değişimi kabullenen filmler.

Soruya dönecek olursak: 1970’lerin sinemasında yıldızların hepsi bu sol muhayyilenin çekim alanına girdi. Ama sürdüren, dönüşen, başka yerlere açılmaya devam eden, kitlelerin arzularının peşine takılan değil, kitleleri başka arzuların, olasılıkların peşine düşürmenin yollarına bakan Türkan Şoray, Yılmaz Güney, Tarık Akan ve Kadir İnanır oldu. Bu yolculukların da düz çizgisel olmadığını vurgulamak gerekir. Kadir İnanır’ın yıldız olarak bedeni, yüzü, yolculuğu, Türkiye erkekliğinin farklı tarihsel, psişik, politik hallerini bir arada taşıyor.

“İmgesinde Türklük perdesinin üretimi ve yırtılması var”

Kadir İnanır'ın filmografisine baktığımızda Yeşilçam'ın dönüşümünü de izliyoruz. Melodramlardan toplumcu gerçekçi filmlere, 1980 sonrasının kırılmalarından yeni sinema dönemine kadar uzanan bu uzun kariyer, Türkiye sinemasının hangi değişimlerini görünür kılıyor?

İnanır'ın yıldız olarak yolculuğunu Türkiye sinemasının yolculuğuyla birlikte okumak mümkün elbette. Yeşilçam melodramlarının vaat ettiği bütünlüklü ve homojen bir biz hikâyesinin sınıfla, cinsiyetle, etnik kimlikle yırtılmasının hikâyesi olarak. Bu idealleştirmeye dayalı, öz-böbürlenmeci ve belirli konularda susmaya yeminli bütünlük hikâyesini “Türklük perdesi” olarak kavramsallaştırıyorum. Dolayısıyla Kadir İnanır imgesinde hem bu perdenin üretim hikayesi hem de onun yırtılmasının hikayesi var. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin fiziksel, psikolojik şiddet ve korkuyla bastırdığı bir toplumsallık içinde 1970’lerdeki çözülme 1980’lerde başka çatlaklardan politik tutku olarak toplumsal alana sızacak.

Atıf Yılmaz’ın bu dönem filmlerini kapsayan duygulanım dünyası içinde düşünebileceğimiz Bir Yudum Sevgi (1984) Kadir İnanır ve Hale Soygazi’nin başrollerde olduğu fevkalade bir film. Senaryosunda Latife Tekin’in imzası var. Utanç’ta bitmiş ama sürdürülmeye çalışılan arzu ekonomisi burada fırlatılıp atılmış. Diğer bir deyişle, hissedilebilir olanın çerçevesi değişiyor. İki işçinin hikayesi bu dünyanın içinden bir sahnelemeyle perdede. Gülsün Karamustafa bu filmde sanat yönetmeni/yapım tasarımcısı olarak çalışıyor.

Dönemin filmlerinde toplumsal hayatta sesleri yükselen kadınların bakışlarının, arzularının, tutkularının izleri görülür. Herhalde bu dönemin Atıf Yılmaz’ını Deniz Türkali’den, Müjde Ar’dan, böyle bir kadınlar coğrafyasından ayrı düşünmek imkânsız. Bu Kadir İnanır için de geçerli olmalı. Fakat yine vurgulamalıyım ki bu düz çizgisel bir hikâye değil. Tıpkı psikotoplumsal dönüşümler gibi regresyonlar da içeriyor.

“Kadir İnanır imgesi, kadirizmi de taşıyordu”

Kadir İnanır’ın bir de 1990’ların sonlarında zirve yapan kadirizmi de aynı imgede taşıdığını unutmamak gerek. Belki Melih Gülgen’in yönettiği Tatar Ramazan’larla da pekişen, adaletli, fedakâr, adaleti gerekirse tek başına sağlayan, delikanlı, maço, kurtarıcı erkek fantazileri. Türkiye toplumunun arzu dünyasında güçlü bir yere sahip bu fantazi. Öyle ki kadirizm fantazisiyle kadın oyuncuların (Buket Saygı ve Sanem Çelik) sınırlarını ve haysiyetlerini tanımama hakkını kendinde bulduğu iki vaka da onun yıldız yolculuğunun içinde ^{[2] .}

Eğer yıldız yolculuğu burada bitseydi ona dair anlatacak bir şeyim de kalmazdı açıkçası. Türklük perdesiyle başlayan, bir yerlerde onun yırtıklarına doğru açılan ama sonra onu erkeklikle sürekli yamayan bir oyunculuk serencamı. Fakat hikâye burada bitmedi.

“Kadir İnanır, kadirizmi geride bırakabildi”

Kadir İnanır'ın canlandırdığı erkek karakterler güçlü, mağrur ve cesur oldukları kadar kırılgan, yaralı ve duygusal yönleriyle de hafızalara kazındı. Bugünden geriye baktığımızda, bu karakterler Türkiye toplumunun kendine bakışını nasıl etkiledi?

Anlatmaya çalıştığım gibi, bu ikiliği ya da işte çeşitli erkeklik hallerini bir arada görmemizi mümkün kılan bir filmografisi var ve bu Türkiye’nin psikotoplumsal dönüşümüyle birlikte okunabilecek bir hikâye. Türkiye erkekliğinin baskın hallerini de korkularını ve dönüşüm olasılıklarını da onun yıldız serüveninde takip etmek mümkün. Bir yanda kahraman-kurtarıcı erkek fantazisini ayakta tutan filmler varsa, diğer yanda Kırık Bir Aşk Hikayesi (Ömer Kavur, 1981), Ah Güzel İstanbul (Ömer Kavur, 1981), Bir Yudum Sevgi (Atıf Yılmaz, 1984) gibi filmleri var.

Kadirizmi geride bırakan, Türklük perdesinin kıyıya, çerçevenin dışına ittiği gerçekliklere doğru açılan, toplumsal adaletin imkânlarının peşine düşen bir yıldız olarak tamamlıyor hikâyesini. Yani onun yıldız imgesi, sadece kaybedilmiş bir şeyleri değil dönüşüm imkânlarını da içeriyor. Kadirizmin tümüyle geride kalmasında oyuncu Jülide Kural’la birlikteliğinin, yol arkadaşlığının etkisi ihmal edilemez, sanıyorum. Ama şu da var: kadınlardan öğrenmeye, kadınlar coğrafyasına açıklığı Kadir İnanır da sahiplenmiş olmalı ki kadirizmi gömebilmiş, geride bırakabilmiş.

“Politik mirası, siyasi pozisyonundan daha fazlasını ifade ediyor”

Ayrıca İnanır'ın dönüşümü, Türkiye'deki erkeklik kültürü açısından da dikkat çekici. Racon kesen, fiziksel güç kullanan, gerektiğinde şiddete başvuran erkekleri canlandıran bir yıldızın dönüşerek barışı, diyalogu ve demokratik çözümü savunmaya kendini adayan etik-politik bir konumu sahiplenmesi. Şiddet üretme kapasitesi üzerinden tanımlanan erkekliğin şiddetin sona ermesi talebi üzerinden yeniden tanımlanır hale gelmesi. Mağrur ve otoriter erkeklik hallerinden etik-politik sorumluluk alan bir erkeklik haline geçiş. İnanır'ın politik duruşunun değeri de burada yatıyor olabilir.

Bu nedenle Kadir İnanır'ın politik mirası, belirli bir siyasi pozisyon almış olmasından çok daha fazlasını ifade ediyor gibi. Yeşilçam'ın maço, mağrur ve güçlü jönlerinden biri olarak başladığı yolculuğu, mağdurun sesini duyurmaya çalışan, toplumsal ve politik şiddetin inkâr edilmemesini talep eden ve barışı savunan etik bir kamusal özne olarak tamamlıyor. Yıldızlığın yalnızca temsiller değil, aynı zamanda sorumluluk da üretebileceğini gösteren örneklerden biri.

“Türklük ethosundan eşit yurttaşlık ethosuna yöneldi”

Kadir İnanır, barıştan, halkların birlikte yaşamından ve demokratik çözümden yana aldığı açık tutumla da öne çıktı. Kadir İnanır'ın kültürel mirasını değerlendirirken sanatçı kimliği ile politik duruşunu birlikte düşünmek neden önemli?

İnanır'ın hikâyesini gerçekten özgün kılan nokta tam da burada. Kadirizmi geride bırakmayı göze alarak yolculuğunu tamamlıyor. Sadece bir yıldız olduğu için bir partiden milletvekili olmayı reddedip kamusal-politik sorumluluk alan bir yıldıza dönüşüyor. Daha önce İsyan (Orhan Aksoy, 1978), Katırcılar (Şerif Gören, 1987) gibi filmlerle Kürtlerin coğrafyasına, gerçekliğine açılmıştı ama yolculuğun son istikametinde Kürt meselesine, devlet şiddetine ve demokratik çözüm ihtiyacına ilişkin açık seçik konuşmayı yıldız kimliğinin bir parçası haline getiriyor. Özellikle PKK ile ilk barış sürecinde doğrudan sorumluluk alarak sanatçı kimliği ile siyasal yurttaşlık konumunu birbiriyle iç içe geçiriyor.

2024 yılında Cansu Çamlıbel'le yaptığı söyleşide ^[3] yapmayı istediği filmi anlatırken cebindeki telefondan çıkarıp bir fotoğraf gösteriyor. Diyarbakır Sur’da 2 Aralık 2015’te ilan edilen sokağa çıkma yasakları sırasında ölen Hakan Arslan’ın kemikleri 7 yıl sonra babası Ali Rıza Arslan’a bir torbada teslim edilmişti. Fotoğrafta baba elinde torbayı tutuyor. Kadir İnanır’ın yıldız olarak yolculuğu Türklük perdesindeki kahramanın yolculuğundan bu perdeyi kuran ayarları dönüştürmeye, perdenin inkâr ettiği, görmezden geldiği, değersiz kıldığı hayatları görünür kılmaya doğru evrilmiş diyebiliriz.

Perdede temsil ederken hayatta da icra ettiği güçlü, kahraman, maço erkek hali, kırılgan hayatlara kulak veren, barışı savunan ve devletin resmi anlatılarının ötesine bakmaya, Türklük ethosunun yerine eşit yurttaşlık ethosunu geçirmeye çalışan kamusal bir özneye dönüşüyor. Belki de bugün farklı kesimlerin aynı anda İnanır’ın ardından yas tutabilmesinin nedeni bu: İnsanlar yalnızca Türkiye’nin geçmişini hatırlatan bir yıldızı değil, zaman içinde dönüşebilen, öğrenebilen ve gücünü barış talebine tahvil edebilen, eşit yurttaşlık arzusuna sahip çıkan kamusal bir figürü uğurluyorlar.

Böyle bir perspektiften bakıldığında, Kadir İnanır'ın politik önemini yalnızca "barış sürecini desteklemiş bir sanatçı" olmasında aramak eksik kalır. Belki de asıl önemli olan, yıldız olma yolculuğunun büyük bölümünde temsil ettiği erkeklik ve Türklük halinin dönüşümüdür.

Dipnotlar:

[1] Sırrı Süreyya Önder, “Herkesin Kadir İnanır’ı sevmek için bir nedeni var?: Dayı ha gayret, barış ve setler seni bekliyor”, T24, 4 Kasım 2024

[2] Çiğdem Mater’in o dönem bu konuda yazdığı güzel bir yazı var: Çiğdem Mater, “Kot Pantolon ve Kadirizm”, Bianet, 12 Mart 2002

[3] Cansu Çamlıbel, “Oğlunun kemiklerini poşetle teslim alan babanın filmini çekmek istiyorum, ama ağır sansür var, onu yensen vali vesayetine toslarsın”, T24, 12 Şubat 2024

(ZA/NÖ)

Benimle gel; artık ancak rüyalarımda var olan o ormana gidelim. Zaten bugünlerde sık sık rüyalarıma giriyor. Bazı geceler ona geri dönüyorum; yürüyerek, düşünmeden, çünkü her işareti, her dönemeci biliyorum. Bu rüyalarda, ormanın derinliklerindeki eski evime varıyorum: Neredeyse harabeye dönmüşken yeniden ayağa kaldırdığımız, iki küçük çocuğumu büyüttüğüm o küçük eve. Bu his, rüyalarda hayaletler belirdiğinde insana eşlik eden duyguya benziyor. Önce her şey tanıdık gelir; sonra yavaş yavaş bir bozulma hissi sızar içeri. Rüya dünyasının görünürdeki mutlaklığına rağmen, içimde bir yer buranın artık benim evim olmadığını biliyor; tıpkı kaybettiğin sevdiğin birinin yüzüne bakarken onun aslında hayatta olmadığını fark etmek gibi. Ve o farkındalıkla birlikte tekinsiz bir kayma başlıyor: Uyuyan kişi, iki gerçeklik arasında bir anlığına aldanır; sonra serabı sezer. Az önce elle tutulur gibi görünen şeyin, aslında bedenin kederine kazınmış kimyasal bir anıdan ibaret olduğunu fark ederek dünyanın katılığına geri düşer.

Kendi isteğinle terk ettiğin bir evin varsa, o eve özlem duyduğunu kabul etmek zor. Hele de geri dönemeyeceğini biliyorsan.

Ama burada yanlış bir izlenim bırakmak istemem. Aslında evin kendisini özlemiyorum. Özlediğim şey, o topluluk. Her sabah ağaçların sesiyle uyanırdım. Orman sesi, yerin üzerinde asılı kalmış bir okyanus gibi. Tavan arasındaki kemirgenlerin tırmalayışına da uyanırdım; yuva yapıldığını ele veren o hışırtılı telaşa. Bazen saçakların altında toplanan yarasaları duyabilirdim. Yazın, sırf dışarıdaki kablonun üzerine dizilmiş kırlangıçların cıvıltısını dinlemek için pencereyi açık bırakırdım; sesleri, olmayacak kadar dar aralıklardan sızan havanın ince gıcırtısını andırıyordu.

Okula giderken, özellikle kış aylarında, evimizin yukarısındaki karaçamların bittiği yerde yaşayan yaşlı yabani tavşanı selamlardık. Eğer tavşan durmadan, yol boyunca koşacak gibi olursa, motoru durdurur, farları kapatır, ağaçların arasına fırlayıp gitmesine izin verirdik. Baharda yeşil ağaçkakanları selamlardık; dalgalı uçuşları, sanki görünmez bir el tarafından çekilip alçaltılıyordu.

Bu duygu zamanla büyüdü; bizi de şaşırttı. Bize ilk ne zaman çarptığını hatırlıyorum: Çocuklarla birlikte, şimdi yaşadığımız köyün yakınındaki başka bir ormanlık alanda yürüyorduk. Yokuşu çıkarken küçük oğlum, “Galiba hayvanları özlüyorum,” dedi. Boğazıma gelen hıçkırığı bastırmaya çalışırken buldum kendimi; beklemediğim bir şeydi bu, özellikle de taşınmaya dair bütün duygularımı gömmek için elimden geleni yapmışken. Ama ben de hayvanları özlediğimi biliyordum. Ve bu zordu.

Hiçbir zaman güçlü bir aidiyet duygum olmadı. Hatta yerinde duramayan bir insandım; hep yeni yerlerin, yeni deneyimlerin peşinden giderdim. Küçük bir kasabada, toplu konutların olduğu bir mahallede büyüdüm. O zamanlar bunun adını koyamazdım belki, ama orası fazla insandı. Bunu kötü anlamda söylemiyorum. Sadece basit bir gerçekti bu. Bir zamanlar o coğrafyada yaşamış olması gereken diğer türler büyük ölçüde yok olmuştu. Ve ben de, belli belirsiz bir düzeyde, onları özlüyordum.

Yetişkinliğimizde, eşimle birlikte ormandaki o evi neredeyse yıkılacak haldeyken satın aldığımızda, insan olmayan komşularımızın bizim için bu kadar önemli hale geleceğini hiç hesap etmemiştik. Oysa başka yaşam biçimleriyle kurulan sıradan, gündelik yakınlık, onların çevrelerindeki dünyayı capcanlı deneyimlediklerini apaçık gösteriyor. Diğer türlerin yaban hayatları, beklenmedik olanın dinamizmiyle kesintiye uğrar, onunla şekillenir. Onlar, doğanın belirlenimci tezgâhına dizilmiş, durmaksızın algoritmalarla işleyen varlıklar değil. Hayvanlar, bir şey dikkatlerini çektiğinde duraksar. Ansızın beliren güneş ışığından yararlanırlar — ya da yararlanmazlar; nasıl uygun görürlerse. Bazıları diğerlerinden daha meraklı. Her zaman öngörülebilir olmayan, bireysel karakterleriyle yön bulan biçimlerde seçenekler arasında tercih yaparlar. Bu da ancak irade sahibi[1] ve duyguları olan varlıklarda mümkün. Basitçe söylemek gerekirse, onlar görkemli, sarsıcı ve kendilerine özgü biçimlerde canlı.

Ve bunu o ana kadar anlamamış olmak ne aptallıktı. “Galiba hayvanları özlüyorum.” Elbette özlüyorsun, canım.

Çünkü biz ormanı ve hayvanları bir tablo ya da arka plan olarak özlemiyoruz. Onları tanıdıklarımız, yakınlarımız, hısımlarımız olarak özlüyoruz. O zengin, çeşit çeşit varlıktan oluşan topluluğu özlüyoruz. Ve onları özlememizin nedeni, hayvanlara insan duyguları yakıştıran hayalci bir duygusallık ya da karakterimizdeki entelektüel bir zayıflık değil. Onları özlüyoruz çünkü başka türlerle yıllarca yan yana yaşayarak onları derinden tanıyan herkes, hem apaçık hem de temel bir şeyi fark eder: Önemli olan yalnızca bizim hayatlarımız değil.

Buna rağmen modern dünyanın pek çok yerinde diğer hayvanlara özne değil, nesne muamelesi yapılıyor. ABD’den Birleşik Krallık’a, Çin’den Hindistan’a kadar, yeryüzündeki neredeyse her post-endüstriyel ülkede diğer hayvanların, bizim üzerimizden tanınanlar dışında, neredeyse hiçbir yasal güvencesi yok. Bununla şunu kastediyorum: Bir hayvan, ancak bize aitse ya da koruma altındaki bir türden sayılıyorsa korunuyor. Hayvanlar adaletin özneleri değil, insan arzularının nesneleri sayılıyor. Dünyayı bu kadar keskin biçimde, önemli olan insanlar ve önemli olmayan insan dışı varlıklar diye ayırmamızın başlıca nedenlerinden biri de hayvanların kendi adlarına konuşamıyor olmaları.

Hayvanların bir bakıma sessiz olduğu sık sık söylenir. Evet, kısa, boğuk sesler çıkarırlar. Ya da seslenirler. Ya da ağlarlar. Bazıları şarkı söyler. Bazıları tıslar. Ama sesleri yoktur. Konuşmazlar. Sessizdirler; çünkü hem dilden hem de anlamı yapılandıran ve üreten zihinlerden yoksundurlar. İnsan olmayan varlıklara şefkat gösterilmesini savunanlar bile tarih boyunca bu fikri sürdürmüştür. Hayvan savunuculuğu hareketinin dönüm noktalarından biri sayılan yayınlardan birini düşünün. Massachusetts Hayvanlara Zulmü Önleme Derneği’nin 1868’den 1970’e kadar yayımladığı derginin adı Our Dumb Animals idi — “Dilsiz Hayvanlarımız” ya da “Konuşamayan Hayvanlarımız”. Sloganı da şuydu: “Kendi adlarına konuşamayanlar adına biz konuşuruz.”

Bazen diğer hayvanları sessiz kabul ederiz; çünkü nasıl iletişim kurduklarını fark edemeyiz. Zoolog Gabriel Jorgewich-Cohen’in araştırması, kendisi ve meslektaşları daha önce ses çıkarmadığı düşünülen elli üç tür üzerine bir çalışma yayımladığında kısa süre önce gündeme geldi. Araştırma kaplumbağalara odaklanıyordu; titiz kayıtlar ve analizler sonucunda, farklı kaplumbağa türlerinin ses yoluyla iletişim kurduğu ortaya çıktı. Bu bulgulardan cesaret alan bilim insanları, çalışmalarını diğer koanat omurgalılara — yani akciğerli omurgalılara — genişletti ve daha önce “sessiz” kabul edilen türlerde de ses çıkarma yetisine dair yeni kanıtlar buldu. Bugünkü varsayım şu: Seslenme, yani havayı akciğerlerden geçirerek boğazdaki yapılarda ses oluşturma yetisi, koanat omurgalıların kökenlerine, hatta muhtemelen daha da öncesine uzanan çok eski bir tarihe sahip. Demek ki yüz milyonlarca yıldır binlerce farklı tür, eşleriyle, saldırganlarla, yavrularıyla ve yabancılarla iletişim kurmak için nefeslerini bilinçli biçimde kullanıyor.

Elbette bütün iletişim sese dayanmaz. Bizim gibi ifade gücü son derece yüksek bir hayvanda bile yüz ifadeleri, bedenin duruşu, göz teması ve el ya da uzuv hareketleri aracılığıyla çok büyük miktarda bilgi aktarılır. Bir keresinde kendimi, bir araştırma tankının berrak sularına bakarken bulmuştum; erkekler bir dişiye ulaşmak için birbirlerine meydan okurken Humboldt kalamarlarının kromatoforlarının koyu pembeler ve kırmızı şarap tonlarında parlayıp beneklendiğini izliyordum. Demek ki bazı hayvanlar için renk, bağ kurma yolu.

İpek güveleri gibi bazı hayvanlarda ise mesajlar feromonlar yoluyla iletilir. Üstelik bu tür kimyasal sinyalleşme yalnızca cinsellikle ilgili değildir. E.O. Wilson’ın 1960’larda tarif ettiği gibi, karıncalar gibi başka böceklerde yaklaşan bir tehlikeye karşı bütün koloniyi uyaran alarm feromonları vardır.

Yine de çoğumuz yalnızca insanların dile sahip olduğunu, bu yüzden de yalnızca insanların anlamlı bir biçimde kendi adlarına konuşabildiğini — ya da düşünebildiğini — ileri süreriz. İddiaya göre iletişimimizin benzersizliği, belli bilişsel kapasitelerin mümkün kıldığı insan dilinin birleştirici niteliğinde yatar. Başka bir deyişle, yeni ve soyut anlamları sonsuz sayıda biçimde bir araya getirebilme yetimizde.

Canlılar dünyasında iletişim kurma biçimlerimizin benzersiz olduğu kuşkusuz; ama insan dili de, başka pek çok türle ortaklaştığımız özellik ve niteliklerle süreklilik taşıyan bir dizi uyarlanıma dayanır. Hem benzersizdir hem de süreklilik taşır — evrimsel sürecin ayırt edici işaretleri de tam olarak bunlardır. Öyleyse neden dikkatimizi her zaman paylaştıklarımıza değil de özel ya da ayırt edici olduğuna inandığımız şeylere veririz?

Dil bakımından benzersiz olduğumuz fikrine bu kadar tutunmamızın ardında çoğu zaman, insanlara tanınan ayrıcalıklı ahlaki ve hukuki konumu meşrulaştırma ihtiyacı var. Oysa dil insanlar için önemli olsa da insanları önemli kılan şey dil değil. Bazı insanlar dille iletişim kurma yetisine sahip değil. Bazılarımız bu yetiyi yolun bir noktasında kaybeder. Bu kişilerin hiçbiri bu yüzden daha az insan sayılmaz. Dil yetileri elbette önemli; ama başka türlerin hayatlarını ne sessiz ne de önemsiz kılar.

Daha iyi bir soru aslında daha basit olanı: Canlılar[2] en başta neden iletişim kurar? Her canlının ifade ya da iletişim kurma biçimi, hayatını bir amaç doğrultusunda sürdüren varlıklar üzerinde evrimsel süreçlerin nasıl sonuçlar doğurduğunu olağanüstü biçimde hatırlatır. Bir noktada, birkaç milyar yıl önce, bir molekül dizilimi birleşip kendini kopyalamaya başladı; evrim böylece devreye girdi ve gezegenimizin bazı maddeleri, varlığını sürdürme çabasıyla hareket etmeye, bir şeyler yapmaya başladı. Yaşam, bir planı varmış gibi işleyen kimya gibi. O zamandan bu yana canlı varlıklar, kendi çıkarlarının peşinden kurnazlıkla ve duyarlılıkla gidebilmelerini sağlayan pek çok kapasite devraldı; çünkü bu kapasiteler, böyle zekâlardan yoksun olanlara karşı onlara hayati bir üstünlük sağladı. İletişim sistemleri — bizimki gibi şiirsel, kendi üzerine dönebilen sistemler bile — organizmalar için işe yaradıkları için şanslı torunlara miras kaldı.

Bu temel gerçek, başka bir hayvanın neyin peşinde olduğunu sezmekte neden bu kadar iyi olduğumuzu açıklar. Diğer hayvanlar da aynı şekilde gözlerini ya da kulaklarını üzerimizden ayırmaz. Başka bir hayvanın niyetini ilk fark eden ya da hızla kavrayan olmak işe yarar. Çok farklı türden bir organizmadan geliyor olsa bile ipuçlarını ve sinyalleri okuyabilmek işe yarar. Bu, tür içinde de aynı ölçüde geçerli. Çoğu zaman başka bir insanın neye ihtiyaç duyduğunu yalnızca bedensel hareketlerinden ve yüz ifadesinden en etkili biçimde anlarız. Hızın hayati olduğu anlarda, kısa bir bakış uzun bir sohbetten daha etkilidir. Elbette, meyliniz varsa Wittgenstein’ın dil kuramlarının incelikleri üzerine uzun uzun düşünmek keyiflidir; ama felaket yaklaşırken yapılacak en iyi şey çığlık atmaktır.

Öyleyse şunu düşünün: Bir rakun köpeği, kırsalda yaşayan bir çiftçi tarafından yaban hayattan alınır ve kürkü için derisinin yüzüleceği günü beklemek üzere derme çatma bir kafese kapatılır. Bu hayvan, kısa süre önce yediği başka bir yaban hayvanından kaptığı bir virüsü taşımaktadır. Ama artık yüzlerce başka rakun köpeğiyle doğal olmayan bir yakınlık içinde yaşadığı için virüs yayılır ve mutasyona uğrar. Ve bu virüs insanlara geçebilir. Günler sonra, artık enfekte olmuş çiftçi bir trene biner. Yeni bir virüsü yurttaşları arasında yaydığının farkında olmadan, nüfusun yoğun olduğu bir şehre girer.

SARS-CoV-2’de olanın bu olup olmadığını bilmiyoruz. Ama buna benzer bir senaryonun, 2002’deki ilk SARS salgınına yol açtığını biliyoruz: Virüs, parfüm endüstrisi için yetiştirilip kesilen Himalaya palmiye misk kedisi ve kürkü için öldürülen rakun köpeği aracılığıyla yarasalardan insanlara sıçramıştı. Ayrıca son yüzyılda ortaya çıkan yeni hastalıkların çoğunun, insan olmayan hayvanları sömürmemizden kaynaklandığını da biliyoruz.

Patojenlerin tutsak hayvanlardan insanlara sıçramasını yaşayan tek ülke Çin değil. Dünyanın dört bir yanında milyarlarca yaban ve evcil hayvan, insanların ekonomilerinin bir parçası haline geldikleri için kısa ve acı dolu hayatlar sürüyor; uyum sağladıkları ekolojik koşullardan çok uzakta yaşıyorlar. Birleşik Krallık’ta, prion etkeniyle kirlenmiş yemden kaynaklanan bovin süngerimsi ensefalopatiyi, yani deli dana hastalığını yaşadık. 2009’daki domuz gribi pandemisi muhtemelen Meksika’nın orta kesimindeki bir domuz çiftliğinde başladı. Dünyadaki milyonlarca patojen açısından bakıldığında, fırsatlar bol ve küresel.

Almanya’nın önde gelen virologlarından Christian Drosten’e göre, kürkü için öldürülen hayvanların derileri bazen canlı canlı yüzülüyor. “Ölüm çığlıkları atıyor, böğürüyorlar; bu süreçte aerosoller oluşuyor.” Drosten, ilk SARS salgınının özgün bulaşma yollarını ortaya çıkaran bilim insanlarından biriydi. Hayvanların çığlıklarının, derilerini yüzen insanlara virüs bulaşmasını muhtemelen kolaylaştırdığını belirtiyor. Bu insanı ayıltan, sarsıcı bir düşünce. Bir “çığlık”, o anda o hayvanın çıkarlarını, derdini, ne istediğini iletmeye yaramıyorsa neye yarar?

Pandemi boyunca çok sayıda ses yükseldi. Adalet talepleri hâlâ sürüyor. Soruşturmalar var. Suçun kimde olduğuna dair tartışmalar var. Ve yüzlerce protesto gerçekleşti. Mart 2021’de otuz binden fazla kişi, protesto hakkını savunmak için Londra sokaklarında yürüdü. Protesto, başka güç araçlarından yoksun olanların değişim talep etme yoludur. Elbette protestolar incelikli araçlar değil. Ama işe yarayabilir. Statükoya meydan okumayı iletmek için fiziksel varlığı; şarkılar, haykırışlar ya da sloganlarla birlikte kullanırlar.

Onları sessiz varsaydığımız için, diğer hayvanların politik anlamda protesto edemeyeceğini düşünürüz. Bu yüzden de bizim tanıyabileceğimiz biçimlerde itiraz edemeyeceklerini varsayarız. Ama 2020 kışında Humane Society International’dan bir ekip, Çin’de kürkü için yetiştirilen hayvanlara ait görüntüler kaydetti. Gizli kameralar kullanarak, yaban hayvanlarının kaba tuğla ve tel kafeslerde, pislik ve kürk kalıntılarına bulanmış halde tutulduğunu belgelediler. Bağlantılı bir kuruluştan bir araştırmacı, yığının üzerindeki derisi tamamen yüzülmüş bir hayvanın bilincinin açık olduğunu ve ölmeden önce on dakika boyunca başını kaldırabildiğini söyledi. Görüntüler, bakan herkes için şunu açıkça ortaya koyuyor: Hayvanlar bedenlerini ve seslerini, içinde tutuldukları koşulları protesto etmek için kullanıyor; yaşadıkları sefil hayatları ve ölümlerini protesto ediyorlar. Bir an için, onları dinlediğimizi hayal edin.

Başka türlerle yıllarca yan yana yaşayarak onları derinden tanıyan herkes, hem apaçık hem de temel bir şeyi fark eder: Önemli olan yalnızca bizim hayatlarımız değil.

Şimdi benimle birlikte ormana ait başka bir anıya gidelim. 2020 baharı. Oğullarımla birlikte patikalardan birinde yürüyoruz. Pandemi burada yeni bir sessizlik yaratmış. Kıpırtısız durup dinliyoruz; sanki bütün bedenlerimiz dinlemek için yapılmış birer enstrüman. Dinlerken her şeyi akılla çözmeye çalışmıyoruz; Tibet çanakları gibi, sessizliğin bizde titreşmesine izin veriyoruz. Sessizlik içimize çarpıyor, biz de onun sürmesine izin veriyoruz.

On, belki on beş dakika böyle duruyoruz. Bu hiç olağan değil. Küçük oğullarımın içinde, kurulmuş bir kapan gibi patlamaya hazır bir enerji var. Normalde ortalıkta koşturur, tozu dumana katar, büyük bir patırtı çıkarırlar. Ama bugün kendilerini tutuyorlar; çünkü dünya değişti. Ve dinlemek istiyorlar.

On bin yıllık bir sessizliği duyuyoruz. Yabanıl bir sessizlik. Buzul çağından kalma bir susuş. İçinden bir mamutun soluğunu yakalayabileceğimiz bir sessizlik. Bu, içten yanmalı motorsuz, evcilleştirmesiz, belki Tanrısız bile bir tarih. Gerçekten eski zamanlardan kalma bir sessizlik bu; üçümüz de İngiltere’de — belki de herhangi bir yerde — bu türden bir sessizliği bir daha muhtemelen hiç duymayacağımızı biliyoruz. Pandeminin tekinsiz sessizliği, komşularımızı yeni bir açıklıkla duymamızı sağlıyor. Yakınımızda bir engerek havayı yokluyor. Kutsal Kitap’tan çıkmış silueti, ağır ve imkânsız, otlakların arasında yabanıl bir akıntı gibi ilerliyor. Genç yaşlı tavşanlar, otların içinde kaygısızca oynuyor; o elektrikli halleriyle havada sıçrayıp duruyorlar. Bir karaca birkaç adım ötemizde durup beş dakika kadar bize bakıyor. Gözlerinin ışıksız havuzları üzerimizde dolaşıyor, bizi tartıyor; sanki bir kez olsun doğru dürüst bakmak ister gibi. Ot uçlarında tavuskelebekleri ve küçük tilkiler var, sanki övgüye durmuşlar. Öksürükotunun üzerinde tek bir yeşil zümrüt kelebeğin parıltısı. Kelebekleri duyabilmek için sessizliğin ne kadar derin olması gerekir? Bu susuşta, onların eski derilerinin çıtırtısını duyabiliyoruz. Ama değişimi sezen yalnızca biz değiliz. Tarla fareleri, yabani tavşanlar ve kertenkeleler de fark etti. Çit kuşları ve çayır incirkuşları da fark etti. Uzun kuyruklu baştankaralar da. Bu farklı varlıkların her biri — kendi mahrem ihtiyaçlarının peşinde, kendine özgü arzu ve tat alma dünyalarını sürdürürken — kimi kulağıyla, kimi diliyle, kimi başını yana eğerek dinliyordu. Onlar da bizim gibi biliyor: Ses dünyası değişmişti.

İlk kapanma dönemindeki o kısacık süre boyunca, dünyanın pek çok yerinde insanlar birdenbire yeryüzünü birlikte paylaştıkları varlıkları duyabilir hale geldi. Kasabalarımız ve şehirlerimiz, kırsalımız ve ülkelerimiz yalnızca insan dünyaları değil. Binlerce farklı türden oluşan karma topluluklardır.

1960’larda siyaset felsefecisi Hanna Pitkin, bir topluluk içinde marjinalleştirilen ya da görmezden gelinenleri “temsil etmenin”, temelde onları “yeniden mevcut kılmak” anlamına geldiğini yazmıştı. Onun tanımına göre, bu politik anlamıyla temsil, bir topluluğun daha az görünür üyelerinin seslerini, bakış açılarını ve çıkarlarını, aksi halde bulunmadıkları karar alma alanlarında mevcut kılar. Pandemi, başka türlerin varlığını çoğumuz için daha hissedilir kıldı. Ama ben de, başkaları gibi, bu yeniden temsilin daha geniş ve daha resmi bir ölçekte mümkün olup olmadığını düşünmeye başladım. Yalnızca mümkün olup olmadığını değil; gerekli olup olmadığını da.

Peki insan olmayan hayvanların seslerini nasıl temsil ederiz? Pandemi boyunca geceleri beni uykusuz bırakan çetin soru buydu. Bu soru, 2020 kışında beni, hayvan refahı ya da politik temsil üzerine halihazırda önemli çalışmalar yürüten meslektaşlara ve çeşitli akademisyenlere peş peşe e-postalar göndermeye yöneltti. Umudum, onlara ciddi zararlar verebilecek ya da yaşamlarını köklü biçimde dönüştürebilecek seçimler ve kararlar aldığımız durumlarda, insan olmayan hayvanları dinlemeye çalışacak bir uzmanlar grubunu bir araya getirmekti. Bu dinlemenin amacı, insan olmayan canlıların seslerinden ya da davranışlarından belirebilecek her türlü “politik” sinyali fark etmekti.

O ilk e-postadan doğan şey, böyle bir temsilin nasıl ve hangi bağlamlarda mümkün olabileceği üzerine güçlü, açık tartışmalar yürüten uluslararası akademisyenlerden oluşan bir kolektif oldu. Bu konuşmalardan çıkan fikirler (ki bu konuşmaların kendisi de farklı kültürler ve deneyimlerden gelen görüşleri sabırla dinlemeye dayanıyordu) şimdi ilk deneme uygulamalarımızda hayata geçiriliyor.

Bu grubun üyelerinden Erin Ryan, veterinerlik eğitimi sırasında bir ineğin buzağısından ayrılışına tanıklık ettiğinde yaşadığı dönüştürücü bir andan yola çıkarak projemize Animals in the Room — “Odadaki Hayvanlar” — adını verdi. “İneğin doğum yapışını izledim ve buzağısını ondan almak zorunda kaldık. O ineğin bu buzağıyla ve bizimle bir ilişkisi olduğu; bunu olaydan önce, olay sırasında ve sonrasında ahırda ifade ettiği son derece açıktı. Bunu bir daha yapmak ya da bunun bir parçası olmak istemedim.” O andan itibaren hayvanların yaşamlarını daha eksiksiz bir biçimde temsil etmek Erin’in hayali oldu. Animals in the Room bugün, insan olmayan hayvanları karar alma süreçlerinde temsil etmenin en iyi yollarını tasarlamak ve sınamak üzere birlikte çalışan filozoflardan, bilim insanlarından ve hayvan refahı uzmanlarından oluşan uluslararası bir işbirliği. En önemlisi, bu temsil hayvanların çıkarlarını kendi koşullarıyla iletebilmeleri için onlarla birlikte çalışmaya dayanıyor. Başka bir deyişle, hayvanların hiç de “dilsiz” olmadıkları inancıyla hareket ediyoruz.

Bugün insanlar, insan olmayan bir hayvan için neyin doğru olduğunu — etik ya da hukuki açıdan — düşündüğünde, düşüncenin başlangıç noktası da son sözü de biz oluyoruz. Birlikte çalıştığımız isimlerden, Sydney Üniversitesi profesörü Danielle Celermajer bunu şöyle açıklıyor: “Usuli adalet, demokratik bir toplulukta bir yasa ya da eylemden etkilenecek herkesin — ‘etkilenen herkes ilkesi’ gereğince — o yasanın yapım sürecine dahil edilmesini gerektirir; bunu sonunda nasıl kurumsallaştırırsak kurumsallaştıralım.” Teoride, adil bir süreç daha adil sonuçlar doğurur. Elbette asıl zorluk şu: Karar alma sistemlerimiz insan dili merkeze alınarak tasarlandı. Bu dil engelini aşmak için çalışmamızın temel dayanaklarından biri, diğer hayvanların kendi iyilerini kendilerinin tanımlamasına imkân tanımaktır. Bunun için hayvanların hem kendilerini ifade edebildiğini hem de onlar için neyin iyi olduğunu belirleyebildiğini kabul etmemiz gerekir. Hayvanların kendi adlarına konuşmaları mümkün kılındığında, adaletin özneleri haline gelirler. Asıl maharet, bu “konuşmayı” iktidar koridorlarında yeniden mevcut kılabilmektir.

Peki bu tür temsiller neyi içerebilir ve farklı bağlamlarda nasıl işleyebilir? Rice Üniversitesi İngilizce profesörü Cary Wolfe, ilk adımın her bir yaşam biçiminin kendine özgülüğüne ve tekilliğine dikkat etmek olduğunu savunuyor. “Yapmamız gereken ilk şey, insan olmayan yaşamı genelleştirmekten vazgeçmek ve bir şişe burunlu yunus ile bir köpek arasındaki engin farkları dinlemek,” diyor. “Bilim bize şunu gösteriyor: Bu canlıları dinleyerek onlar hakkında ne kadar çok şey öğrenirsek, insan olmayan dünyanın çeşitliliği de gözlerimizin önünde o kadar çarpıcı biçimde açığa çıkıyor.”

**

Yaşadığımız orman endüstriyel bir ormandı; ormanlık alanın geniş bölümleri dönüşümlü olarak kesiliyordu. Ayrılmamızın önemli nedenlerinden biri de buydu. Çocukluk kutlamalarından sonbaharlarımızı kaplayan geleneksel mantar sayımlarına kadar, içten anılarımızın bağlı olduğu koca ağaçlık alanların kesilmesinden korkar hale gelmiştik (Küçük oğlumun ilk sözcüklerinden biri “mantar”a yakın bir şeydi; ormanda yaşamış hiç kimse buna şaşırmaz.)

Bir kesim işlemi yapılacağı zaman, bize etkilenecek zamanları ve alanları ayrıntılarıyla bildiren resmi bir mektup gelirdi. Çoğu zaman orman yöneticisi de bizi ziyaret ederdi. Devlet arazisi üzerinde ortak geçiş hakkına sahip orman sakinleri olarak, bir sorun çıkarsa ya da yapılan çalışma nedeniyle herhangi bir güçlükle karşılaşırsak başvurabileceğimiz çeşitli iletişim kanalları vardı. Ormancılık Komisyonu ekolojik araştırmacılar çalıştırıyordu; biyolojik çeşitliliği gözeterek alanları yönetme konusunda hassastılar. Buna, makineler geldiğinde tomrukçuların zarar vermemesi için karınca yuvalarının pembe, fosforlu çubuklarla işaretlenmesi de dahildi. Yine de komşularımızın çoğunun nerede yaşadığını biliyorduk. Ve sık sık, eve dönüp her şeyin yok olduğunu görmenin nasıl bir şey olduğunu düşünüyorduk.

Örneğin üç yıl üst üste, genellikle şubat sonu ya da mart ayındaki ilk ılık günde, araba yolumuzun yakınındaki belirli bir noktada güneşlenen bir engerek görürdük. Yeri bilelim diye yol kenarına küçük bir taş yığını koymuştuk. Ve gerçekten de her bahar, yakınlarda olması gereken kış uykusu yuvasından bir engerek çıkardı — belki de aynı erkek — ve güneşlenirdi. Hayvan bir iki hafta boyunca bunu sürdürür, sonra da fırsat aramak üzere uzaklaşırdı.

Ama bir gün eve döndüğümüzde Ormancılık Komisyonu’nun yolları yeniden elden geçirdiğini gördük. Bu bizim için sevindirici bir gelişmeydi; çünkü kilometrelerce uzanan toprak yollar, arada bir düzeltilmezse neredeyse geçilmez hale gelebiliyordu. Ama o engereğin sevdiği bütün alanın yok olduğunu da görebiliyorduk. Onu o noktada bir daha hiç görmedik.

Engereklerin çevrelerini ve birbirlerini algılama konusunda olağanüstü yetileri vardır. Bir kere keskin bir görme duyusuna sahiptirler. Ayrıca derileri ve çenelerindeki küçücük kemikler aracılığıyla “duyarlar”; dış dünyanın davul gibi vuran mesajlarını bedenleri boyunca taşır ve yorumlarlar. Ve dilleriyle “koklarlar”; başkalarının moleküler izlerini ağızlarının tavanındaki minicik açıklıklardan toplayıp koku merkezlerine iletirler. Birbirleriyle iletişimleri büyük ölçüde kimyasaldır; kilometrelerce uzanabilen bir feromon kaligrafisi.

Benim tahminim, yolun yeniden elden geçirilmesinin o engereğin düzenli olarak çıktığı kış uykusu alanını bozduğu yönünde. Böyle yerlerde, toprağın altında onlarca birey birlikte kış uykusuna yatabilir. Yol çalışmasından sonra, görebildiğimiz kadarıyla, o bölgede birkaç yıl boyunca kesinlikle daha az engerek vardı.

Engerekler benim ülkemde koruma altındaki bir tür; çünkü zulme uğradılar ve insan yayılması nedeniyle yaşam alanlarını kaybettiler. Bu yüzden engereklerin yaşamlarını bozmak bir noktaya kadar önemsenir. Yine de koruma çoğunlukla matematik biçiminde gelir: Engerekleri, yerel olarak yok olmalarını önlemek üzere homojen bir bütün olarak koruruz. Bu da onlara ve yurtlarına ne yapılabileceği konusunda bazı sınırlamalar olduğu anlamına gelir. Ama bir yolun onarılması gerekiyorsa, engereklere gönderilen bir bildirim yoktur. Dillerini çözmek ve orada olduklarını teyit etmek için gösterilen bir çaba yoktur. Varsayım şudur: Engerekler nasılsa başka bir yere gider. Kim önce onlara danışmayı hayal eder ki? Saçma, değil mi?

Peki ya danışsaydık? Son zamanlarda başka türlerin iletişim kurma biçimlerine yönelik ilgide belirgin bir artış var. Filozof Eva Meijer, hayvan dilleri üzerine yazdığı yakın tarihli kitabında, antropomorfizm korkusunun, bizi başka hayvanlardan bilebileceğimiz şeyleri olduğundan az bildirmeye ittiğini savunuyor. “Yalnızca Hristiyan bir Tanrı tarafından kurulmuş biyolojik hiyerarşiye kökleşmiş bir inanç,” diye yazıyor, “diğer türleri doğru dürüst dinlememizi engelledi.” Meijer’in işaret ettiği gibi, başka türler bilgiyi başkalarına iletmek için taklit, ışık gösterileri, hareketler, sesler, jestler, kimyasallar ve kokular gibi biçimler kullanır. Her gün bu ifadelerin önemi ve karmaşıklığı hakkında daha fazlasını öğreniyoruz. Böyle bakıldığında, bilimsel kanıtların ağırlığı, diğer hayvanların kendi varlıklarını, ihtiyaçlarını ve çıkarlarını iletebildiklerini kabul etmemize imkân tanıyor. Bu da diğer hayvanları ahlaki olarak tanımamız için yeterli olmalı. Soru şu: Bu hayvanları “dinlemek”, onların hayatlarını etkileyebilecek bir kararın sonucunda bir fark yaratır mıydı?

Diğer hayvanları ahlaki özneler olarak tanıdıktan sonra ilk mesele, onların temsilini mümkün kılmaktır. Meslektaşlarımdan siyaset felsefecisi Alasdair Cochrane, çok-türlü topluluklar içinde yaşadığımız gerçeğini anlatmak için “iç içe geçmiş” sözcüğünü kullanıyor. Birleşik Krallık’ta yurttaş olmak ya da New York’ta yaşamak, yalnızca insanlarla değil, bu diğer varlıklarla da aynı topluluğu paylaşmak demektir. Ama topluluklarımızın insan sakinleri, hayatlarını değiştirecek kararlar alınırken çıkarlarının yeterince mevcut olmasını sağlamak için yerleşik pek çok politik ve hukuki temsil yöntemine sahipken, diğer hayvanlar için böyle bir tanınma yok.

Son onyıllarda filozoflar ve sosyal bilimciler, demokratik süreçleri ve büyük kararlardan etkilenecek olanların seslerini duymamızı sağlayacak “politik dinleme” biçimlerini tartışmaya başladı. Politik dinlemeye benzer bir kavram, siyaset felsefecisi John Dryzek tarafından, insan olmayan hayvanların ihtiyaçlarını tanımanın ve karşılamanın olası bir yolu olarak ortaya atılmıştı. Daha yakın zamanda Martha Nussbaum, bir hayvanın temel haklarını kuran zorunluluklar ve yetiler eşiğini belirlemek için “etogramların” — bir organizmanın gözleme dayalı davranış ve ihtiyaç kataloğunun — kullanılmasını önerdi. Üyelerimizin çoğu da küresel adalet için gerekli bir adım olarak başka türlere özel temsilciler atanması çağrısında bulundu. Peki bu fikirleri uygulamaya nasıl geçirmeye çalışacağız? Örneğin engereklerin seslerini kim temsil edecek?

Yerel engerekleri yalnızca saymak yerine, biri gerçekten o feromonal mesajlara kulak verse ve o bireyler için en çok önem taşıyan yerleri tespit etse ne olurdu? Bir karar alınmadan önce bu seslerin duyulmasının, onların adına kanıt sunulmasının gerekli olduğu bir süreç nasıl görünürdü?

Çoğu durumda, diğer hayvanları karar alma odasına fiziksel olarak getirmek mümkün değil. Ama görüntü, video ve ses kayıtlarını tanıklık biçimleri olarak kullanabiliriz. Yılanlar çoğu zaman sesleriyle ilişkilendirilmez; fakat tıpkı Jorgewich-Cohen’in incelediği kaplumbağalarda olduğu gibi, farklı yılan türleri arasında şaşırtıcı derecede geniş bir ses yelpazesi vardır: çam yılanının çığlığından kral kobranın kötü şöhretli hırıltılarına kadar. Onlarca engerekle yan yana yaşamış biri olarak, bana birkaç kezden fazla tısladılar. Yılan türlerinin çıkardığı diğer seslerin çoğu gibi, bunların anlamı da kuşkuya yer bırakmayacak kadar açıktır: Uzak dur. Dinlemek ya da tekrarlanan rahatsızlıkların etkilerini hesaba katmak bize zarar mı verir? Bir de hayvanların bedenlerinden yaydıkları muazzam bir bilgi zenginliği var: salgılardan yüz ifadelerine, bedensel hareketlere kadar, korkudan arzuya her şeyi açığa vuran işaretler. Bunları neden kabul etmeyelim?

Yaşı ya da engeli nedeniyle kendi çıkarlarını doğrudan ifade edemeyen insanlar söz konusu olduğunda, zaten benzer bir yol izliyoruz. Doğru kişi bu tanıklıkları yorumluyor ve herhangi bir çıkar çatışması taşımıyorsa, bu kırılgan konumdaki kişilerin sesinin yine de duyulduğunu kabul ediyoruz.

Diğer hayvanları gerçekten dinlemek için onların güvenini kazanmak gerekir; bu da onlarla zaman geçirmeyi gerektirir. Ve yavaşlamayı.

Erin gibi, hayvanların refahı ve iyi olma hâli üzerine çalışan bilim insanı Becca Franks de başlangıçta veteriner olmak istemişti; ama o da başka türlere farklı bir mercekten bakarak yardım etmesi gerektiğini fark etti. Becca hayvan refahı alanına psikoloji geçmişiyle geldi. “Bugüne kadar hayvan refahı ve hakları alanında iyi niyetlerimiz vardı,” dedi bana, “ama hayvanların kendi adlarına konuşmalarını sağlamak için ciddi bir adım atmazsak, yanlış soruları sorma riskini taşırız.”

Sonuçta bir oda dolusu insan, hayvanlar adına nasıl savunuculuk yapılacağını tartışabilir; ama hayvanların kendileri o odada yoksa, bu tartışmanın gerçekten ciddiye alındığını söylemek zorlaşır. Hayvanların kendi adlarına konuşmasına izin vermek, “onları odaya ve müzakerelerin içine almak; kendi anlatılarımızın sesini kısmaya çalışıp yalnızca hayvanlarla birlikte oturmak ve gözlemlemek” anlamına gelir. Temelde bu zaman ister. Becca şu anda koi balıklarıyla çalışıyor. Saatler süren titiz gözlemler sonucunda artık su akışının onlar için inanılmaz derecede önemli olduğunu biliyor. Gerekli olan tam da bu türden özgül, yakın ve derinlikli bir kavrayıştır.

Grubumuz artık, kararların alındığı farklı bağlamlarda temsil biçimlerini denemek ve değerlendirmek üzere ortaklarla birlikte çalışmaya başladı. Bu denemeler sayesinde, başka türleri “nasıl” ve “ne zaman” temsil etmemiz gerektiğine dair somut ayrıntılar hakkında değerli içgörüler edineceğiz. Aynı zamanda bilim, sanayi, müzakere ve topluluk ortamlarında karar alma süreçleri üzerindeki etkileri ampirik olarak da sınayabileceğiz.

Bir diğer öncelik, bu temsil modellerinin farklı bölgelerde ve kültürlerde nasıl görünebileceğini değerlendirmek. İşbirliği yaptığımız isimlerden biri Zambiyalı filozof Julius Kapembwa. Zambiya’da hayvan refahı alanında çalışan büyük ve etkin gruplar var. Ancak oradaki hayvan refahı alanı Birleşik Krallık ya da Kuzey Amerika’dakinden farklı. Bu yüzden hayvan seslerinin karar alma süreçlerine dahil edilmesine yaklaşırken küresel düşünen ama bölgesel olarak tasarlanmış yollara ihtiyacımız var. Örneğin Zambiya’da erken dönem çalışmaların uygulanabileceği bağlamlar arasında yılanlar, insan-fil çatışması ve sokak köpekleri yer alıyor.

Diyalogları kültürel nüanslara duyarlı terimlerle kurmak da aynı ölçüde önemli. Şu anda Afrika’da, merkezine Afrika’yı alan kuramsal çerçeveler geliştirmeye çalışan bir etik rönesansı yaşanıyor. İnsan siyasetinin içinde cereyan ettiği özgül coğrafyalara duyarlılık ve bu coğrafyalara dair bilgi, bir topluluğun insan olmayan üyelerini temsil etme çabalarının başarısı için vazgeçilmez olacak. Aynı şekilde, farklı kültürlerin insan olmayan hayvanlarla farklı yaşanmış deneyimleri var. Örneğin başka türleri dinlemek için halihazırda kayda değer stratejilere sahip olan First Nations topluluklarından öğrenilecek çok şey var.

Bir fark yaratacak mı? Hiçbirimiz henüz bilmiyoruz. Ama hayvanlar açısından ölçülebilir bir sonuçlar olmasa bile, bu, kararları onlar olmadan almaya devam etmek için bir gerekçe değil. Becca’nın belirttiği gibi, orada bulunmaları için ilkesel bir neden var. “İnsan olmayan hayvanların dünyada çıkarları olduğunu, bu çıkarları iletme kapasitesine sahip olduklarını, saygımızı hak eden irade sahibi canlılar olduklarını söyleyeceksek, bütün bu değerleri savunup onları karar alma odasında bulundurmamanın hiçbir yolu yok.”

Yine de başka türleri gerçekten dinlemenin önündeki engeller çok büyük; bunun başlıca nedenlerinden biri de kapitalizmin, insan olmayan hayvanlara kaynak muamelesi yapabilme kapasitesine dayanması. Bütün büyük endüstriyel toplumlar, başka türleri devasa ve giderek artan sayılarda sömürüyor. Danielle Celermajer’in bana söylediği gibi, mevcut sistemlerimizin, özellikle de gıda sistemlerimizin ilmek ilmek sökülmesi gerekir. “Bunu söküp ayırmak son derece zor.”

Ama belki de fark yaratabilecek şeylerden biri pandemi. Küresel bir sağlık acil durumunun yarattığı bilinç sarsıntısı ve özellikle hayvanlara ve onların yaşam alanlarına nasıl davrandığımız üzerine başlattığı derin sorgulama düşünüldüğünde, insanlar başka türlerle kurduğumuz ilişkileri yeniden düşünmeye her zamankinden daha hazır görünüyor.

Pandeminin başlangıcındaki o ürpertici sessizliği düşündüğümde, çocuklarla birlikte seslerini bu kadar berrak duyduğumuz o zengin varlıkları hatırlıyorum. Ama Becca’nın bana söylediği bir şeyi de hatırlıyorum. Diğer hayvanları gerçekten dinlemek için onların güvenini kazanmak gerekir; bu da onlarla zaman geçirmeyi gerektirir. Ve yavaşlamayı.

Pandeminin vurduğu o tuhaf baharda asıl farkı yaratan şeyin yavaşlamak olduğunu fark ediyorum. Biz takıntılı doğa gözlemcilerinden oluşan bir aileyiz. Buna rağmen hayatlarımız çoğu zaman öyle hızlı ve gürültülü akıyor ki, çevremizdeki diğer canlıların failliğini geniş biçimde kavrayabileceğimiz doğru frekansa her zaman geçemiyoruz. Ama o yıl dönüştürücüydü. Üstelik bu daha geniş topluluğun sesini böylesine derinden duyan yalnızca biz değildik.

“Pandemi sonrası” bir dünyayı yeniden kurarken, iyi ve demokratik bir toplumun ölçüsünün diğer hayvanları gerçekten tanıyan ve onları hayatlarımızda yeniden “mevcut” kılan bir toplum olduğunu hayal edin. 2020 yılı bir annus horribilis — korkunç bir yıl — olmuş olabilir. Ama o yıl, topluluklarımızın ve evlerimizin çoğu zaman görünmez kalan diğer üyeleri varlıklarını bize duyurdu. Bir daha asla sessiz kalmasınlar.